Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 85:13

Εσύ όμως, Κύριε, λέγει, παραχώρησες αυτά που εκείνοι δεν περίμεναν, λυτρώνοντας την ψυχή μου από τον κατώτατο Άδη με τη δική σου φιλανθρωπία. Αυτά δε τα λέγει ο Χριστός, όταν παρατάχθηκαν οι βασιλείς της γης και οι άρχοντες συνάχθηκαν μαζί εναντίον του.

Διότι το έλεός σου είναι μέγα απέναντί μου. Καθώς η προσευχή τους έχει πλέον ολοκληρωθεί, λέγει ότι θα υμνεί το μέγα έλεος του Θεού εις τους αιώνας· διότι βεβαίως ελευθέρωσε και τις δικές τους ψυχές από το χέρι του άδη. Θεέ, παράνομοι εγέρθηκαν εναντίον μου. Διά τούτων δεικνύει πώς περιέπεσε σε εκείνη την αμαρτία.

Πώς αλλιώς, παρά από το να ξεσηκωθεί κάποια σύναξη πονηρών πνευμάτων και να τον υποσκελίσει από τον δρόμο της αρετής; «Και συ, Κύριε ο Θεός μου, είσαι οικτίρμων και ελεήμων». Αν και, λέει, όταν ξεσηκώθηκαν εναντίον μου τα πονηρά πνεύματα, κατέπεσα στην αμαρτία, και διά μέσου αυτής στον προκείμενο κατώτατο άδη· εντούτοις εσύ ο ίδιος, Κύριε, αφού άπλωσες τους δικούς σου οικτιρμούς και σε μένα, ελύτρωσες την ψυχή μου· γι' αυτό εξαιτούμαι και πάλι να ελεηθώ. Και θα μου δοθεί το έλεος, με το να επιβλέψεις σε εμένα.

Και ο μεν προς τον Θεό έλεγε: Από τα έγκατα του άδη άκουσε την κραυγή μου, τη φωνή μου· ο δε άλλος: Εκ βαθέων έκραξα προς εσένα, Κύριε· Κύριε, εισάκουσε τη φωνή μου· και άλλος: Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε· και έτερος: Εσύ που κάθεσαι πάνω στα χερουβείμ, εμφανίσου· και άλλος: Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις· και έτερος: Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, Κύριε· και άλλος: Λύτρωσε την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη· και έτερος: Κύριε, ανέβασε την ψυχή μου από τον άδη· και άλλος: Μην εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη· και έτερος: Ας αναβεί η ζωή μου από τη φθορά προς εσένα, Κύριε ο Θεός μου.

Γι' αυτό και ονομάζεται εικόνα του Θεού, και «Θεός ήταν ο Λόγος», ώστε μόνο σε αυτόν να διασώζεται η ομοίωση προς τον Πατέρα, και όχι πια στους πολλούς θεούς. «Οδήγησέ με, Κύριε, στην οδό σου, και θα πορευθώ με την αλήθειά σου· ας ευφρανθεί η καρδιά μου ώστε να φοβάται το όνομά σου». Για να μην εκτραπούμε από την αλήθεια του Θεού, έχουμε ανάγκη από καθοδηγητή· γι' αυτό ο μεν Ακύλας λέει: «Φώτισέ με, Κύριε, στην οδό σου, και θα περιπατήσω στην αλήθειά σου»· ο δε Σύμμαχος: «Υπόδειξέ μου, Κύριε, την οδό σου, για να οδεύσω στην αλήθειά σου». Και πάλι, αντί του «Ας ευφρανθεί η καρδιά μου ώστε να φοβάται το όνομά σου», ο μεν Ακύλας λέει: «Κάνε ενιαία την καρδιά μου ώστε να φοβάται το όνομά σου»· ο δε Σύμμαχος: «Ένωσε την καρδιά μου στον φόβο του ονόματός σου». «Θα εξομολογηθώ σε εσένα, Κύριε ο Θεός μου, με όλη την καρδιά μου, και θα δοξάσω το όνομά σου στον αιώνα». Επειδή έχει πει πολλά καλά προηγουμένως, αναγκαστικά επαναφέρει στη μνήμη του την εξομολόγηση για την αμαρτία που διέπραξε, για να μη φανεί ότι, εξαιτίας της συγχώρησης που του παραχωρήθηκε και των όσων του δόθηκαν στη συνέχεια, χαλαρώνει και συμπεριφέρεται με μεγαλύτερη αμέλεια. Επαναφέρει, λοιπόν, τον εαυτό του, και κάνει μνεία της αμαρτίας του, ώστε να γίνει μεγαλύτερη η ευχαριστία προς τον Θεό· γι' αυτό λέει: «Θα εξομολογηθώ σε εσένα»· και προσθέτει: «Έσωσες την ψυχή μου από τον κατώτατο Άδη».

Διότι η προς θάνατον αμαρτία είναι τέτοιας φύσεως, ώστε να κατακρημνίζει τον άνθρωπο στον κατώτατο άδη. Επειδή, μολονότι υπάρχουν πολλές αμαρτίες, φαίνεται πως άλλες μεν φέρνουν στα επιφανειακά μέρη του άδη, άλλες δε στα κατώτατα και, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, στον ίδιο τον πυθμένα του, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Υπάρχουν οδοί του ανθρώπου που φαίνονται να είναι ορθές, όμως τα τέλη τους βλέπουν προς τον πυθμένα του άδη». Αλλά από εκεί, λέγει, με λύτρωσες, επειδή το έλεός σου υπήρξε μεγάλο προς εμένα. Διότι, έχοντας προσευχηθεί να τύχει μεγάλου ελέους στον ν΄ ψαλμό, όπου είπε, «Ελέησόν με κατά το μέγα έλεός σου», με τα λόγια αυτά εδώ ομολογεί ότι πέτυχε την εκπλήρωση της προσευχής του· γι' αυτό και εκφράζει την ευγνωμοσύνη του όχι επιφανειακά, αλλά με όλη του την καρδιά. Θεέ μου, παράνομοι επαναστάτησαν εναντίον μου, και συναγωγή ισχυρών ζήτησε την ψυχή μου, και δεν έθεσαν εσένα ενώπιόν τους.

Και εσύ, Κύριε ο Θεός, είσαι οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός. Αφού στράφηκε από την προσευχή στην εξομολόγηση και ομολόγησε στον Θεό την ευγνωμοσύνη του, διότι λύτρωσε την ψυχή του από τον κατώτατο άδη, απολογείται φανερώνοντας την αιτία για την οποία αμάρτησε, και λέει ότι το υπέστη αυτό εξαιτίας της επιβουλής πολλών αόρατων εχθρών, οι οποίοι φθόνησαν την κατά Θεόν προκοπή του. Γι' αυτό λέει: Θεέ μου, παράνομοι επαναστάτησαν εναντίον μου.

Όλοι δε οι υπόλοιποι ερμηνευτές απέδωσαν τη λέξη «υπερήφανοι», υπονοώντας τις αόρατες και υπερήφανες δυνάμεις. Το δε τι είδους βία υπέστη η ψυχή του Δαβίδ, όχι από μία δύναμη αλλά από περισσότερες, το διδάσκει λέγοντας: «Και συναγωγή κραταιών»· ή όπως λέει ο Ακύλας, «Και συναγωγή εκείνων που ασκούν βία»· ή όπως ο Σύμμαχος, «Και συναγωγή ακατανίκητων ζήτησε την ψυχή μου». Αλλά η μεν συναγωγή των εχθρών ζήτησε την ψυχή μου, επειδή δεν έθεσαν τον Θεό προ των οφθαλμών τους, εσύ όμως, Κύριε, λέει, εκείνα τα οποία αυτοί δεν περίμεναν, τα παραχώρησες και τα δώρισες, λυτρώνοντας την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη· και το έπραξες αυτό, επειδή είσαι οικτίρμων και ελεήμων και μακρόθυμος και πολυέλεος, και σε όλα αυτά παραμένεις αληθινός.

«Δεν υπάρχει όμοιος» Διότι ποιος θεοφόρος ή δίκαιος εξισώνεται με την αγαθότητα του Θεού, ή ποιος θεός είναι σαν τον Θεό μας, επειδή δεν παρέβλεψε τον άνθρωπο που έπεσε; «Και δεν υπάρχει» Διότι ποιος θα εξιχνιάσει τα έργα Του ή ποιος είναι ικανός να διηγηθεί (να εξηγήσει) τα μεγαλεία Του (του Θεού); «Όλα τα έθνη» Πού; Στην κοιλάδα του κλαυθμώνος. Διότι έτσι είναι γραμμένο: και θα συνάξω όλα τα έθνη στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ. «Και θα προσκυνήσουν» Διότι τότε όλα τα έθνη θα υποταχθούν στον Θεό, θεωρώντας τη δόξα Του. «Διότι εσύ είσαι μέγας» Διότι ποιος θα είναι ικανός τότε να ατενίσει εκείνη την ημέρα, κατά την οποία όλοι θα αναβράζουν από φόβο και τρόμο; «Οδήγησέ με» Σε αυτόν τον αιώνα, λέει ο άνθρωπος, οδήγησέ με στην οδό της αλήθειας, για να βρω τότε παρρησία ενώπιόν Σου, Θεέ μου. «Ας ευφρανθεί» Διότι τίποτα δεν είναι ανώτερο από εκείνη την ευφροσύνη, του να έχει κανείς πάντοτε τον φόβο του Θεού. «Θα εξομολογηθώ» Ο πρωτόπλαστος άνθρωπος ευχαριστεί τον Θεό, ώστε αφού σωθεί να ανακαινιστεί. «Και θα δοξάσω» Και σε τούτο και στον μέλλοντα αιώνα οι δίκαιοι θα σωθούν (θα δοξάσουν το όνομα του Κυρίου). «Ότι το έλεος» Ο άνθρωπος λέει, ότι έτσι πεσμένο που ήμουν δεν με παρέβλεψες, αλλά με ελέησες ως Θεός. «Και με έσωσες» Όταν κατήλθε στον άδη, ο Χριστός ελευθέρωσε την ψυχή του Αδάμ, η οποία κρατούνταν για πολύ χρόνο. «Ο Θεός» Διότι οι δαίμονες επαναστάτησαν κατά του ανθρώπου, όπως οι Ιουδαίοι κατά του Χριστού.

Γι' αυτό καθιστά και τον φόβο του πανήγυρη, μη αγνοώντας ποιο αξίωμα έχει. «Θα εξομολογηθώ σε σένα, Κύριε, με όλη μου την καρδιά, και θα δοξάσω το όνομά σου εις τον αιώνα». Επομένως, δεν επιτρέπει τη δοξολογία του Θεού πριν από την ομολογία των αμαρτιών· διότι ήθελε μεν να δοξάζει τον Θεό με καθαρή γλώσσα, η οποία όμως καθαρίζεται όταν εξαγορεύει τις αμαρτίες από όλη την καρδιά. Διότι αυτό είναι αληθινά η εξαγόρευση: το να εξεμέσει κανείς την αμαρτία από όλη του τη διάνοια, και να μην επιστρέψει πλέον σε αυτήν, αλλά να την αποστρέφεται σαν κάτι που έχει άπαξ εξεμεθεί. «Διότι το έλεός σου είναι μεγάλο προς εμένα, και λύτρωσες την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη».

Γι' αυτόν τον λόγο, λέει, πήρα το θάρρος να προχωρήσω στην εξομολόγηση των αμαρτημάτων, ενώ θα έπρεπε να την φοβάμαι και να αισθάνομαι ντροπή, επειδή είναι μεγάλο το έλεός σου προς εμένα, δηλαδή προς τον άνθρωπο, ώστε αυτός που ομολογεί την αμαρτία του όχι μόνο να απολαμβάνει επιείκεια και συγχώρεση, αλλά και να προσδοκά ανταμοιβή.

Και ποια είναι αυτή; Το να λυτρωθεί η ψυχή από τον κατώτατο άδη, δηλαδή από τον τόπο της γέεννας, και από το εξώτερο σκοτάδι. Διότι αυτός ο τόπος έχει οριστεί ως κλήρος στους αμαρτωλούς· και ονομάζεται κατώτατος άδης αναγκαστικά. Επειδή δεν είναι δυνατόν να ανεβεί από εκεί αυτός που έχει κατέβει, λέμε. Θεέ μου, παράνομοι ξεσηκώθηκαν εναντίον μου, και συναγωγή ισχυρών αναζήτησαν την ψυχή μου, και δεν σε έθεσαν ενώπιόν τους. Διότι εκείνος που αδικεί τον πλησίον του, δεν θέτει τον Θεό μπροστά στα ίδια του τα μάτια· διότι, εάν τον έθετε, δεν θα αδικούσε, σεβόμενος τον Κριτή· ούτε θα παρανομούσε, αναλογιζόμενος την απειλή του Νομοθέτη.

ΕΙΣ ΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗΝ ΩΔΗΝ Του ιδίου (δηλαδή του Ιππολύτου) από τον λόγο του στη μεγάλη ωδή. Αυτός που ανέσυρε από τα κατώτατα του άδη τον χαμένο από τη γη πρωτόπλαστο άνθρωπο, που κρατούνταν στα δεσμά του θανάτου· αυτός που κατήλθε από τα άνω και ανέβασε στα άνω εκείνον που βρισκόταν κάτω· ο ευαγγελιστής των νεκρών και λυτρωτής των ψυχών, που έγινε η ανάσταση των θαμμένων, αυτός έγινε ο βοηθός του νικημένου ανθρώπου, καθόλα όμοιος με αυτόν, ο πρωτότοκος Λόγος που επισκέφθηκε τον πρωτόπλαστο Αδάμ μέσα στην παρθένο· ο πνευματικός που αναζήτησε τον χοϊκό μέσα στη μήτρα· αυτός που ζει αιώνια αναζητώντας εκείνον που πέθανε εξαιτίας της παρακοής· ο ουράνιος που καλεί τον επίγειο προς τα άνω· ο ευγενής που, μέσω της δικής του υπακοής, θέλησε να καταστήσει ελεύθερο τον δούλο· αυτός που μετέτρεψε σε αδάμαντα τον άνθρωπο που διαλυόταν στη γη και είχε γίνει βορά του φιδιού, και, αφού κρεμάστηκε πάνω στο ξύλο, τον ανέδειξε κυρίαρχο εναντίον εκείνου που τον είχε νικήσει, και γι' αυτόν τον λόγο, μέσω του ξύλου, αναδεικνύεται νικηφόρος.

Διότι, άκουσε τον πατριάρχη Ιακώβ που λέει: «Θα κατεβάσετε τα γηρατειά μου με λύπη στον άδη»· και πάλι τον προφήτη: «Ο άδης άνοιξε το στόμα του»· και πάλι άλλον προφήτη να λέει: «Θα με λυτρώσει από τον κατώτατο άδη»· και σε πολλά σημεία της Παλαιάς Διαθήκης θα βρεις η αναχώρηση από αυτήν τη ζωή να ονομάζεται θάνατος και άδης. Επειδή όμως ο Χριστός, ο Θεός μας, προσφέρθηκε ως θυσία και εκπληρώθηκε το έργο της αναστάσεως, ο φιλάνθρωπος Δεσπότης αφαίρεσε αυτές τις ονομασίες και εισήγαγε στη ζωή μας μια νέα και πρωτόγνωρη κατάσταση· διότι πλέον, αντί για θάνατο, η αναχώρηση από εδώ ονομάζεται κοίμηση και ύπνος. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσε τον ίδιο τον Χριστό που λέει: «Ο Λάζαρος, ο φίλος μας, έχει κοιμηθεί, αλλά πηγαίνω για να τον ξυπνήσω».

Διότι έχει δηλωθεί ότι ο ψαλμός αυτός αρμόζει και σε κάθε φτωχό, αλλά έχει αναφορά και στον Χριστό και στα σωτήρια πάθη Του. «Όλα», λέει, «τα έθνη, όσα δημιούργησες, θα έρθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν Σου και θα δοξάσουν το όνομά Σου, διότι Εσύ είσαι μέγας και επιτελείς θαυμάσια, Εσύ είσαι ο μόνος Θεός». «Διότι το έλεός Σου είναι μέγα επάνω μου και ελευθέρωσες την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη. Θεέ μου, παράνομοι επαναστάτησαν εναντίον μου και συναγωγή ισχυρών ζήτησαν την ψυχή μου», αποκαλώντας έτσι τις παράνομες φατρίες των Ιουδαίων, «και δεν Σε έθεσαν ενώπιόν τους», δηλαδή δεν Σε σεβάστηκαν, ώστε να επιδείξουν τέτοια μανία εναντίον εμού, του αγαπητού Σου Υιού.

Δόξα στην επιφάνειά σου, διά της οποίας καταυγάστηκαν ξεκάθαρα τα πληρώματα της γης, διά της οποίας «τα κάτω με τα άνω» ενώθηκαν θαυμαστά, διά της οποίας η ζωή φανερώθηκε και ο θάνατος εξαφανίστηκε, διά της οποίας έλαμψε το φως της θεογνωσίας και μειώθηκε το σκοτάδι της ειδωλολατρίας, διά της οποίας αξιωθήκαμε την αφθαρσία και λυτρωθήκαμε από τη φθορά. «Ομολογούμε τη χάρη, κηρύττουμε το έλεος, δεν κρύβουμε την ευεργεσία», όπως ακριβώς κάποιος από τους μεγάλους διακήρυξε άριστα. Προσκυνούμε τον γεννηθέντα Υιό μαζί με την Παρθένο Μητέρα, το σπήλαιο, τη φάτνη μαζί και τα σπάργανα, και γενικά απλώς όλα τα σύμβολα της σωτηρίας μας, διά των οποίων έγινε η μεγάλη και ασύγκριτη συγκατάβαση και φανερώθηκε «ο πλούτος της χάριτος», ώστε εμείς, αφού απαλλαγούμε από τη δουλεία και την έσχατη φτώχεια, να αξιωθούμε «τον πλούτο της χρηστότητάς» του, και διά της μεγάλης αυτής και άπειρης συγκατάβασης ο Ύψιστος να ανυψώσει στους ουρανούς τη φύση που είχε ταπεινωθεί έως τον «κατώτατο άδη».

Λέγεται δε κάποτε και το «μέγα» και το «πολύ» απολύτως, λαμβανόμενα για αόριστη ποσότητα· όπως λέμε: «Πόσο πολύ είναι το πλήθος της χρηστότητάς σου, Κύριε», και ότι «το έλεός σου είναι μέγα επάνω μου». ΙΔ'. Αποτελεί γνώρισμα της ουσίας και το ότι δεν επιδέχεται το περισσότερο και το λιγότερο, δηλαδή ως προς τα άτομά της· για παράδειγμα, το καθένα από τα άτομα της ουσίας δεν λέγεται περισσότερο ή λιγότερο αυτό το οποίο έχει ονομαστεί. Διότι ο Πέτρος και ο Παύλος, όντας άτομα της ουσίας, ονομάστηκαν άνθρωποι σύμφωνα με το ανθρώπινο είδος στο οποίο περιλαμβάνονται, και δεν λέγονται περισσότερο ή λιγότερο άνθρωποι.

«Διότι το έλεός σου», λέει, «είναι μέγα επάνω μου». Μην λες λοιπόν απερίσκεπτα ότι ο Θεός δεν δέχεται λόγια μετανοίας. Διότι θα σου πω και εγώ: ασήμι και χρυσάφι και τις άλλες πλούσιες δωρεές τις θέλει ο Θεός, αλλά τα δύο λεπτά της χήρας δεν τα δέχεται; Και πώς θα με πείσεις ότι γνωρίζεις τη Γραφή, όταν δεν θυμάσαι τα λόγια του Σωτήρος; «Δεν θέλει», λέει, «ο Πατέρας μου να χαθεί κανείς από τους μικρούς», και εσύ ζητάς πολλούς και μεγάλους; Αντίθετα με τον Σωτήρα διδάσκεις, άνθρωπε, και πού αφήνεις τον λόγο του Ησαΐα: «Λέγε εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς»; Ο Θεός που μας έπλασε δέχεται όχι μόνο την αγνεία του σώματος, τους μαρτυρικούς και ασκητικούς αγώνες, αλλά και τη σκυθρωπότητα του προσώπου, όταν αυτή προκαλείται για τα αμαρτήματα. Και τον καρπό των χειλιών που ομολογούν το όνομα του Χριστού. Διότι άλλοι μεν μπορούν να πολεμήσουν, ενώ άλλοι πάλι δεν μπορούν, επειδή εύκολα νικιούνται. Και για να μιλήσω με συντομία, πολλά πράττονται από τους αμαρτωλούς τα οποία φαίνονται μικρά, αλλά προξενούν μεγάλη σωτηρία σε όσους μετανοούν.