Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 86:1

Στους υιούς Κορέ, ψαλμός ωδής. 86ος. Υπόθεση. Ψάλλουν πάλι τον ψαλμό αυτόν οι υιοί Κορέ για την Εκκλησία, κηρύσσοντας μέσω αυτού την κλήση των εθνών, και την έλλαμψη του Μονογενούς που έγινε στην Εκκλησία μέσω της ένσαρκης οικονομίας.

Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη. Αυτού ακριβώς του λαού που κλήθηκε μέσω της πίστεως. Λέει, δηλαδή, ότι ο λαός από τα έθνη οικοδομήθηκε πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών. Ο Κύριος αγαπά τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ. Ονομάζει πύλες της Σιών την εισαγωγική και στοιχειώδη διδασκαλία της Εκκλησίας· και σκηνώματα του Ιακώβ τη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο.

Και ο οίκος του Θεού, που βρίσκεται στις κορυφές των ορέων, είναι η Εκκλησία, σύμφωνα με τη φωνή του Αποστόλου. Διότι λέει, για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι μέσα στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, της οποίας τα θεμέλια βρίσκονται στα άγια όρη· διότι έχει οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των Αποστόλων και των Προφητών. Ένα από τα όρη ήταν και ο Πέτρος, πάνω στην οποία πέτρα υποσχέθηκε ο Κύριος ότι θα οικοδομήσει την Εκκλησία Του. —Διότι τα υψηλά και εξυψωμένα φρονήματα, που υψώνονται πάνω από τα γήινα, ευλόγως ονομάζονται όρη.

Ο λόγος απαρίθμησε τις διαφορές των ταγμάτων που κατεβαίνουν στον άδη· πρώτον, τους ένδοξους· αυτοί θα μπορούσαν να είναι όσοι χαίρουν κάποιας καλής υπόληψης, χωρίς όμως να έχουν πάντοτε, σε αντιστοιχία με την εξωτερική τους εικόνα, ανάλογη και τη μαρτυρία που τους ακολουθεί από τον βίο τους. Έπειτα, οι μεγάλοι, εκείνοι που χάρη σε κάποια δύναμη και εξουσία υπερέχουν από το πλήθος. Και οι πλούσιοι, όσοι έχουν περιβληθεί με μεγάλο πλήθος άδικων χρημάτων, ή όσοι έχουν ακόρεστη την επιθυμία για περισσότερα. Και οι λοιμοί αυτής, όσοι, σαν φθοροποιός νόσος που εξαπλώνεται μεταδοτικά, διαφθείρουν αυτούς που τους πλησιάζουν, είτε μέσω διεστραμμένης διδασκαλίας είτε μέσω της παρακίνησης στην αμαρτία, δίκαια ονομάζονται λοιμοί. Αυτοί είναι που κατεβαίνουν στον άδη. —«Και εκείνος που αγάλλεται», αναφέρει, «σε αυτήν». Αυτός θα μπορούσε να είναι ο κατά σάρκα Ιουδαίος, που αγάλλεται για τη γήινη Ιερουσαλήμ, μην αποβλέποντας στη μακαριότητα που έχει αποταμιευθεί για τους Αγίους του Θεού. Πρόσεξε δε ότι το «Σε αυτήν», έχει ειπωθεί σύμφωνα με την κοινή συνήθεια· όπως ακριβώς και στους ιδιωτικούς οίκους συνηθίζεται συχνά οι επικεφαλής τους να προσαγορεύονται έτσι από τους ενοίκους. Παρόμοιο είναι και το «Οι θεμέλιοι αυτού εν τοις όρεσι τοις αγίοις». —Επομένως, και αυτός που αγάλλεται σε αυτήν, θα κατέβει στον άδη.

Διότι θεμέλιο όλων και ακλόνητο βάθρο είναι ο Χριστός, ο οποίος συγκρατεί τα πάντα και διατηρεί ασφαλή τα όσα έχουν στηριχθεί πάνω Του· διότι πάνω σε Αυτόν όλοι εποικοδομούμαστε, συναρμολογούμενοι ως πνευματικός οίκος διά του Πνεύματος σε άγιο ναό, σε δικό Του κατοικητήριο. Επειδή κατοικεί στις καρδιές μας διά της πίστεως, ενώ πιο άμεσα θεμέλια, και πιο κοντινά από εμάς, θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές, οι οποίοι έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, αποτελώντας έτσι και εδραίωμα της πίστεως. Διότι, αναγνωρίζοντας ότι πρέπει να ακολουθούμε τις δικές τους παραδόσεις, θα τηρήσουμε την πίστη στον Χριστό ορθή και αδιάστροφη. Έχει ειπωθεί άλλωστε από Αυτόν προς τον θεσπέσιο Πέτρο (όταν με σοφία και άμεμπτα ομολογώντας την πίστη σε Αυτόν έλεγε: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος»): «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτήν την πέτρα θα θεμελιώσω την Εκκλησία μου», ονομάζοντας πέτρα, νομίζω, το ακράδαντο της πίστεως του μαθητή. Έχει επίσης ειπωθεί κάπου και μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη». Και με τα άγια όρη πρέπει να παρομοιάσουμε πολύ εύστοχα τους αγίους αποστόλους και ευαγγελιστές, των οποίων η γνώση έχει τεθεί ως θεμέλιο για τους μεταγενέστερους, μην αφήνοντας όσους έχουν αλιευθεί πνευματικά μέσω αυτών να ξεπέσουν σε αδόκιμη πίστη. Σαλπίζουν λοιπόν τα θεμέλια της γης· όμως πρόσεξε την ακρίβεια της διατύπωσης.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΖ΄. <Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη.> (E f. 179) Με όρη παρομοιάζει την Εκκλησία η θεόπνευστη Γραφή, εξαιτίας του ύψους των θείων δογμάτων που υπάρχουν σε αυτήν. —Όρη, λοιπόν, εννοούμε τις Εκκλησίες, δηλαδή αυτούς που βρίσκονται μέσα σε αυτές. Διότι είμαστε ναοί του ζωντανού Θεού, και οίκος Θεού σύμφωνα με τις Γραφές. Και ποια είναι αυτά τα θεμέλια που θέτει μέσα μας ο Χριστός, θα μας το διδάξει λέγοντας ο Παύλος: «Πίστη, ελπίδα, αγάπη· και επιπλέον αυτών ανδρεία και υπομονή, σωφροσύνη και εγκράτεια, πραότητα και μακροθυμία», και με μια λέξη, κάθε είδος αρετής. (F f. 143 b) Η επίγεια Σιών, που βρίσκεται στη χώρα της Ιουδαίας, είναι μεν μέρος της Ιερουσαλήμ, αλλά είναι ψηλή και σαν να βρίσκεται σε όρος· γι' αυτό και ερμηνεύεται ως παρατηρητήριο. Με αυτήν, λοιπόν, τη Σιών που βρίσκεται σαν σε όρος παρομοιάζει την Εκκλησία, δηλαδή το πλήθος των πιστών, το ιερό Γράμμα. Διότι είναι υψηλή, και δεν έχει τίποτα το ταπεινό· επειδή δεν καταδέχεται να φρονεί τα επίγεια, αλλά ζητά μάλλον τα άνω· και τα τέκνα της Εκκλησίας περπατούν μεν στη γη, αλλά έχουν το πολίτευμά τους στους ουρανούς.

Επειδή, λοιπόν, ο λόγος στον ψαλμό αρχίζει αόριστα λέγοντας: «Τα θεμέλια αυτού βρίσκονται στα άγια όρη», εύλογα θα μπορούσε κάποιος να αναρωτηθεί, τίνος «αυτού». Πρόχειρα, βέβαια, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι εννοείται του Θεού, επειδή στη συνέχεια προστίθεται: «η πόλη του Θεού». Εγώ όμως, προσέχοντας τη συνέχεια του ψαλμού και βρίσκοντας ότι πιο κάτω αναφέρεται: «Μήπως για τη Σιών θα πει: Άνθρωπος και άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και αυτός την εθεμελίωσε», —αντί του οποίου ο Ακύλας απέδωσε: «Και για τη Σιών θα λεχθεί: Άνδρας και άνδρας γεννήθηκε σε αυτήν, και αυτός θα τη στερεώσει», ενώ ο Σύμμαχος: «Περί δε της Σιών θα λεχθεί: Κάθε άνθρωπος γεννήθηκε εκεί· και αυτός τη στερέωσε»— θεωρώ ότι το «Τα θεμέλια αυτού στα όρη» έχει ειπωθεί με απόλυτη λογική ακολουθία και δεν προτάσσεται το «του Θεού», ώστε, αναζητώντας τίνος είναι το «αυτού», να βρούμε από τα επόμενα τον άνδρα που λέγεται ότι εθεμελίωσε τη Σιών, ο οποίος και γεννήθηκε εκεί. Διότι λέει: «Άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και αυτός την εθεμελίωσε» ή «και αυτός τη στερέωσε». Επομένως, όταν λέγεται: «Τα θεμέλια αυτού», εμείς ας εννοήσουμε «του άνδρα που την εθεμελίωσε»· προφανώς δηλαδή την πόλη του Θεού. Το να θεωρούμε όμως πόλη του Θεού την άλλοτε υφιστάμενη στην Παλαιστίνη μητρόπολη των Ιουδαίων δεν είναι μόνο ανάξιο, αλλά και ασεβές.

Αυτής λοιπόν της μέγιστης και θεοπρεπούς πόλεως, εννοώ βέβαια την Εκκλησία του Θεού, και του θεοσεβούς πολιτεύματος που φανερώνεται σε αυτήν, τα θεμέλια βρίσκονται στα άγια όρη. Τον λόγο αυτόν τον ερμηνεύει ο Απόστολος λέγοντας: «έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό».

Και εξάλλου, τα θεμέλιά του δεν βρίσκονται εδώ κάτω και ανάμεσά μας, αλλά κάπου επάνω και στα ονομαζόμενα άγια όρη. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη». Αυτά τα όρη θα μπορούσαν να είναι οι ουρανοί των ουρανών, όπου έχει συσταθεί το μεγάλο πολίτευμα της επουράνιας Σιών και της αληθινά μεγάλης πόλης του Θεού. Και ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά του ίδιου του Αποστόλου που είπε: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας», και: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζωντανού Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογραμμένοι στους ουρανούς». Εικόνα, λοιπόν, αυτής της μεγάλης πόλης του Θεού θα ήταν η επί γης Εκκλησία του Θεού· και τα στηρίγματα και τα θεμέλιά της υφίστανται στα άγια όρη που μας έχουν αποδοθεί· ενώ οι είσοδοι και οι πρώτες στοιχειώσεις εκείνης της ουράνιας πόλης βρίσκονται εδώ ανάμεσά μας. Αυτές ακριβώς τις εισόδους και τις εισαγωγές του θεοσεβούς πολιτεύματος ονόμασε η Γραφή πύλες της Σιών, λέγοντας: «Αγαπά ο Κύριος τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ».

Αγαπά, λοιπόν, αυτές τις πύλες της επουράνιας Σιών περισσότερο από τις νομικές και ιουδαϊκές συναγωγές, τις οποίες ονόμασε σκηνώματα του Ιακώβ. Διότι τίποτα απολύτως δεν μνημονεύεται μεταξύ τους περί της επουράνιας πόλεως του Θεού, ούτε υπάρχει σε αυτούς κανένας σκοπός για τη βασιλεία των ουρανών, αλλά έχοντας στραφεί εξ ολοκλήρου προς τα κάτω, εναποθέτουν τις ελπίδες τους στη γη και προσδοκούν τις επαγγελίες κάπου εδώ. Γι' αυτό, οι πύλες της επουράνιας Σιών, που μας φανερώθηκαν προηγουμένως, είναι περισσότερο αρεστές στον Θεό από τα σκηνώματα του Ιακώβ· τα θεμέλια της οποίας δεν βρίσκονται κάπου εδώ κάτω στη γη, αλλά υπάρχουν στα άγια όρη, τα οποία εξετάστηκαν προηγουμένως.

Σε όλα αυτά προσθέτει το: «Η κατοικία όλων όσων ευφραίνονται είναι μέσα σε σένα»· αντί αυτού, ο μεν Ακύλας λέει: «Και ψάλλοντας σαν χοροί όλες οι πηγές είναι μέσα σε σένα»· ο δε Σύμμαχος: «Και θα υμνήσουν σαν με αυλούς όλες οι πηγές μέσα σε σένα». Θεωρώ δε ότι και μέσω αυτών υποδηλώνεται η συνάθροιση όλων των πιστών, εκείνων δηλαδή που πρόκειται να αξιωθούν την αγία πόλη του Θεού, και η αποκατάστασή τους σε έναν ενιαίο χορό. Διότι, με τη φράση «μέσα σε σένα», αντιλαμβάνομαι ότι υποδηλώνεται πάλι ο τόπος της πόλης του Θεού, τα θεμέλια της οποίας βρίσκονταν στα άγια όρη, ενώ οι πύλες και οι είσοδοι βρίσκονται κάπου κάτω και ανάμεσά μας· στο μέσο δε αυτής προφητεύεται ότι όλοι θα κατοικήσουν, συναγμένοι σαν σε χορεία και θεία αρμονία με ευφροσύνη. Πρόσεξε δε με ποιον τρόπο ο παρών ψαλμός, εξαγγέλλοντας τη γέννηση του Θεού σύμφωνα με την ανάγνωση της μετάφρασης των Εβδομήκοντα, απέκρυψε το μυστήριο.

Διότι το χωρίο: «Ο Κύριος θα μετρήσει καταγράφοντας λαούς: Αυτός γεννήθηκε εκεί», κατά τον Σύμμαχο· ή κατά τον Ακύλα: «Ο Κύριος θα διηγηθεί καθώς θα καταγράφει λαούς: Αυτός γεννήθηκε εκεί»· ή κατά τον Θεοδοτίωνα: «Ο Κύριος θα διηγηθεί σε καταγραφή λαών: Αυτός γεννήθηκε εκεί», δεν έχει μεταφραστεί από τους Εβδομήκοντα με αυτόν τον τρόπο. Αντιθέτως, έχει ειπωθεί: «Ο Κύριος θα διηγηθεί κατά την καταγραφή των λαών και των αρχόντων, αυτών που γεννήθηκαν σε αυτήν». Και τούτο, όπως νομίζω, επειδή αυτοί που έκαναν τη μετάφραση απέκρυψαν το αληθινό νόημα, λόγω του ότι η Γραφή επρόκειτο να εκδοθεί σε αλλόφυλα έθνη κατά τους χρόνους του Πτολεμαίου, προτού ακόμη ο Σωτήρας μας επιλάμψει στον κόσμο. Και ολόκληρος βέβαια ο ψαλμός τυγχάνει να είναι εξαιρετικά αινιγματικός και σκοτεινά διατυπωμένος, αναφέροντας αποσιωπητικά τα «θεμέλιά του», χωρίς να διασαφηνίζει τίνος είναι αυτά· και πάλι ονομάζοντας «άγια όρη», και «πύλες της Σιών» που προτιμώνται από τον Κύριο περισσότερο από τα σκηνώματα του Ιακώβ, και «πόλη του Θεού» για την οποία λέγονται ένδοξα πράγματα· και προπαντός, μέσα στην πόλη, δεν αναφέρει τον Ισραήλ ούτε το έθνος των Ιουδαίων, αλλά τη Ραάβ, την άλλοτε πόρνη, και τη Βαβυλώνα, τους Τυρίους και τους Αιθίοπες και τους αλλοφύλους.

Και ποιος είναι τέτοιος οικοδόμος ναού, ο οποίος θέτει τα θεμέλιά του στα άγια όρη, δηλαδή στους προφήτες και τους αποστόλους, και εποικοδομεί, όπως λέει ο απόστολος, επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών τους ζωντανούς και έμψυχους λίθους, οι οποίοι, σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, κυλούν από μόνοι τους προς την αρμονία των τοίχων, ώστε, αφού συναρμοστούν στην ενότητα της πίστεως και στον σύνδεσμο της ειρήνης, να αυξήσουν δι' αυτών τον άγιο ναό, για να γίνει κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι; Ότι δε και ο Σολομών με τη δική του σοφία φανερώνει την αληθινή σοφία, κανείς δεν θα μπορούσε να φέρει αντίρρηση, αν αποβλέπει και στην ιστορία και στην αλήθεια· διότι για εκείνον μεν μαρτυρείται από την ιστορία ότι ξεπέρασε τα όρια της ανθρώπινης σοφίας, έχοντας χωρέσει τη γνώση των πάντων στο πλάτος της καρδιάς του, ώστε και αυτούς που προηγήθηκαν να ξεπεράσει και για τους μεταγενέστερους να παραμείνει απλησίαστος, ενώ ο Κύριος κατά τη δική Του φύση είναι κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αλήθεια και σοφία και δύναμη. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν ο Δαβίδ είπε ότι τα πάντα έγιναν εν σοφία, ο θείος απόστολος, ερμηνεύοντας τον προφήτη, λέει ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Αυτώ, θεωρώντας ότι ο προφήτης εννοούσε Εκείνον μέσω της λέξεως «σοφία».

Στους υιούς Κορέ, ψαλμός ωδής. Ο προφήτης υπαινίσσεται αυτούς από τον λαό που πίστεψαν. Τα θεμέλια του Χριστού· διότι σε αυτά θεμελίωσε την επαγγελία του Πατρός: στο όρος Σιών, στον Γολγοθά, στο όρος των Ελαιών. Αγαπά ο Κύριος. Διότι πράγματι αγαπά [ο Κύριος την Εκκλησία]· επειδή, ενώ αυτές ήταν κλειστές, εισήλθε ο Κύριος και φανέρωσε τον εαυτό Του στους μαθητές. Αυτές λοιπόν τις αγαπά περισσότερο από τις συναγωγές των Ιουδαίων. Ένδοξα. Ο λόγος αφορά τη νέα Ιερουσαλήμ, διότι αυτή κατέχει τα μυστήρια που τελέστηκαν σε αυτήν. Διότι για αυτήν ειπώθηκε ότι είναι η πόλη του μεγάλου Βασιλέως. Θα μνησθώ της Ραάβ. Ερμηνεύεται ως πλατυσμός, και η Βαβυλώνα ως σύγχυση. Διότι όσοι έζησαν ρυπαρό βίο και βαρύνθηκαν από τη σύγχυση των δαιμόνων, αυτοί επιγνώρισαν τον Θεό, δηλαδή η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, την οποία και υπόσχεται να μνημονεύει. Και ιδού, αλλόφυλοι. Είναι αυτοί που έπεσαν με την πτώση των ειδώλων· διότι οι αλλόφυλοι ερμηνεύονται ως αυτοί που πίπτουν. Και όσοι βρίσκονται στη σύγχυση της πλάνης· διότι η Τύρος ερμηνεύεται ως σύγχυση. Και όσοι ταπεινώθηκαν από τους δαίμονες·

Για τους υιούς Κορέ, ψαλμός ωδής 86ος. Πολλές φορές έχουμε πει ότι ο τίτλος «ψαλμός ωδής» ή και «ωδή ψαλμού» περιγράφει εκείνα τα θέματα, κυρίως στα οποία αναμειγνύει τις προφητείες για τον Χριστό με τη μελωδία. Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη. Θεμέλια του Χριστού είναι τα μυστήρια των παθημάτων και των θαυμάτων Του. Αυτά βρίσκονται στα άγια όρη, στη Βηθλεέμ, στον Γολγοθά, στην ανάσταση, στο όρος Θαβώρ της μεταμορφώσεως, στο βουνό της αναλήψεως. Γι' αυτόν τον λόγο ονόμασε άγια τα όρη, επειδή υποδέχθηκαν τον αγιασμό των δεσποτικών μυστηρίων. Ας θεωρηθούν όμως ως όρη και οι προφήτες, εύλογα λόγω του ύψους της προγνώσεώς τους, οι οποίοι κατέχουν τα θεμέλια του Θεού, δηλαδή τις απαρχές της θεογνωσίας. Διότι από αυτούς λαμβάνουμε τα στοιχειώδη διδάγματα για την ευσέβεια. Αγαπά ο Κύριος τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ.

Ψαλμός 86. Στους υιούς Κορέ, ψαλμός ωδής. «Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη». Τίνος «αυτού»; Εκείνου που σταυρώθηκε, εκείνου που είπε: «Κάνε μαζί μου σημείο αγαθό». «Τα θεμέλια» της δυνάμεώς «του βρίσκονται στα άγια όρη». Διότι ονομάζεται λίθος εκλεκτός, ακρογωνιαίος, πολύτιμος, για τα θεμέλια της Σιών· «και όποιος πιστεύει», λέει, «σε αυτόν, δεν θα καταισχυνθεί». «Ο Κύριος αγαπά τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ».

Και ο μεν περίφημος εκείνος και περίβλεπτος ναός του Σολομώντα εξαιτίας της παραφροσύνης των κακών οικοδόμων καταστράφηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην απομείνει λίθος επί λίθου, όπως ακριβώς προφήτευσε ο ακρογωνιαίος λίθος, ο Χριστός. Ο οίκος, όμως, της δικής Του ανάπαυσης και ο παρών οίκος, μαζί με κάθε θείο ιερό οίκο, αφού εντάχθηκε «εις μίαν αγίαν καθολικήν και αποστολικήν Εκκλησίαν» και εδραιώθηκε στην αδιάρρηκτη πέτρα της πίστεως, οι «πύλες του άδη» του διαβόλου και η τυραννία των κακοδόξων «δεν θα υπερισχύσουν εναντίον της». Διότι, έχοντας τα θεμέλιά της στα άγια όρη «των οικτιρμών του Θεού» μέσω της καθαρής πίστης και των αγαθών έργων, ούτε βροχή ούτε ποταμοί πειρασμών και κινδύνων έχουν τη δύναμη να την καταστρέψουν.