Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 85:8

Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε. Διότι θεούς ονομάζει τους αγίους προφήτες, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού. Λέγει δε, ότι κανένας από τους προφήτες δεν μπόρεσε να λυτρώσει τους ανθρώπους από την αμαρτία παρά μόνον ο ίδιος ο Κύριος, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί αλλού: Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε.

Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, ούτε οι Γραφές τον κατατάσσουν στα κτίσματα· αντίθετα, ο μεν Δαβίδ επιπλήττει εκείνους που τολμούν έστω και να τον σκεφτούν ως τέτοιον, λέγοντας: «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;» και: «Ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Ο δε Βαρούχ λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του». Διότι αυτός μεν δημιουργεί, ενώ εκείνα δημιουργούνται· και αυτός μεν είναι ο Λόγος και η Σοφία που προσιδιάζει στην ουσία του Πατρός, ενώ τα δημιουργήματα, τα οποία δεν υπήρχαν προηγουμένως, έχουν ποιηθεί μέσω αυτού του ίδιου του Λόγου.

Ο Δαβίδ το καθιστά αυτό σαφέστερο, λέγοντας: «Ποιος είναι όμοιός σου;» και προσέθεσε: «Ανάμεσα στους θεούς, Κύριε»· και ο Μωυσής: «Μόνος ο Κύριος τους οδηγούσε, και δεν υπήρχε μαζί τους ξένος Θεός»· μολονότι ο Σωτήρας βρισκόταν μαζί τους, όπως λέει ο Απόστολος: «Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός»· ο δε Ιερεμίας: «Οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν κάτω από τον ουρανό». Διότι ούτε μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται ο Υιός, αφού αυτός είναι ο δημιουργός των πάντων.

[Βʹ Ευχές του Λυχνικού]. Ευχή αʹ Κύριε οικτίρμον και ελεήμον, μακρόθυμε και πολυέλεε, ενωτίσου την προσευχή μας και πρόσεξε τη φωνή της δέησής μας. Κάνε για εμάς σημείο αγαθό· οδήγησέ μας στην οδό σου, ώστε να πορευόμαστε στην αλήθεια σου. Εύφρανε τις καρδιές μας, ώστε να φοβούνται το άγιο όνομά σου· διότι είσαι μέγας και επιτελείς θαυμάσια. Εσύ είσαι ο μόνος Θεός και δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε· είσαι δυνατός στο έλεος και αγαθός στην ισχύ, για να βοηθάς, να παρηγορείς και να σώζεις όλους όσους ελπίζουν στο άγιο όνομά σου.

Μνημονεύει, λοιπόν, στην προσευχή του ο Δαβίδ τη χάρη του Θεού που ξεχύθηκε στα έθνη, εκφράζοντας τον θαυμασμό και την έκπληξή του για τη χάρη αυτή με τα εξής λόγια: «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα όμοια με τα δικά σου. Όλα τα έθνη που δημιούργησες θα έρθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου». Επειδή, λοιπόν, και ο ίδιος ευχόταν να αξιωθεί των ίδιων αγαθών, εύλογα παρεμβάλλει τη δική του προσευχή ανάμεσα στους ευαγγελικούς ψαλμούς. Αυτά, λοιπόν, ας λεχθούν σχετικά με τα προαναφερθέντα. Δεν πρέπει, ωστόσο, να αγνοούμε ότι υπάρχουν και αρκετοί άλλοι ψαλμοί που φέρουν την επιγραφή «Προσευχή»· αλλά ο συγκεκριμένος αναφέρεται με την προσθήκη «του Δαβίδ». Άλλος ψαλμός επιγράφεται: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού»· και άλλος: «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει ενώπιον του Κυρίου τη δέησή του». Αλλά, ως έχοντες υπερβεί τις προσευχές της Παλαιάς Γραφής, οι απόστολοι του Σωτήρα μας τον πλησίασαν και τον παρακαλούσαν να τους διδάξει πώς να προσεύχονται· και εκείνος τους διδάσκει, παραδίδοντας μια προσευχή κατάλληλη μόνο για τους ίδιους και τους ομοίους τους.

Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα όμοια με τα δικά σου. Όλα τα έθνη, όσα δημιούργησες, θα έλθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου, Κύριε, και θα δοξάσουν το όνομά σου. Διότι εσύ είσαι μεγάλος και επιτελείς θαυμάσια· εσύ είσαι ο μόνος Θεός. Και μολονότι όλες οι προσευχές των αγίων του Θεού είναι ωφέλιμες και αναγκαίες, νομίζω ότι δεν έχουν καταγραφεί όλες, παρά μόνο εκείνες κατά τις οποίες οι άγιοι, προσευχόμενοι, κινήθηκαν από το θείο Πνεύμα, ώστε να αρθρώσουν και προφητικά λόγια. Θεωρώ, λοιπόν, ότι και ο Δαβίδ ανέπεμψε πολλές προσευχές στον Θεό, από τις οποίες καμία δεν αξιώθηκε να καταγραφεί, παρά μόνο όσες μετέχουν σε προγνωστική και προφητική δύναμη. Γι' αυτό και η παρούσα προσευχή συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο των Ψαλμών, και παρεμβλήθηκε ανάμεσα στις προφητείες περί του Χριστού, καθώς είναι συνυφασμένη με προφητικά λόγια και περιλαμβάνει την κλήση των εθνών.

Φανερά, λοιπόν, η κλήση των εθνών προαναγγέλλεται και μέσα από αυτά. Διότι, επειδή προσευχήθηκε κατά κύριο λόγο μόνο για τον εαυτό του, λέγοντας «Εισάκουσόν με», και «Φύλαξε την ψυχή μου», και «Σώσε τον δούλο σου, ο Θεός μου», και το «Ελέησέ με», και «Εύφρανε την ψυχή του δούλου σου»· επειδή, λοιπόν, προσευχήθηκε για τόσα πολλά σχετικά με τον εαυτό του, ο πλούσιος και μεγαλόδωρος Θεός του δείχνει ότι δεν θα τα προσφέρει μόνο σε αυτόν που τα ζητά με την προσευχή, αλλά η θεία χάρη θα απλωθεί και σε όλα τα έθνη, καθώς και αυτά πρόκειται να απολαύσουν εκείνα τα οποία ο Δαβίδ αξίωνε να επιτύχει. Γι' αυτό, φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα και έχοντας δει το μέλλον, εκπλήσσεται υπερβολικά για τη μεγαλοδωρία της χάριτος του Θεού και λέει τα προαναφερθέντα. Με τη λέξη «θεούς» εδώ, κάποιος μεν θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες ανάμεσα στους ανθρώπους, εξαιτίας του χωρίου: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί Υψίστου»· κάποιος άλλος δε θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι επουράνιες θείες δυνάμεις, επειδή ο Απόστολος λέει: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη (όπως υπάρχουν θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί), για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Επειδή, λοιπόν, κανένας από τους αγγέλους ούτε από τους προφήτες δεν πραγματοποίησε την κλήση των εθνών, εύλογα θεωρώ ότι απευθύνεται στο πρόσωπο του Χριστού το: «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε».

Έπειτα, επειδή ακριβώς πολλοί προφήτες πριν από τον Σωτήρα μας επιτέλεσαν παράδοξα έργα, αλλά κανείς ποτέ δεν έχει καταγραφεί να έπραξε τέτοια έργα σαν αυτά που αναφέρονται στα Ευαγγέλια για τον Σωτήρα μας, και τα οποία έχουν καταδειχθεί μέσω της επιστροφής όλων των εθνών· γι' αυτό και λέγεται το: «Δεν υπάρχει (κανένα έργο όμοιο) με τα έργα σου». Και το ποια είναι αυτά τα έργα το διδάσκει λέγοντας στη συνέχεια: «Όλα τα έθνη που δημιούργησες θα έλθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου». Εάν δε προστίθεται το, «Εσύ είσαι ο μόνος Θεός», και αυτό θα το εφαρμόσεις στον Σωτήρα, παραθέτοντας το: «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε»· διότι, όπως ακριβώς σε σύγκριση με τους θεωρούμενους θεούς δεν υπάρχει όμοιός σου, έτσι και σε αντιπαραβολή με αυτούς εσύ είσαι ο μόνος Θεός. Επειδή ακριβώς μόνος ο Σωτήρας και Κύριός μας ήταν στην αρχή, και ήταν ο Λόγος του Θεού, και ήταν προς τον Θεό, και ήταν Θεός· γι' αυτό δεν υπάρχει όμοιός του ανάμεσα στους θεούς, και αυτός μόνος ανάμεσα στους θεούς είναι Θεός, εφόσον κανένας από τους λεγόμενους πολλούς θεούς δεν μπορεί, όταν αντιπαραβάλλεται με αυτόν, να αποκαλείται Θεός.

Άλλος πάλι, επειδή σε όλα αυτά προστίθεται το «ότι Εσύ είσαι ο μόνος Θεός», θα μπορούσε να πει ότι όλα τα προκείμενα αναπέμπονται μέσω της προσευχής προς τον Πατέρα και Θεό των όλων· διότι με τη δική Του δωρεά και χάρη έγινε η κλήση των εθνών δια του Υιού Του· και Αυτός ήταν ο κτίστης, ο δημιουργός και ο ποιητής των όλων, ο οποίος δια του Υιού συνέστησε τα πάντα, τόσο αυτά που βρίσκονται στον ουρανό όσο και αυτά που βρίσκονται στη γη· και Αυτός ήταν που επιτέλεσε όλα τα θαύματα δια του Υιού, τόσο εκείνα που ιστορούνται στην Παλαιά Διαθήκη όσο και εκείνα που είναι καταγεγραμμένα στην Καινή· γι' αυτό και λέγεται: «Δεν υπάρχουν έργα όμοια με τα δικά Σου»· και, «Μέγας είσαι Εσύ, και επιτελείς θαυμάσια, Εσύ είσαι ο μόνος Θεός». Η δε λέξη «μόνος» έχει ειπωθεί και από τον Σωτήρα μας προς τον Πατέρα στο: «Για να γνωρίζουν Εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό».

«Δεν υπάρχει όμοιος» Διότι ποιος θεοφόρος ή δίκαιος εξισώνεται με την αγαθότητα του Θεού, ή ποιος θεός είναι σαν τον Θεό μας, επειδή δεν παρέβλεψε τον άνθρωπο που έπεσε; «Και δεν υπάρχει» Διότι ποιος θα εξιχνιάσει τα έργα Του ή ποιος είναι ικανός να διηγηθεί (να εξηγήσει) τα μεγαλεία Του (του Θεού); «Όλα τα έθνη» Πού; Στην κοιλάδα του κλαυθμώνος. Διότι έτσι είναι γραμμένο: και θα συνάξω όλα τα έθνη στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ. «Και θα προσκυνήσουν» Διότι τότε όλα τα έθνη θα υποταχθούν στον Θεό, θεωρώντας τη δόξα Του. «Διότι εσύ είσαι μέγας» Διότι ποιος θα είναι ικανός τότε να ατενίσει εκείνη την ημέρα, κατά την οποία όλοι θα αναβράζουν από φόβο και τρόμο; «Οδήγησέ με» Σε αυτόν τον αιώνα, λέει ο άνθρωπος, οδήγησέ με στην οδό της αλήθειας, για να βρω τότε παρρησία ενώπιόν Σου, Θεέ μου. «Ας ευφρανθεί» Διότι τίποτα δεν είναι ανώτερο από εκείνη την ευφροσύνη, του να έχει κανείς πάντοτε τον φόβο του Θεού. «Θα εξομολογηθώ» Ο πρωτόπλαστος άνθρωπος ευχαριστεί τον Θεό, ώστε αφού σωθεί να ανακαινιστεί. «Και θα δοξάσω» Και σε τούτο και στον μέλλοντα αιώνα οι δίκαιοι θα σωθούν (θα δοξάσουν το όνομα του Κυρίου). «Ότι το έλεος» Ο άνθρωπος λέει, ότι έτσι πεσμένο που ήμουν δεν με παρέβλεψες, αλλά με ελέησες ως Θεός. «Και με έσωσες» Όταν κατήλθε στον άδη, ο Χριστός ελευθέρωσε την ψυχή του Αδάμ, η οποία κρατούνταν για πολύ χρόνο. «Ο Θεός» Διότι οι δαίμονες επαναστάτησαν κατά του ανθρώπου, όπως οι Ιουδαίοι κατά του Χριστού.

«Ενώτισαι» (Άκουσε), δηλαδή, κρίνε την άξια της ακοής σου. «Πρόσχες δε στη φωνή», ώστε να δείξεις συμπάθεια σε εκείνον που σου προσφέρει τη δέηση, βλέποντάς τον να ακμάζει στην ένταση της ψυχής και στον πόθο του για εσένα (διότι αυτό σημαίνει «Φωνή προσευχής»). Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Την ημέρα της θλίψης μου έκραξα προς εσένα, διότι με εισάκουσες». Επειδή ακριβώς οι θλίψεις τις περισσότερες φορές διακόπτουν τις προσευχές, οδηγώντας τον άνθρωπο σε ολιγωρία, αυτός λέει ότι δεν έπαθε κάτι τέτοιο, αλλά αντίθετα έκραξε και χρησιμοποίησε πιο έντονη φωνή, πράγμα που δεν φανέρωνε άνθρωπο που έχει καταπέσει, αλλά κάποιον που έχει θάρρος για το αίτημά του. Και ποια είναι η αιτία; «Ότι με εισάκουσες». Διότι, έχοντας ήδη εισακουστεί, ευλόγως δεν αδράνησε στην προσευχή του, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιήσει και τη φωνή του. «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα σαν τα δικά σου». Ο λόγος του προφήτη τώρα δεν αναφέρεται στα είδωλα (διότι τι κοινωνία έχει το φως με το σκότος, ή τι σύγκριση υπάρχει μεταξύ του ψεύδους και της αλήθειας;), αλλά ονομάζει θεούς εκείνους προς τους οποίους έγινε ο λόγος του Θεού, όπως ακριβώς έλεγε ο Χριστός στα Ευαγγέλια, δηλαδή τους αγίους και θεοφόρους άνδρες, από τους οποίους κανείς δεν θα μπορέσει να εξομοιωθεί με τον Κύριο. Διότι, αν και τύγχανε συγγενής τους κατά τη σάρκα, εντούτοις εξαιτίας της θεότητάς του ήταν ασύγκριτος, μάλλον δε και εξαιτίας της ανθρωπότητάς του. Διότι κανείς από αυτούς δεν γεννήθηκε από παρθένο, ούτε βάσταξε τις δικές μας αμαρτίες, και κανείς τους δεν κατατρόπωσε τον θάνατο δια του θανάτου.

βʹ. Και γιατί λέω ότι ο Υιός το έπραξε αυτό, από τη στιγμή που και ο Πατέρας, ο οποίος δεν προσέλαβε σάρκα, πράττει ακριβώς το ίδιο. Διότι και ο ίδιος ανέχθηκε να λεχθούν για εκείνον πολλά ταπεινά προς χάριν της σωτηρίας των ακροατών. Διότι το «Αδάμ, πού είσαι;» και το «Για να διαπιστώσω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους»· και το «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό»· και το «Εάν άραγε ακούσουν»· και το «Εάν άραγε κατανοήσουν»· και το «Ποιος θα δώσει στην καρδιά αυτού του λαού να είναι έτσι;»· και το να λέγεται «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε»· και πολλά άλλα τέτοια εάν κανείς σταχυολογούσε από την Παλαιά Διαθήκη, θα τα έβρισκε να είναι ανάξια της αξίας του Θεού. Και στην περίπτωση του Αχαάβ έχει επίσης ειπωθεί: «Ποιος θα μου εξαπατήσει τον Αχαάβ;». Το να προβάλλει επίσης διαρκώς τον εαυτό του συγκριτικά προς τους ελληνικούς θεούς, όλα αυτά είναι μεν ανάξια του Θεού· από άλλη άποψη όμως, καθίστανται άξια.

Διότι και η Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει με αυτόν τον τρόπο να διορθώνει τις ψυχές των πεπλανημένων, παραβάλλοντας τα ασύγκριτα μέσω σύγκρισης· όπως όταν λέει: «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε»· και πάλι: «Δεν υπάρχει θεός σαν τον Θεό μας». Μερικοί βέβαια λένε ότι ο Χριστός το είπε αυτό για τους αποστόλους, ενώ άλλοι για τους αγγέλους. Διότι, όταν κάποιοι εκτραπούν από την αλήθεια, συνηθίζουν να πέφτουν σε πολλές πλάνες. Ποια λογική ακολουθία υπάρχει, άλλωστε, στο να γίνεται λόγος είτε για αγγέλους είτε για αποστόλους;

Γι' αυτό ο Θεός παντού ενεργεί μέσω συγκρίσεων· και όταν μιλά για τον εαυτό Του, δεν απαξιώνει να παραβάλλει και να συγκρίνει τον εαυτό Του με τους θεούς· και οι ίδιοι λένε: «Δεν υπάρχει όμοιός Σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε». Ανθρώπους στους οποίους δεν υπάρχει κανένα ψεγάδι, ωραίους στην όψη και συνετούς σε κάθε σοφία. Και αυτό αποτελεί εμπόδιο για τη σωφροσύνη και τη φιλοσοφία. Για ποιον λόγο άραγε ζητά τέτοιους, ώστε να ξεπερνούν όλους τους άλλους και στην ευρωστία των μελών του σώματος και στην ομορφιά της όψης;

ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Α΄. Τίτλος πρώτος. — Περί της αΐδιας θεότητας της αγίας και ομοουσίου Τριάδος· και ότι ένας και μόνος πάνω απ' όλους είναι ο Θεός. «Είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα, και καθ' ομοίωσιν.» «Είπε ο Θεός: Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς.» «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην καταλαβαίνει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του.» «Άκου, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος.» «Δείτε, ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας, ή ποιος είναι Θεός εκτός από τον Θεό μας;» «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.» «Ο δε Θεός είναι βασιλιάς μας προ των αιώνων.» «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα σαν τα δικά σου.» «Κύριε, εσύ έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά.» «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία πάντων των αιώνων» και τα λοιπά. «Κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· έξι φτερούγες είχε το ένα, και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν.»