Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 85:1

Προσευχή του Δαβίδ. Ψαλμός ΠΕ΄. Υπόθεση. Αφού φωτίστηκε από το Πνεύμα ο μακάριος Δαβίδ σχετικά με την παρουσία του Μονογενούς και τη μέλλουσα άφεση των αμαρτιών για καθέναν που καταφεύγει σε Αυτόν, ευλόγως αναπέμπει προσευχή, ζητώντας να αξιωθεί να βρεθεί και ο ίδιος ανάμεσα σε όσους σώζονται διά της χάριτος.

Γείρε, Κύριε, το αυτί σου και εισάκουσέ με. Διότι, αληθινά, η ταπεινοφροσύνη αποτελεί μεγάλο εφόδιο για να εισακουστεί εκείνος που προσεύχεται. Επειδή εγώ είμαι φτωχός και πένης. Το προοίμιο της προσευχής αποτελεί έκφραση ταπεινού φρονήματος. Διότι, παρόλο που αμφότεροι κατείχαν τον πλούτο της δικαιοσύνης, τόσο ο Δαβίδ όσο και ο Εζεκίας, δεν έστρεφαν το βλέμμα τους προς αυτόν, αλλά απέβλεπαν στη φτώχεια της φύσεως, και ικέτευαν τον Θεό να σπλαχνιστεί αυτήν, η οποία είναι συνυφασμένη με την πτωχεία. Η δε φράση «Γείρε, Κύριε, το αυτί σου», έχει τεθεί μεταφορικά, παρμένη από την εικόνα κάποιου αρρώστου, ο οποίος εξαιτίας της ασθένειάς του δεν μπορεί να μιλήσει πιο δυνατά, και έτσι αναγκάζει τον ιατρό να πλησιάσει το αυτί του στο στόμα του.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

Ευχή της Θεοτόκου. Παρθένε Δέσποινα Θεοτόκε, κεχαριτωμένη Θεογεννήτρια, υπερευλογημένη Θεοχαρίτωτε, δοχείο της θεότητας του μονογενούς Υιού του αθανάτου και αοράτου Πατρός, κλίνε το αυτί σου και εισάκουσε τα λόγια μου που εκπέμπονται από τα ρυπαρά και ακάθαρτα χείλη μου. Διότι, ιδού, με συντετριμμένη ψυχή και ταπεινωμένη διάνοια προσέδραμα στη δική σου ευσπλαχνία. Μην με παραβλέψεις, λοιπόν, τον άθλιο, ούτε να αφήσεις να καταστραφώ εντελώς εγώ, ο ανάξιος δούλος σου, αλλά χρησιμοποιώντας τις μητρικές σου ικεσίες, θεράπευσε την ταλαίπωρη ψυχή μου, η οποία έχει συντριβεί άσχημα από τα πονηρά μου πάθη, και την οποία ο πονηρός εχθρός, αφού τη συνέτριψε με τις φιλήδονες αμαρτίες, την καταπάτησε στη γη.

Φιλάγαθη Μητέρα του φιλάνθρωπου και ελεήμονος Θεού, η ελεήμων και αγαθή τροφός του αγαθού και οικτίρμονος, (εκείνου που υπερφυώς έγινε βρέφος από εσένα), Παρθένε Δέσποινα, κλίνε το ους σου και άκουσέ με από το ύψος της δόξας σου. Δώσε προσοχή στα λόγια μου, Πάναγνε· κατανόησε την από τα βάθη κραυγή μου· πρόσεξε τη φωνή της επίπονης δέησής μου, εσύ που είσαι η βοηθός μου (και ελπίδα). Δώσε μου λόγο όταν ανοίγω το στόμα μου, εσύ που μου πρόσφερες τη ζωή με τη μεσιτεία σου, ώστε να εξαγγείλω τα μεγαλεία σου, πριν αναχωρήσω, καθώς εκεί δεν υπάρχει δυνατότητα εξομολόγησης, μετά τον πικρό αποχωρισμό από εδώ. Αμάρτησα, Πάναγνε, αμάρτησα· και τις ανομίες μου εγώ τις γνωρίζω· και η αμαρτία μου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Επίβλεψε σε αυτή την τελευταία μου προσευχή και εξομολόγηση του δούλου σου. Παράσχε μου πηγές επίπονων δακρύων, καθαρτήριο λουτρό για τη σπιλωμένη ψυχή μου. Ξέπλυνε τον βόρβορο των αμαρτιών μου. Εμφύτευσε στην πετρώδη καρδιά μου τον άγιο φόβο του Υιού και Θεού σου. Ας εισέλθει στα ενδότερά μου, μέσω του οποίου θα γεννήσω από την καταπονημένη ψυχή μου [και] καθαρτήριο δάκρυ και θα κυοφορηθεί μέσα μου σωτήριο πνεύμα.

Κεφάλαιο 76 Εάν, έχοντας απαρνηθεί τον κοσμικό βίο, αναχωρήσεις από την πατρίδα σου και από τους συγγενείς σου, και ο Κύριος ο Θεός σου σε αναπαύσει στον τόπο όπου πρόκειται να ησυχάζεις στο εξής, μην επιδιώξεις να αποκτήσεις όνομα σε αυτόν τον τόπο, ακόμη κι αν ήσουν άρχοντας και πολύ σπουδαίος στην πατρίδα σου. Αλλά πες στον λογισμό σου, όπως ακριβώς και ο Προφήτης: «φτωχός και πένης είμαι εγώ», ώστε ο Θεός να σε αναλάβει και να σε υψώσει.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΠΕ' (85ος). «Γείρε, Κύριε, το αυτί σου και εισάκουσέ με, διότι είμαι φτωχός και πένης». Δεδομένου ότι υπάρχουν τέσσερις συνεχόμενοι ψαλμοί που επιγράφονται στους υιούς Κορέ στα παρόντα σημεία, πρώτος μεν ο 83ος, έπειτα ο 84ος, τρίτος ο 86ος και τελευταίος ο 87ος, θα μπορούσε κανείς ευλόγως να εξετάσει πώς η προσευχή του Δαβίδ έχει παρεμβληθεί στη μέση, παράκαιρα όπως θα έλεγε κανείς.

Γι' αυτό τους λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου», και τα εξής. Ας δοκιμάζει, λοιπόν, ο καθένας τον εαυτό του, εάν είναι άξιος, έχοντας ήδη γίνει υιός του Θεού, να επικαλείται ως Πατέρα εκείνον που βρίσκεται στους ουρανούς, και να λέει το: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και τα εξής. Αν δεν βρίσκεται σε τέτοιο πνευματικό ύψος, ας φροντίζει να αναγιγνώσκει την προσευχή που αρμόζει στη δική του κατάσταση, αντλώντας την τόσο από το βιβλίο των Ψαλμών όσο και από τα προφητικά κείμενα. Η παρούσα προσευχή, ωστόσο, τυγχάνει να είναι του Δαβίδ· διότι έτσι την απέδωσαν και ο Ακύλας και ο Σύμμαχος, λέγοντας «του Δαβίδ» αντί για «τω Δαβίδ». Φαίνεται δε ότι ο Δαβίδ, δια του θείου Πνεύματος, δεν αγνοούσε τον μακαρισμό που ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας για τους πτωχούς· γι' αυτό ομολογεί ότι ο ίδιος είναι πτωχός και πένης, και μάλιστα ενώ ήταν βασιλιάς και περιβαλλόταν από άφθονο πλούτο. Αλλά επειδή ήταν τέτοιος στο πνεύμα, σύμφωνα με το «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι», είναι φυσικό στην προσευχή του να προβάλλει την πτωχεία και την πενία ως δικές του αρετές και κατορθώματα.

Φύλαξε την ψυχή μου, διότι είμαι όσιος· σώσε τον δούλο σου, Θεέ, που ελπίζει σε σένα. Σε όποια κατάσταση βρισκόταν, σε αυτήν αξιώνει να διαφυλαχθεί από τον Θεό, ώστε να μη στερηθεί η ψυχή του τις αρετές που είχε αποκτήσει· τις οποίες φανέρωσε πρώτα λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι πτωχός και πένης»· και δεύτερον: «Διότι είμαι όσιος»· γι' αυτό και αλλού λέει: «Ας μην έλθει σε εμένα πόδι υπερηφάνειας».

Φανερά, λοιπόν, η κλήση των εθνών προαναγγέλλεται και μέσα από αυτά. Διότι, επειδή προσευχήθηκε κατά κύριο λόγο μόνο για τον εαυτό του, λέγοντας «Εισάκουσόν με», και «Φύλαξε την ψυχή μου», και «Σώσε τον δούλο σου, ο Θεός μου», και το «Ελέησέ με», και «Εύφρανε την ψυχή του δούλου σου»· επειδή, λοιπόν, προσευχήθηκε για τόσα πολλά σχετικά με τον εαυτό του, ο πλούσιος και μεγαλόδωρος Θεός του δείχνει ότι δεν θα τα προσφέρει μόνο σε αυτόν που τα ζητά με την προσευχή, αλλά η θεία χάρη θα απλωθεί και σε όλα τα έθνη, καθώς και αυτά πρόκειται να απολαύσουν εκείνα τα οποία ο Δαβίδ αξίωνε να επιτύχει. Γι' αυτό, φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα και έχοντας δει το μέλλον, εκπλήσσεται υπερβολικά για τη μεγαλοδωρία της χάριτος του Θεού και λέει τα προαναφερθέντα. Με τη λέξη «θεούς» εδώ, κάποιος μεν θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες ανάμεσα στους ανθρώπους, εξαιτίας του χωρίου: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί Υψίστου»· κάποιος άλλος δε θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι επουράνιες θείες δυνάμεις, επειδή ο Απόστολος λέει: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη (όπως υπάρχουν θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί), για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Επειδή, λοιπόν, κανένας από τους αγγέλους ούτε από τους προφήτες δεν πραγματοποίησε την κλήση των εθνών, εύλογα θεωρώ ότι απευθύνεται στο πρόσωπο του Χριστού το: «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε».

Επίβλεψε σε εμένα και ελέησέ με· δώσε το κράτος σου στον δούλο σου, και σώσε τον υιό της δούλης σου. Βλέποντάς με, λέει, ελέησέ με. Δείχνει δε ο Δαβίδ την ταπείνωσή του και την κάκωση της ψυχής του, την οποία παρουσίαζε και όταν άρχιζε την προσευχή του λέγοντας: «Φτωχός και πένης είμαι εγώ». Αντί δε της φράσης, «Δώσε το κράτος στον δούλο σου», σαφέστερα το ερμήνευσε ο Σύμμαχος λέγοντας: «Δώσε ισχύ από εσένα στον δούλο σου». Διότι, για να μην ολισθήσω έχοντας εξασθενήσει, μαζί με τα άλλα που μου παρέσχες, ζητώ να δυναμωθώ, ώστε να μην καταπαλαιστώ ξανά από τη συναγωγή των ισχυρών. Έτσι δε, καθιστώντας με ισχυρό, θα με σώσεις, ως δούλο δικό σου, και υιό της δούλης σου, δηλαδή της Εκκλησίας σου, ή και της μητέρας που τον ανέθρεψε με την κατά Θεόν παιδεία. Κάνε μαζί μου ένα σημείο για καλό, και ας το δουν αυτοί που με μισούν, και ας καταισχυνθούν, διότι εσύ, Κύριε, με βοήθησες και με παρηγόρησες.

ΣΤΟΥΣ ΥΙΟΥΣ ΚΟΡΕ, ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ. ΠΣΤ΄. Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη· αγαπά ο Κύριος τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ. Δοξασμένα πράγματα ελέχθησαν για εσένα, πόλη του Θεού. Θα θυμηθώ τη Ραάβ και τη Βαβυλώνα σε όσους με γνωρίζουν. Αντί του «Στους υιούς Κορέ», ο Ακύλας και ο Σύμμαχος εξέδωσαν το «Των υιών Κορέ», θεωρώντας ότι ο ψαλμός συνετέθη από αυτούς, ή ότι ειπώθηκε και εκφωνήθηκε μέσω αυτών, όχι μόνο με τη συνοδεία ψαλτηρίου, αλλά και με ωδή. Διερωτώμενος δε μέσα μου, για ποιον λόγο δεν ήσαν όλοι οι ψαλμοί που επιγράφονται «Των υιών Κορέ» συγκεντρωμένοι μαζί, αλλά βρίσκονται κατ' αυτόν τον τρόπο ξεχωριστά πρώτοι εκείνοι που αρχίζουν από τον τεσσαρακοστό πρώτο (ΜΑ΄)· και πάλι ξεχωριστά απομονωμένοι δύο, ο ογδοηκοστός τρίτος (ΠΓ΄) και ο ογδοηκοστός τέταρτος (ΠΔ΄)· και πάλι άλλοι δύο, ο προκείμενος και ο επόμενός του· ενώ στο μέσο τους έχει παρεμβληθεί ο ογδοηκοστός πέμπτος (ΠΕ΄), ο οποίος φέρει την επιγραφή «Προσευχή του Δαβίδ»· όσα σκέφθηκα σχετικά με τη θεωρητική εξέταση των τελευταίων, έχουν ήδη δηλωθεί προηγουμένως μέσω όσων έχουν ειπωθεί.

Προσευχή του Δαβίδ [δηλαδή του Χριστού]· το όνομα Δαβίδ ερμηνεύεται «ικανός στο χέρι», ενώ ο Χριστός είναι δυνατός στο χέρι ως Θεός. «Κλίνον»· αυτή είναι η φωνή [του προφήτη εκ προσώπου] του Αδάμ. «Ότι πτωχός»· διότι, επειδή ο Αδάμ παρέβη την εντολή, έχασε τον πλούτο, τον οποίο του είχε εμπιστευθεί ο Θεός. «Φύλαξον»· διότι από την ακακία της ψυχής του παρασύρθηκε (εξαπατήθηκε) από το φίδι μέσω της γυναίκας. «Σώσον»· διότι εσύ γνωρίζεις, Κύριε, λέει ο Αδάμ, ότι αν και έπεσα (έφταιξα) ακούσια, παρ' όλα αυτά άλλον Θεό δεν γνωρίζω. «Ελέησόν με»· διότι ο Αδάμ δεν αμέλησε να βοά όλες τις ημέρες. «Εύφρανον»· δώσε μου, λέει ο άνθρωπος, τη μυστική τράπεζα, ώστε μέσω αυτής να ευφραίνεται (να σώζεται) πάντοτε η ψυχή μου. «Ότι προς σε»· διότι ούτε εγώ ο ίδιος εξουσιάζω την ψυχή μου, καθώς δικό σου εμφύσημα είναι. «Ότι συ, Κύριε»· διότι τίνος η αγαθότητα και η ευσπλαχνία είναι τόσο μεγάλη όσο του Θεού, ώστε κατήλθε από τον ουρανό, για να σώσει τον άνθρωπο. «Και πολυέλεος»· διότι ο Θεός εισακούει (υπακούει) όλους όσους βοούν προς αυτόν, ως συμπαθής <και> ως ελεήμων. «Ενώτισαι»· δηλαδή μην με ακούσεις επιφανειακά (ως πάρεργο), επειδή έχω ρυπωθεί, αλλά εσύ ο Θεός ελέησέ [με]. «Και πρόσχες»· δηλαδή πρόσεξε, ποια [αυτή την αληθινή προσευχή εσύ γνωρίζεις] και με ποια καρδιά την προσφέρω. «Εν ημέρα»· όταν, λέει, ο άνθρωπος έτρωγε τα ξυλοκέρατα, και δεν υπήρχε πουθενά ούτε χορτασμός ούτε σκέπη ούτε βοήθεια, τότε κατάλαβε ο άνθρωπος ότι εισακούστηκε.

Προσευχή του Δαβίδ. Ψαλμός πε'. 1. Βλέπεις την αξία της προσευχής; Διότι τα μεν άλλα επέτρεψε στον Ασάφ και στους υιούς Κορέ να τα μελωδούν, την προσευχή όμως ο ίδιος την προσφέρει καθαρή στον Θεό, όχι μόνο εκ μέρους του, αλλά αναλαμβάνοντας το πρόσωπο ολόκληρης της ανθρωπότητας. «Κλίνε, Κύριε, το ους σου και εισάκουσέ με, διότι είμαι φτωχός και πένης». Φτωχός και πένης είναι κάθε άνθρωπος, του οποίου τώρα ο προφήτης αναλαμβάνει το πρόσωπο. Επειδή εμείς πτωχεύουμε εξαιτίας της αμαρτίας και καθιστάμεθα πένητες εξαιτίας του Αδάμ, ο οποίος μας κληροδότησε την πενία σαν κλήρο. Γι' αυτό προσευχήθηκε να κλίνει ο Θεός το ους Του, ώστε να συγκαταβεί ως πλούσιος προς τους φτωχούς, ως ιατρός προς τους ασθενείς. Και γιατί να συγκαταβεί; Επειδή πολλές φορές ζητούμε πράγματα ανάξια του Θεού· αλλά Εκείνος, ως ιατρός, ανέχεται μεν να ακούσει το αίτημα, χορηγεί όμως μόνο όσα μας συμφέρουν. «Φύλαξε την ψυχή μου, διότι είμαι όσιος». Και πώς μπορεί να είναι όσιος αυτός που είναι φτωχός ή πένης στην αρετή; Οπωσδήποτε, επειδή ομολόγησε την πενία του, έγινε ήδη όσιος μέσω της ομολογίας· ή ίσως αποκαλεί τον άνθρωπο όσιο, λόγω του αξιώματος που είχε στον παράδεισο πριν από την παράβαση. «Σώσε τον δούλο σου, ο Θεός μου, αυτόν που ελπίζει σε εσένα». Είναι ικανά τα λόγια του προφήτη να δυσωπήσουν τον Θεό.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΕ'. «Εύφρανε την ψυχή του δούλου σου.» Υποβάλλω το αίτημά μου όχι παίρνοντας θάρρος από το ότι είμαι πτωχός τω πνεύματι, και πένης και όσιος, αλλά ζητώντας μόνο να ελεηθώ. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, λέει: «Προς εσένα κραυγάζω κάθε ημέρα». Εννοεί ολόκληρο τον βίο του, και, καθώς δεν αντλεί θάρρος από τίποτα το ανθρώπινο, ζητά για την ψυχή του την κατά Θεόν ευφροσύνη. Διότι το σώμα και η σάρκα συνηθίζουν να χαίρονται με τα σωματικά.

Κλίνε το αυτί σου σε μένα και εισάκουσέ με, διότι είμαι φτωχός και ενδεής, Χριστέ, και η καρδιά μου με εγκατέλειψε, υποχωρώντας στα κύματα των πειρασμών, αλλά εσύ ο ίδιος επανάφερέ την σε μένα, διατηρώντας την ατάραχη και ακλόνητη.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΔΩΔΕΚΑΤΟ Ψαλμός πε' Προσευχή του Δαβίδ. Ο οποίος επιγράφεται «προσευχή του Δαβίδ». «Κλίνε, Κύριε, το ους σου και εισάκουσέ με, διότι είμαι πτωχός και πένης». Τι λέγεις; Ενώ είσαι προφήτης και βασιλιάς, πώς είσαι πτωχός και πένης; Ναι, λέει, διότι επιλέγω να προσελκύσω και πολλούς από τους πτωχούς και τους πένητες προς αυτήν την προσευχή και να λένε: «Κλίνε, Κύριε, το ους σου» και τα εξής. Και όχι μόνο αυτό, αλλά τα λέω αυτά και εκ προσώπου του Βασιλέως της δόξης, ο οποίος, αν και Θεός, πτώχευσε λαμβάνοντας δουλική μορφή. «Φύλαξε την ψυχή μου, διότι είμαι όσιος», δηλαδή, διότι είμαι πιστός, και τα εξής του ψαλμού. Είναι μια σαφής προσευχή προς τον Θεό, την οποία θεωρώ περιττό έργο να την αναλύσω λέξη προς λέξη και να καινοτομώ με πολλά λόγια.

Λύτρωσέ με από μεσημβρινή συμφορά, από βέλος που πετά την ημέρα. Και κατά την ενάτη ώρα: Κλίνε, Κύριε, το αυτί σου και εισάκουσέ με. Και κατά το εσπέρας: Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο, και όσα προηγούνται και όσα ακολουθούν.

Ελάτε λοιπόν, τέκνα και αδελφοί, ας κάνουμε μια νέα αρχή εμείς που έχουμε ήδη λυγίσει, ας αναζωογονηθούμε εμείς που έχουμε ήδη νεκρωθεί, ας ανανήψουμε εμείς που έχουμε ήδη νυστάξει. Ένα μόνο χρειαζόμαστε, το να θελήσουμε, και τα πάντα έχουν επιτευχθεί· διότι, εάν έχουμε αγαθή προαίρεση, αυτήν ακριβώς την ημέρα φθάνουμε στα μέτρα της σωτηρίας· διότι δεν είμαστε προσκολλημένοι στις βιοτικές μέριμνες, ώστε να είναι δύσκολη για εμάς η ενέργεια προς το αγαθό. Αλλά είναι εύκολο σε εμάς να αδράξουμε τη σωτηρία κάθε μέρα, εάν το επιθυμούμε, ψάλλοντας με σύνεση αμέσως το πρωί εκείνον τον ψαλμό του Δαβίδ: «το πρωί εισάκουσε τη φωνή μου· το πρωί θα παρασταθώ ενώπιόν σου και θα με επιβλέψεις». Και κατά την τρίτη ώρα: «το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα». Και κατά την έκτη: «λύτρωσέ με από τη μεσημβρινή συμφορά και από το βέλος που πετάει την ημέρα». Και κατά την ενάτη: «κλίνε, Κύριε, το αυτί σου και εισάκουσέ με». Και το εσπέρας: «ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο», καθώς και όλα όσα προηγούνται και έπονται. Διότι, εάν πράττουμε έτσι κάθε μέρα, και ανυψώνουμε και φωτίζουμε ο ένας τον άλλον με αγαθούς τρόπους και λόγους, και δεν υποβιβάζουμε ούτε σκοτίζουμε ο ένας τον άλλον με την αδιαφορία και τη φλυαρία, τότε μπορούμε να σωθούμε, μπορούμε να διανύσουμε καλά το διάστημα της ημέρας, μπορούμε να εκπληρώσουμε τις οφειλές μας από το πρωί έως το εσπέρας.