Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 86:3

Θα υπάρξει στήριγμα επί της γης. Της Εκκλησίας, λέγει, και της οικουμένης. Επάνω στις κορυφές των ορέων, των αποστόλων και των προφητών. Θα υψωθεί υπεράνω του Λιβάνου ο καρπός του. Λίβανος μεν είναι η Ιερουσαλήμ, καρπός του δε ο ευαγγελικός λόγος. Λέγει, λοιπόν, ότι το ευαγγελικό κήρυγμα θα βρεθεί ανώτερο από τη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο. Και θα ανθήσουν μέσα από την πόλη όπως το χορτάρι της γης. Ως πόλη εννοεί την Εκκλησία, για την οποία έχει γραφτεί: Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού.

Λέει, λοιπόν, ότι η ευαγγελική πολιτεία έχει κριθεί από τον Θεό ως προτιμότερη από τη λατρεία κατά τον Νόμο. Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού. Ως πόλη βέβαια εννοείται η Εκκλησία. Ποια ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν γι' αυτήν, παρά το ότι κατοίκησε σε αυτήν ο Μονογενής, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Εδώ θα κατοικήσω, διότι την εξέλεξα»;

Τα πρωινά θανάτωνα όλους τους αμαρτωλούς της γης. Αμαρτωλούς εννοεί τους πονηρούς λογισμούς, τους οποίους τιμωρούσε με τις πρωινές προσευχές και με την προσήλωση στον Θεό. Για να εξολοθρεύσω από την πόλη του Κυρίου όλους όσοι διαπράττουν την ανομία. Πόλη του Κυρίου ονομάζει την άγια ψυχή, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για εσένα, πόλη του Θεού.

Εφαρμόζεται δε και στην άνω Ιερουσαλήμ, την επουράνια πόλη, ο ορισμός της πόλεως που έχει αποδοθεί. Διότι και εκεί υπάρχει οργανωμένο σύνολο των πρωτοτόκων, οι οποίοι είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς· και είναι αυτό σταθερά θεμελιωμένο εξαιτίας της αμετακίνητης διαγωγής των αγίων, και διοικείται σύμφωνα με τον ουράνιο νόμο. Το να κατανοήσει, λοιπόν, κανείς πλήρως τη διάταξη εκείνης της πολιτείας και όλη την ευταξία της, δεν είναι δυνατόν σε καμία ανθρώπινη φύση. Διότι εκείνα είναι «όσα μάτι δεν είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε σε καρδιά ανθρώπου ανέβηκαν, τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν»· παρά μόνο γνωρίζουμε ότι εκεί υπάρχουν μυριάδες αγγέλων, και πανήγυρις αγίων, και Εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς. Για εκείνην λέει ο Δαβίδ: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλις του Θεού».

Ο Σολομών όμως του οικοδόμησε οίκο. Αλλά ο Ύψιστος δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς. Κυρίλλου. Ο σοφότατος Σολομών οικοδόμησε μεν στα Ιεροσόλυμα εκείνον τον περίφημο ναό. Ο λαός των Ιουδαίων υπερηφανευόταν πάρα πολύ για αυτόν, και νόμιζαν ότι ο Θεός των όλων κατοίκησε μέσα σε αυτόν περιορισμένος. Διότι ήταν πάντοτε κάπως βραδείς στην κατανόηση και αδαείς στους λόγους περί του Θεού. Αυτοί λοιπόν, αφού θεώρησαν την Ιερουσαλήμ πόλη του Θεού, ισχυρίζονταν ότι Αυτός κατοικεί σε αυτήν και μόνο, επειδή ακριβώς ειπώθηκε μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού». Γι' αυτό ο Θεός ελέγχει αυτούς που είχαν μικρόπρεπες αντιλήψεις και λέει: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, σε εμένα που έχω θρόνο τον ουρανό και υποπόδιο τη γη;» Και λιθοβολούσαν τον Στέφανο, ο οποίος προσευχόταν και έλεγε: Κύριε Ιησού, δέξου το πνεύμα μου.

Τους κατηγορεί δε, επιπλέον, ότι ορκίζονταν μεν στο όνομα του Κυρίου του Θεού του Ισραήλ, εκπληρώνοντας τη νομική εντολή· «Διότι στο όνομά Του», λέει, «να ορκίζεσαι, αποδεχόμενος τις ανάγκες των όρκων», όχι όμως για αληθινά μάλλον και δίκαια πράγματα, αλλά για ψευδή. Έπειτα ότι προσκολλώνται στην αγία πόλη, και στηρίζονται στον Θεό του Ισραήλ. Διότι ήθελαν να υπερηφανεύονται επειδή κατοικούσαν σε αγία πόλη, η οποία ονομαζόταν πόλη του Θεού. Διότι άκουγαν στον θείο ναό τους λειτουργούς να ψάλλουν για την Ιερουσαλήμ: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού». Το υπενθυμίζει αυτό και ο ίδιος ο Κύριος λέγοντας, ότι δεν πρέπει να ορκίζεται κανείς στο κεφάλι του, διότι δεν μπορεί να κάνει ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη· ούτε βέβαια στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλη του μεγάλου Βασιλέως. Διότι ορκίζονταν στα Ιεροσόλυμα, ονομάζοντάς τα, όπως είπα, πόλη του Θεού. Και στηρίζονταν σε Αυτόν, λέγοντας ότι η ισχύς τους είναι ο Κύριος των δυνάμεων.

Διότι οι γιοι εκείνων που κάποτε την ταπείνωσαν, δηλαδή εκείνοι που κρατούν τα ηνία των επίγειων πραγμάτων, και με τη διαδοχή των σκήπτρων προέρχονται κατά κάποιον τρόπο από εκείνους, θεωρούν σεβαστή την Εκκλησία, και με φόβο, δηλαδή με ευλάβεια, και έχοντας στον νου τους τον θείο φόβο, την πλησιάζουν· «Διότι ονομάστηκε πόλη του Κυρίου, Σιών του αγίου του Ισραήλ». Διότι πόλη του Θεού είναι η Εκκλησία, και αυτό διδάσκει ο θεσπέσιος Δαβίδ απευθυνόμενος σε αυτήν: «Δεδοξασμένα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού». Και κάπου λέει ο ίδιος ο Κύριος των όλων μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Εδώ θα κατοικήσω, διότι την εξέλεξα, τη θύρα της θα ευλογήσω, τους φτωχούς της θα χορτάσω με άρτο, τους ιερείς της θα ντύσω με σωτηρία». Αν, όμως, κάποιος ήθελε να ονομάσει έτσι στη συνέχεια και τους γιους των βασιλέων που κάποτε καταδίωξαν την Εκκλησία, οι οποίοι με τιμή και δέος την προσεγγίζουν τώρα, και την τιμούν ως θεία πόλη, δεν απομακρύνεται από τον σκοπό. Διότι βλέπουμε ότι σε αυτό έχει καταλήξει η έκβαση των πραγμάτων. <Επειδή έγινες εγκαταλελειμμένη και μισητή, και δεν υπήρχε βοηθός. Και θα σε καταστήσω αιώνια αγαλλίαση, ευφροσύνη σε γενεές γενεών. Και θα θηλάσεις γάλα εθνών, και θα γευθείς τον πλούτο των βασιλέων. Και θα γνωρίσεις ότι εγώ είμαι ο Κύριος που σε σώζει, και αυτός που σε λυτρώνει, ο Θεός του Ισραήλ.> «Διότι έγινες», λέει, «εγκαταλελειμμένη και μισητή, και δεν υπήρχε βοηθός».

Διότι έχουμε δικαιωθεί μέσω αυτού και έχουμε πλουτίσει από τη δόξα του. Επειδή γίναμε δικοί του και ονομαζόμαστε κλήρος του. Έχουμε δε ταχθεί κάτω από τον ζυγό και τα σκήπτρα του, έχοντας αποπλύνει την πλεονεξία εκείνου που μας τυράννησε. Και το ότι η Εκκλησία, αφού απομακρύνθηκε από την κατά νόμον λατρεία, και τρόπον τινά μεταβλήθηκε προς την καινότητα της ευαγγελικής ζωής, θα αποβάλει ταυτόχρονα και την παλαιά της ονομασία, και θα μετονομαστεί στο εξής με νέο όνομα, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού των πάντων, το αποδεικνύει λέγοντας: «Θα κληθείς με το νέο σου όνομα, το οποίο θα καθορίσει ο Κύριος»· διότι δεν ονομάζεται πλέον συναγωγή, αλλά Εκκλησία του ζώντος Θεού, πόλη και οίκος του. Επειδή την μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ, λέγοντας τα εξής: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού.» Και το ότι θα είναι υπερβολικά ευπρεπής, και στεφανωμένη με ασύγκριτο κάλλος, το διδάσκει λέγοντας: «Θα είσαι στέφανος κάλλους στο χέρι του Κυρίου, και βασιλικό διάδημα στο χέρι του Θεού σου.» Διότι κάθε άγια ψυχή, και συνολικά η Εκκλησία, δηλαδή τα συστήματα των αγίων, πρέπει να παρομοιάζονται με στεφάνι συντεθειμένο από πολλά άνθη, ή με βασιλικό διάδημα που λάμπει από ινδικούς πολύτιμους λίθους και διαθέτει πολύμορφη λαμπρότητα· πάρα πολλά είναι και τα ανδραγαθήματα των αγίων, και δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος καυχήματος, αλλά πολύς και διάφορος.

Θα μπορούσε κανείς εύλογα να εφαρμόσει αυτά και στον Χριστό, ο οποίος καλεί σε σωτηρία όχι μόνο τους λαούς που κατάγονταν από το αίμα του Αβραάμ, αλλά και ολόκληρη τη γη. Διότι διακήρυξε τρόπον τινά μέσω της φωνής του Δαβίδ λέγοντας: "Ακούστε αυτά όλα τα έθνη, δώστε προσοχή όλοι εσείς που κατοικείτε την οικουμένη." Ότι δε ο Λόγος κατήλθε σε εμάς από τον ουρανό σαν από δικό Του και πάρα πολύ προσφιλή οίκο, πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς; Και δεν είναι καθόλου άτοπο να ονομάζουμε τον ουρανό οίκο του Θεού, εφόσον και την επίγεια Σιών, η οποία εκλαμβάνεται και ως τύπος της Εκκλησίας, οι θεόπνευστες Γραφές την ονομάζουν οίκο και πόλη Του. Διότι κάπου ψάλλει και λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: "Δεδοξασμένα πράγματα ειπώθηκαν για εσένα, πόλη του Θεού." Επομένως, όπως είναι πόλη, έτσι θα μπορούσε να είναι και οίκος η Εκκλησία του Χριστού, ο οποίος πληροί τα πάντα ως προς τη φύση της Θεότητάς Του. <Διότι, ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο Του, και θα επιβεί στα ύψη της γης, και θα σαλευτούν τα όρη υποκάτω Του, και οι κοιλάδες θα λιώσουν σαν κερί από πρόσωπο πυρός, και σαν νερό που φέρεται σε κατωφέρεια.> Πολύ ασαφής, βέβαια, και γεμάτος αινίγματα είναι ένας τέτοιος λόγος.

Ερμηνεύοντας δε τους στίχους, θα πούμε εμείς ότι ο λόγος απομακρύνεται πάλι από τα αισθητά και πιο φανερά πράγματα, υψώνεται τρόπον τινά, και από μια φανερή εικόνα μεταφέρεται με λεπτότητα στα όσα συμβαίνουν νοητώς. Διότι με τη λέξη Ασσύριος σε αυτά τα σημεία δεν υποδηλώνει πλέον τον άνδρα από τη Βαβυλώνα, αλλά μάλλον σημαίνει τον εφευρέτη της αμαρτίας, δηλαδή τον σατανά, ή καλύτερα, για να μιλήσουμε γενικά, το ατίθασο και φιλοπόλεμο πλήθος των δαιμόνων, το οποίο στρέφεται νοητώς εναντίον κάθε αγίου και πολεμά την αγία πόλη, τη νοητή Σιών, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού» και ένας τύπος και παρόμοια εικόνα της άνω και επουράνιας νοούμενης Ιερουσαλήμ. Έτσι την είχε μνημονεύσει και ο θεσπέσιος υμνωδός λέγοντας: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, πόλη του Θεού». Διότι ο Χριστός κατοικεί στην Εκκλησία και την έκανε σαν μια δική Του πόλη, αν και με τη φύση της θεότητάς Του γεμίζει τα πάντα. Αυτή λοιπόν η πόλη του Θεού είναι σαν μια γη και χώρα των αγιασμένων και εκείνων που έχουν πλουτίσει εν Πνεύματι την ενότητα με τον Θεό. Όταν λοιπόν λέει, «όταν ο Ασσύριος έλθει στη γη σας», δηλαδή, εάν οι βάρβαρες και αντίπαλες δυνάμεις πολεμήσουν τους αγίους, δεν θα τους βρουν στερημένους από προστάτες. Διότι θα εξεγερθούν εναντίον τους, επτά ποιμένες και οκτώ δήγματα ανθρώπων.

Εύλογα θα μπορούσες να αποδώσεις αυτά τα λόγια στον Λόγο που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, ο οποίος, υπάρχοντας στη μορφή Εκείνου που τον γέννησε και σε απόλυτη ισότητα με Αυτόν, «εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου», και έγινε άνθρωπος, και «πτώχευσε για εμάς, ώστε εμείς να πλουτίσουμε με τη δική του πτωχεία». Επομένως, Εκείνος που παλαιότερα, εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ και επειδή «η διάνοια του ανθρώπου ρέπει προς τα πονηρά από τη νεότητά του», δικαίως μας είχε αποστραφεί, στράφηκε πάλι προς εμάς από την έμφυτη αγαθότητά του, και κατοίκησε στην Εκκλησία, και έκανε τους αγιασμένους πόλη και σεπτή κατοικία του. Διότι είπε κάπου για αυτήν, δηλαδή προφανώς για την Εκκλησία: «Εδώ θα κατοικήσω, διότι την εξέλεξα». Και ψάλλει επίσης ο μακάριος Δαβίδ: «Ένδοξα πράγματα ελέχθησαν για σένα, η πόλη του Θεού». Αυτήν μας προανήγγειλε και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Ότι στις έσχατες ημέρες θα είναι φανερό το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και θα έλθουν σε αυτό όλα τα έθνη». Διότι είναι περίοπτη η Εκκλησία του Χριστού, και σαν να βρίσκεται χτισμένη σε όρος, γίνεται γνωστή στους πάντες παντού.

Γι' αυτό λοιπόν αναζητούσαν για τον εαυτό τους εκείνους που κατοικούν την αγία πόλη εν Κυρίω τω παντοκράτορι Θεώ αυτών, δηλαδή εν Χριστώ, και μάλιστα στράφηκαν προς τα έθνη, διακηρύσσοντας προς τα πλήθη των Ιουδαίων: «Σε εσάς ήταν αναγκαίο να κηρυχθεί πρώτα ο λόγος του Θεού· επειδή όμως τον απορρίπτετε και δεν θεωρείτε τους εαυτούς σας άξιους της αιώνιας ζωής, ιδού, στρεφόμαστε προς τα έθνη, διότι έτσι μας έχει δώσει εντολή ο Θεός». Από εκεί αναζήτησαν τους πολίτες της Εκκλησίας, την οποία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Δεδοξασμένα ελαλήθησαν περί σου, η πόλις του Θεού». Και αφού τους αναζήτησαν, πλούτισαν και συγκέντρωσαν πλήθος που ξεπερνά κάθε αριθμό, και μάλιστα λένε στην αγία πόλη: «Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στερέωσε, μη λυπηθείς, μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε δυνατά τους πασσάλους σου, άπλωσε ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά».

Από το πρωί λοιπόν, δηλαδή, από τους πρώτους καιρούς του παρόντος αιώνα, εξαπλώθηκε ο θάνατος σε αυτούς που βρίσκονταν πάνω στη γη, μέχρι την ώρα του γεύματος, δηλαδή, μέχρι τον καιρό της τράπεζας. Διότι, όταν έφτασε σε εμάς ο καιρός της αγίας τράπεζας, προφανώς της εν Χριστώ και μυστικής, κατά την οποία τρώμε τον άρτο τον εξ ουρανού και ζωοποιό, καταργήθηκε ο άλλοτε φοβερός και ακαταμάχητος θάνατος, αφού παρακλήθηκε ο Θεός. Και συγκρατήθηκε μετά βίας ο ολοθρευτής, ο οποίος, επειδή ήθελε να απλώσει το καταστροφικό του χέρι και σε όσους κατοικούν την αγία πόλη, τη νοητή Ιερουσαλήμ, μόλις τότε εμποδίζεται, αφού παρακλήθηκε ο Θεός. «Σταμάτα λοιπόν τώρα», λέει, «είναι αρκετό.» Αγία δε πόλη είναι η Εκκλησία, της οποίας κάτοικοι θα μπορούσαν να είναι εκείνοι που μέσω του ζωντανού άρτου τελειοποιούνται προς αγιασμό. Αυτήν την τόσο σεπτή και αξιοθαύμαστη πόλη μνημονεύει και ο θείος Δαβίδ λέγοντας: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού.» Διότι κατοίκησε ανάμεσά μας ο Χριστός, ο οποίος είναι ζωή και ζωοποιός. Γι' αυτό, λοιπόν, ο Θεός αποδιώχνει τον ολοθρευτή από τους αγιασμένους, καθώς δεν έχει πλέον τη δύναμη να νικά μετά την φανέρωση του καιρού της αγίας τράπεζας, την οποία υπονοεί ο καιρός του γεύματος.

Διότι παραγγέλλει σε όσους σαββατίζουν εν Χριστώ να καταπαύσουν από κάθε έργο που είναι στραμμένο προς την κακία και αποβλέπει σε αυτήν, και να μη φέρουν κανένα απολύτως φορτίο στους ώμους τους. Επειδή για εκείνους που έχουν αποβάλει μια για πάντα μέσω της πίστεως το πραγματικά δυσβάσταχτο βάρος της αμαρτίας, πώς δεν είναι εντελώς παράλογο το να φορτώνονται και πάλι με αυτό, και να επιλέγουν να υποταχθούν ξανά στους ζυγούς της κακίας; Και με το να κάθονται μέσα στις πύλες της Ιερουσαλήμ, προτυπώνει ότι δεν πρέπει εμείς να απομακρυνόμαστε από την αγία πόλη, ούτε επιτρέπει να βγαίνουμε έξω και να ολισθαίνουμε, διαμέσου της παρεκτροπής σε κάτι άλλο. Και ως αγία πόλη να κατανοήσεις την Εκκλησία· διότι ήδη μερικοί, αν και είχαν λαμπρυνθεί μέσω της πίστεως στον Χριστό, και είχαν αποφορτωθεί τη βέβηλη αμαρτία, και είχαν βρεθεί μέσα στις αγίες πύλες του οίκου του Θεού, παρασύρθηκαν σε αποστασία, έστω κι αν ίσως όχι σε φανερή, ωστόσο πήδηξαν έξω από την αγία πύλη, τιμώντας ειδωλολατρικά έθιμα. Επομένως, ο Θεός χρησμοδότησε να κάθονται μέσα στις πύλες όσοι σαββατίζουν νοητά, όπου ο τύπος αυτός υποδηλώνει την ασφάλεια και τη σταθερότητα, και το ότι δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να παρεκκλίνουμε από τη γνήσια αφοσίωση προς Αυτόν. Και το ότι η Εκκλησία είναι πόλη του Θεού, προπάντων θα το αναφωνήσει και ο Δαβίδ λέγοντας: «Δεδοξασμένα ελαλήθη περί σού, η πόλις του Θεού»· και θα μας πληροφορήσει και ο ίδιος ο Σωτήρας γι' αυτήν, λέγοντας: «Ώδε κατοικήσω ότι ηρετισάμην αυτήν». ΠΑΛΛ.

Διότι πόλη του Θεού είναι η Εκκλησία, την οποία μνημόνευσε και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Ένδοξα πράγματα λέχθηκαν για σένα, πόλη του Θεού». Διότι αυτή είναι πλούσια, και στολισμένη με τα άνωθεν και εξ ουρανού χαρίσματα, και έχει αδιάρρηκτη και ασφαλή τη στάση, τη θεμελίωση και τη διαμονή της. «Διότι πύλες άδου δεν θα υπερισχύσουν εναντίον της», σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα. ΠΑΛΛ. Ορθότατα και πολύ λογικά σκέφτεσαι. ΚΥΡ. Όταν δε στήθηκε η σκηνή, το ότι έπρεπε να τοποθετηθούν με τάξη όσα βρίσκονταν μέσα σε αυτήν, και όχι άτακτα και απρόσεκτα, το διδάσκει ο Δεσπότης των πάντων Θεός λέγοντας: «Και θα τοποθετήσεις την κιβωτό του μαρτυρίου, και θα σκεπάσεις την κιβωτό με το καταπέτασμα. Και θα φέρεις μέσα την τράπεζα, και θα ετοιμάσεις την πρόθεσή της».

Διότι σήμερα φανερώθηκε ο Θεός των θεών στη Σιών. Σήμερα ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα για σένα, πόλη του Θεού Ιερουσαλήμ, πόλη του μεγάλου βασιλιά. Άνοιξε τις πύλες σε Αυτόν που άνοιξε σε όλους τις ουράνιες πύλες και άνοιξε σε όλους τις πύλες του παραδείσου και άνοιξε πάνω στον σταυρό τις πύλες των τάφων και συνέτριψε τις αιώνιες πύλες του άδη και σφράγισε, κατά παράδοξο τρόπο, τις πύλες της παρθενίας.

Αγία κιβωτέ, μέσω της οποίας διασωθήκαμε από τον κατακλυσμό της αμαρτίας· άφλεκτη βάτε, την οποία είδε ο θεόπτης Μωυσής· χρυσό θυμιατήριο, στο οποίο ο Λόγος, πυρπολώντας τη σάρκα, γέμισε την οικουμένη με ευωδία, και κατακάηκαν τα εγκλήματα της παρακοής· θεόγραφη πλάκα· επτάφωτη λυχνία, της οποίας το φέγγος ξεπέρασε τις ηλιακές λάμψεις· αγία σκηνή, την οποία ο πνευματικός Βεσελεήλ, ο Χριστός, κατασκεύασε πάνσοφα μέσα από τις αρετές και την κατέστησε κατοικητήριό Του· βασιλικό όχημα, μανναδόχε στάμνα, κλεισμένε κήπε· σφραγισμένη πηγή, της οποίας τα καθαρά νάματα αρδεύουν την οικουμένη· αγιόβλαστη ράβδο του Ααρών· δροσοφόρε πόκε του Γεδεών· θεόγραφε τόμε, μέσω του οποίου σχίστηκε το χειρόγραφο του Αδάμ· όρος του Θεού· όρος άγιο, στο οποίο ο Κύριος ευδόκησε να κατοικήσει· αγία ρίζα του Ιεσσαί· πόλη του Θεού, για την οποία ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα, όπως λέει ο Δαβίδ.

Εκεί όπου υπάρχει το απρόσιτο φως και η ανεκλάλητη χαρά· εκεί όπου δεν υπάρχει πόνος ούτε δάκρυα· εκεί όπου δεν υπάρχει φροντίδα, ούτε μέριμνα, ούτε κλαυθμός. Όπου δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ. Όπου δεν υπάρχει διάβολος, ούτε θάνατος, ούτε νηστεία, ούτε λύπη, ούτε έριδα, ούτε ζηλοτυπία, αλλά τα πάντα εξ ολοκλήρου είναι χαρά, ειρήνη, ευφροσύνη. Όπου υπάρχει το ύδωρ της αναπαύσεως, ο τόπος της χλόης, και η πηγή που χωρίζεται σε τέσσερα, και η άμπελος που καλλιεργείται από τον Θεό των όλων, σε εκείνη τη μακαρία γη, που είναι εύφορη στα καλά γεννήματα, που φέρει με πλούσιο φύλλωμα το δέντρο της ζωής, που κατακλύζεται από τις πηγές των πνευματικών χαρισμάτων, πάνω στην οποία βλασταίνει η αληθινή άμπελος, της οποίας γεωργό ακούμε ότι είναι το Πνεύμα. Εκεί όπου υπάρχει η ακήρατη ζωή και το άρρητο και ακατανόμαστο αγαθό. Εκεί όπου υπάρχει εκείνο το ανέκφραστο κάλλος. Όπου βρίσκεται το αληθινό φως και η πηγή κάθε αγαθότητας, η εξουσία που βρίσκεται πάνω από τα πάντα, το μόνο αξιαγάπητο, η παντοτινή αγαλλίαση, η αιώνια ευφροσύνη, το ανέσπερο φως, ο άδυτος ήλιος. Εκεί είναι η πόλη του Βασιλέως, για την οποία ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα. Εκεί υπάρχει ο ήχος αυτών που εορτάζουν. Εκεί είναι κρυμμένοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως.

Αλλά θα αρχίσω να διηγούμαι τα θαυμαστά για αυτήν την αγία πόλη του Θεού. Διότι ένδοξα πράγματα λέχθηκαν για αυτήν, όπως λέει ο προφήτης: «ένδοξα πράγματα λέχθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού», τα οποία για όλους μεν τους ανθρώπους είναι ανέφικτα και για τους απίστους ξένα, για τους πιστούς όμως και αληθινούς ανθρώπους είναι εν μέρει αποκτήσιμα, και ως υπόσχεση τελειώσεως πρόκειται να παρασχεθούν από τον Δεσπότη τους στη βασιλεία των ουρανών, όπου η ίδια η αγία παρθένος και κληρονόμος έλαβε, μαζί με τον δικό της Νυμφίο, στον ουρανό τον κλήρο και την κληρονομιά. 3. Και πρώτον μεν, ότι ο Θεός, ο οποίος είναι υπεράνω όλων, είναι Θεός για εμάς που έχουμε γεννηθεί από αυτήν την αγία Εκκλησία. Διότι αυτή είναι η πρώτη απόδειξη της αλήθειας και το «εδραίωμα της πίστεως» αυτής της μοναδικής παρθένου και αγίας «περιστεράς» και άκακης, για την οποία ο Κύριος αποκάλυπτε εν Πνεύματι στον Σολομώντα στο Άσμα Ασμάτων και έλεγε: «εξήντα είναι οι βασίλισσες, και ογδόντα οι παλλακίδες, και αναρίθμητες οι νεάνιδες· μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου», με την προσθήκη του «μου» και του «μου». Διότι δική Του είναι η περιστερά και δική Του η τέλεια, ενώ οι άλλες μόνο λέγεται ότι είναι αλλά δεν είναι, και αυτή κατονομάζεται διττώς. Διότι για τις άλλες δεν είπε, «ογδόντα είναι οι παλλακίδες μου», αλλά στις μεν βασίλισσες μέσω της ένδοξης ονομασίας απένειμε τη συνάφεια της τιμής, ενώ για τις παλλακίδες διακήρυξε την πλήρη αποξένωση.

Αυτό δε θα τους το προσπορίσει το σημείο του Χριστού, το οποίο έτσι θα γίνει γνωστό ή και θα είναι φανερό σε όλους, σαν να υψωνόταν σημείο από υψηλό όρος ή σαν φωνή σάλπιγγας που ηχεί δυνατά· διότι με τον ίδιο τρόπο και το δικό σας κήρυγμα θα γίνει έκδηλο και περίβλεπτο και ξακουστό σε όλους τους ανθρώπους. Το πώς δε θα μπορέσουν οι ποταμοί και η προαναφερθείσα χώρα τους να κατοικούνται ατάραχα, το διδάσκει αναγκαίως λέγοντας: «διότι έτσι μου είπε ο Κύριος: Ασφάλεια θα υπάρχει στη δική μου πόλη». Η δε προαναφερθείσα χώρα είναι δική μου πόλη, του Κυρίου· γι' αυτό θα υπάρχει ασφάλεια σε αυτήν, καθώς εγώ θα τη φυλάττω και θα την ασφαλίζω από παντού, ώστε δικαίως να λέγεται για αυτήν: «Δεδοξασμένα ελαλήθησαν περί σου, η πόλις του Θεού», και: «Του ποταμού τα ορμήματα ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Έτσι δε συνηθίζει ο λόγος να ονομάζει την κατά Θεόν πολιτεία, στην οποία, αφού είπε ότι θα υπάρξει ασφάλεια, προσθέτει ότι θα υπάρξει και φως στην ίδια πόλη, όχι κάποιο τυχαίο, αλλά τέτοιο που θα μπορούσε κανείς να παραβάλει με το ακμαίο και μεσημβρινό φέγγος του ήλιου. Ενώ δε θα υπάρχει τέτοιο φως και οιονεί μεσημβρινό καύμα στη δική μου πόλη, δεν θα υπάρξει, λέει, βλάβη ούτε λύπη σε όσους καταυγάζονται από ένα τέτοιο φως. Γιατί ... με το ... το το ... το και νεφέλ...

Το οποίο θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως εξής: «πόλη της γης θα ονομαστεί η μία πόλη»· διότι αυτή είναι η μόνη «πόλη» σε όλη τη γη που έχει ιδρυθεί για τον Θεό, ώστε να λέγεται γι' αυτήν: «Ένδοξα ελέχθησαν για σένα, η πόλη του Θεού». Ως «πέντε» δε «πόλεις» του Θεού μέσα στην Εκκλησία θα μπορούσαν να θεωρηθούν τα διάφορα πολιτεύματα που είναι χωρισμένα σε «πέντε» τάγματα· εάν λοιπόν κανείς απαριθμήσει το πρώτο τάγμα των προέδρων και το δεύτερο των πρεσβυτέρων και το τρίτο των διακόνων και το τέταρτο των πεφωτισμένων εν Χριστώ και, επιπλέον αυτών, το τάγμα εκείνων που βρίσκονται στο στάδιο της εισαγωγής, θα κατανοήσει ότι αυτά τα «πέντε» τάγματα πολιτεύονται μέσα στην Εκκλησία του Θεού. Γι' αυτό έχει λεχθεί ότι «πέντε πόλεις» υπό «μίαν» «μιλούν τη γλώσσα» που παλαιά θεωρούνταν από τους Αιγυπτίους «χαναανιτική, και ορκίζονται στο όνομα του Κυρίου Σαβαώθ». Το θαύμα δε αυτού του λόγου θα μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς εάν προσέξει πώς οι Αιγύπτιοι, οι οποίοι παλαιότερα ήταν πάρα πολύ δεισιδαίμονες και εντελώς μισητοί στους Ιουδαίους, και οι οποίοι συνήθιζαν να βλασφημούν τον Θεό τους, αυτοί πλέον, χρησιμοποιώντας τις ιουδαϊκές Γραφές, έχουν αποδεχθεί τον φόβο του «Κυρίου Σαβαώθ», όπως ονομάζεται στους Ιουδαίους, ώστε να καθιστούν το όνομά Του όρκο για τους εαυτούς τους. Την δε Εκκλησία εύλογα την ονόμασε «πόλη του ηλίου» και του φωτός, εξαιτίας του Χριστού του Θεού, ο οποίος είναι «το φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Αντί δε της φράσης: «αυτός που έχει στη Σιών σπέρμα και οικείους στην Ιερουσαλήμ», ο μεν Σύμμαχος αναφέρει: «ο Κύριος έχει πυρ στη Σιών και κλίβανο στην Ιερουσαλήμ», ενώ ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων είπαν: «έχει φως στη Σιών και κλίβανο στην Ιερουσαλήμ», διδάσκοντας ο λόγος ότι ο Θεός και Κύριος των πάντων, ο οποίος απείλησε με όσα ελέχθησαν εναντίον του Ασσυρίου, «έχει πυρ στη Σιών και κλίβανο στην Ιερουσαλήμ», ώστε, όποτε θέλει, με αυτό το «πυρ» και τον «κλίβανο» να κατακάψει και να οπτήσει όσους έχουν ανάγκη καύσεως. Γι' αυτό δεν αρμόζει να καταφρονεί κανείς την πόλη του Θεού. Αυτά βεβαίως ευλόγως θα μπορούσαν να λεχθούν και για την Εκκλησία, επειδή αυτή είναι «η δεδοξασμένη πόλη του Θεού», για την οποία έχει λεχθεί: «Δεδοξασμένα έχουν ειπωθεί για σένα, η πόλη του Θεού», και: «Τα ορμήματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Διότι υπάρχει και μέσα σε αυτήν «πυρ και κλίβανος» για να καταφλέγει και να αναλώνει τα «ξύλα και το χόρτο και την καλάμη» που υπάρχουν σε κάθε ψυχή.

Με πολύ θαυμαστό τρόπο λέγεται ότι ο Θεός θα περπατήσει όχι με γυμνά πόδια, αλλά με υποδήματα· υπονοώντας ο λόγος τις ψυχές που υπηρετούν το θέλημά του, μέσω των οποίων, αφού πραγματοποίησε την κλήση των εθνών, συγκρότησε παντού στη γη τη δική του πόλη, εννοώ την καθολική του Εκκλησία και το σύστημα της πολιτείας των θεοσεβών. Για αυτήν έχει ειπωθεί αλλού: «Δεδοξασμένα ελέχθησαν για σένα, η πόλη του Θεού»· και, «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Και αυτήν λοιπόν την πόλη της περιοχής επειδή διψούσε να δει ο Προφήτης, έλεγε: «Ποιος θα με οδηγήσει σε πόλη περιοχής;» ή, «σε περιφραγμένη πόλη;» διότι έτσι το ερμήνευσε ο Σύμμαχος. Επειδή πύλες και θύρες και μοχλοί θεϊκών δυνάμεων την περιφράσσουν, ώστε να μην υποστεί καμία πολιορκία. Γι' αυτό έλεγε για αυτήν ο Σωτήρας: «Πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και πύλες άδη δεν θα την κατισχύσουν.» Αυτήν λοιπόν την περιφραγμένη πόλη επιθυμώντας να δει ο Προφήτης έλεγε: «Ποιος θα με οδηγήσει σε πόλη περιοχής;» Και επειδή ευχόταν να δει με τα μάτια του τη σωτηρία των αλλοφύλων, πρόσθετε λέγοντας: «Ποιος θα με οδηγήσει έως την Ιδουμαία;» Έπειτα, αφού είπε την πρώτη και τη δεύτερη φορά «Ποιος;», ομολογεί ότι γνωρίζει τον μόνο που έχει τη δύναμη να τα δείξει αυτά· και αυτός ήταν ο Θεός, για τον οποίο στην αρχή της προκείμενης στηλογραφίας έλεγε: «Θεέ, μας απώθησες και μας κατέβαλες».

Και ποιος θα μπορούσε να είναι ο καρπός του, παρά η Εκκλησία του που έχει εδραιωθεί σε ολόκληρη την οικουμένη, για την οποία έχει ειπωθεί: «Θα είναι στήριγμα στη γη πάνω στις κορυφές των ορέων;» Προφητεύεται, λοιπόν, ότι αυτή θα υψωθεί πάνω από τον Λίβανο· διότι, κι αν ακόμη φάνηκε κάποτε ότι ο αναφερόμενος Λίβανος, εννοώ η Ιερουσαλήμ, δοξαζόταν και άνθιζε, εντούτοις ο καρπός του Σωτήρος μας, δηλαδή η Εκκλησία που απλώθηκε σε όλη την οικουμένη, υψώθηκε και έγινε πολύ πιο ωραία από εκείνη, με ασύγκριτη υπεροχή. Μετά από αυτά, παρουσιάζει τους λαούς που συγκεντρώνονται σε κάθε πόλη και τα μεγάλα πλήθη, λέγοντας: «Και θα ανθίσουν από την πόλη σαν το χορτάρι της γης». Η δε φράση «από την πόλη», έχει ειπωθεί αντί του, σε κάθε πόλη και σε κάθε τόπο. Αλλά και η Εκκλησία του έχει ονομαστεί πόλη του Θεού, εξαιτίας της έννομης και ευαγγελικής πολιτείας που συνιστάται μέσα σε αυτήν. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, πόλη του Θεού»· και πάλι: «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Επειδή, λοιπόν, η πόλη του Θεού, καθώς αρδεύεται από τον ποταμό που πλημμυρίζει μέσα της, δηλαδή τον Λόγο, παράγει μεγάλο πλήθος εκείνων που συγκεντρώνονται στην Εκκλησία, ευλόγως προστίθεται: «Και θα ανθίσουν από την πόλη σαν το χορτάρι της γης».

Επειδή, λοιπόν, ο λόγος στον ψαλμό αρχίζει αόριστα λέγοντας: «Τα θεμέλια αυτού βρίσκονται στα άγια όρη», εύλογα θα μπορούσε κάποιος να αναρωτηθεί, τίνος «αυτού». Πρόχειρα, βέβαια, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι εννοείται του Θεού, επειδή στη συνέχεια προστίθεται: «η πόλη του Θεού». Εγώ όμως, προσέχοντας τη συνέχεια του ψαλμού και βρίσκοντας ότι πιο κάτω αναφέρεται: «Μήπως για τη Σιών θα πει: Άνθρωπος και άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και αυτός την εθεμελίωσε», —αντί του οποίου ο Ακύλας απέδωσε: «Και για τη Σιών θα λεχθεί: Άνδρας και άνδρας γεννήθηκε σε αυτήν, και αυτός θα τη στερεώσει», ενώ ο Σύμμαχος: «Περί δε της Σιών θα λεχθεί: Κάθε άνθρωπος γεννήθηκε εκεί· και αυτός τη στερέωσε»— θεωρώ ότι το «Τα θεμέλια αυτού στα όρη» έχει ειπωθεί με απόλυτη λογική ακολουθία και δεν προτάσσεται το «του Θεού», ώστε, αναζητώντας τίνος είναι το «αυτού», να βρούμε από τα επόμενα τον άνδρα που λέγεται ότι εθεμελίωσε τη Σιών, ο οποίος και γεννήθηκε εκεί. Διότι λέει: «Άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και αυτός την εθεμελίωσε» ή «και αυτός τη στερέωσε». Επομένως, όταν λέγεται: «Τα θεμέλια αυτού», εμείς ας εννοήσουμε «του άνδρα που την εθεμελίωσε»· προφανώς δηλαδή την πόλη του Θεού. Το να θεωρούμε όμως πόλη του Θεού την άλλοτε υφιστάμενη στην Παλαιστίνη μητρόπολη των Ιουδαίων δεν είναι μόνο ανάξιο, αλλά και ασεβές.

Διότι το να νομίζει κανείς ότι για την πόλη της Ιουδαίας, η οποία κατοικείται τώρα από αλλόφυλα έθνη, λέγεται το: «Αγαπά ο Κύριος τις πύλες της Σιών», τις πύλες που τώρα είναι έρημες και αφανισμένες· και το: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, πόλη του Θεού»· και πάλι αλλού: «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού»· και πάλι: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αξιύμνητος στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του»· και το να νομίζει ότι όλα αυτά λέγονται για μια πόλη την οποία κατοικούν σήμερα άνθρωποι Έλληνες και αλλόφυλοι και ειδωλολάτρες, μου φαίνεται ότι είναι γνώρισμα διανοίας εξαιρετικά ταπεινής και μικροπρεπούς. Εάν όμως κατανοήσει κανείς το πώς συνηθίζουν οι θείες και προφητικές φωνές να ονομάζουν πόλη του Θεού το θεοσεβές πολίτευμα, θα αντιληφθεί με ποιον τρόπο σε ολόκληρη την οικουμένη αυτήν τη θεοφιλή και θεοσεβή πολιτεία και πόλη ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός του Θεού τη θεμελίωσε και την εδραίωσε. Γι' αυτό και με ποικίλους τρόπους κηρύττεται από τους προφήτες στα χωρία όπου γίνεται λόγος γι' αυτόν, όπως και το εξής: «Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου».

Διότι την πόλη του Θεού, δηλαδή την κατά Θεόν πολιτεία και το θεοσεβές πολίτευμα σε ολόκληρη την ανθρώπινη οικουμένη, μόνος Αυτός, αφού γεννήθηκε σε αυτήν, την ίδρυσε και την στερέωσε μέσω της καθολικής Του Εκκλησίας, η οποία έχει συσταθεί σε κάθε τόπο, χώρα και πόλη. Για αυτήν πρέπει να είμαστε πεπεισμένοι ότι λέγεται το: «Δεδοξασμένα ελαλήθη περί σου, η πόλις του Θεού», και το: «Του ποταμού τα ορμήματα ευφραίνουσι την πόλιν του Θεού», καθώς και όσα άλλα παρόμοια αναφέρονται στις θείες Γραφές.

Θεωρώ δε ότι μέσω της Βαβυλώνας και της Τύρου και της Ραάβ, καθώς και μέσω των αλλοφύλων και του λαού των Αιθιόπων, υπονοείται η κλήση των εθνών, τα οποία μετέβαλαν και άλλαξαν την προηγούμενη διαγωγή τους, και αξιώθηκαν την αναγέννηση μέσα στην πόλη του Θεού· στα οποία ο Λόγος θέλει να υπενθυμίσει την προηγούμενη καταγωγή τους. Διότι με το να λέει ότι οι αλλόφυλοι, και η Τύρος και οι λαοί των Αιθιόπων γεννήθηκαν εκεί, τι άλλο εννοεί παρά την αναγέννηση των αλλοφύλων εθνών μέσα στην πόλη του Θεού; Αλλά και ο Ακύλας αναφέρει: «Η Φιλισταία και η Τύρος μαζί με την Αιθιοπία, αυτός γεννήθηκε εκεί»· ομοίως δε και ο Σύμμαχος απέδωσε το χωρίο λέγοντας: «Ιδού οι Φιλισταίοι και η Τύρος μαζί με την Αιθιοπία, αυτός γεννήθηκε εκεί». Όταν όμως λέει «εκεί», πού αλλού εννοεί ότι γεννήθηκαν οι αλλόφυλοι, παρά στην πόλη του Θεού ή στις πύλες της, όπως αυτές έχουν νοηθεί; Διότι αυτό μας υποδεικνύει να κατανοήσουμε η ακολουθία των συμφραζομένων. Επειδή, αφού είπε προηγουμένως: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού», προσθέτει αμέσως συνδέοντάς το, ότι οι τάδε και οι τάδε αλλόφυλοι γεννήθηκαν εκεί, και ο λαός των Αιθιόπων γεννήθηκε εκεί· δηλαδή στην προαναφερθείσα πόλη του Θεού, ή στις πύλες της όπως αυτές θεωρήθηκαν.

Διότι το χωρίο: «Ο Κύριος θα μετρήσει καταγράφοντας λαούς: Αυτός γεννήθηκε εκεί», κατά τον Σύμμαχο· ή κατά τον Ακύλα: «Ο Κύριος θα διηγηθεί καθώς θα καταγράφει λαούς: Αυτός γεννήθηκε εκεί»· ή κατά τον Θεοδοτίωνα: «Ο Κύριος θα διηγηθεί σε καταγραφή λαών: Αυτός γεννήθηκε εκεί», δεν έχει μεταφραστεί από τους Εβδομήκοντα με αυτόν τον τρόπο. Αντιθέτως, έχει ειπωθεί: «Ο Κύριος θα διηγηθεί κατά την καταγραφή των λαών και των αρχόντων, αυτών που γεννήθηκαν σε αυτήν». Και τούτο, όπως νομίζω, επειδή αυτοί που έκαναν τη μετάφραση απέκρυψαν το αληθινό νόημα, λόγω του ότι η Γραφή επρόκειτο να εκδοθεί σε αλλόφυλα έθνη κατά τους χρόνους του Πτολεμαίου, προτού ακόμη ο Σωτήρας μας επιλάμψει στον κόσμο. Και ολόκληρος βέβαια ο ψαλμός τυγχάνει να είναι εξαιρετικά αινιγματικός και σκοτεινά διατυπωμένος, αναφέροντας αποσιωπητικά τα «θεμέλιά του», χωρίς να διασαφηνίζει τίνος είναι αυτά· και πάλι ονομάζοντας «άγια όρη», και «πύλες της Σιών» που προτιμώνται από τον Κύριο περισσότερο από τα σκηνώματα του Ιακώβ, και «πόλη του Θεού» για την οποία λέγονται ένδοξα πράγματα· και προπαντός, μέσα στην πόλη, δεν αναφέρει τον Ισραήλ ούτε το έθνος των Ιουδαίων, αλλά τη Ραάβ, την άλλοτε πόρνη, και τη Βαβυλώνα, τους Τυρίους και τους Αιθίοπες και τους αλλοφύλους.

Σε ποια δε πόλη, παρά σε τούτη την αρτισύστατη και θεότευκτη; 〈η οποία είναι εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας〉, για την οποία και άλλο ένα θείο λόγιο διαγγέλλει χαρμόσυνα τα εξής: 〈ένδοξα πράγματα ελέχθησαν για σένα, πόλη του Θεού〉· στην οποία, αφού μας συγκέντρωσε ο πανάγαθος Θεός διά της χάριτος του Μονογενούς Του, ο καθένας από τους προσκεκλημένους ας υμνεί, σχεδόν φωνάζοντας και λέγοντας: 〈ευφράνθηκα για εκείνους που μου είπαν 〈στον οίκο του Κυρίου θα πορευτούμε〉〉 και 〈Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου και τον τόπο του σκηνώματος της δόξας σου〉. Και όχι μόνο βέβαια ο καθένας ξεχωριστά, αλλά και όλοι μαζί ταυτόχρονα, αποδίδοντας τιμή με ένα πνεύμα και με μία ψυχή, ας επευφημούμε, προσθέτοντας: 〈μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του〉. Διότι είναι όντως αληθινά μέγας, και 〈μέγας είναι ο οίκος του〉, υψηλός 〈και επιμήκης και ωραίος σε κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων〉· μέγας είναι ο Κύριος, που μόνος αυτός κάνει θαυμάσια· μέγας είναι αυτός 〈που κάνει μεγάλα και ανεξιχνίαστα, ένδοξα και εξαίσια, τα οποία δεν έχουν αριθμό〉· μέγας είναι αυτός 〈που μεταβάλλει καιρούς και χρόνους, που καθαιρεί και εγκαθιστά βασιλείς, που εγείρει από το χώμα τον φτωχό και ανυψώνει από την κοπριά τον πένητα.

Τα ίδια λέγει και προς τον Τιμόθεο, όπως αυτή προς τις νεάνιδες, η νύμφη του Χριστού, ο Παύλος, ο οποίος αργότερα από μαύρος έγινε λαμπρός, επειδή αξιώθηκε και ο ίδιος να γίνει ωραίος, μολονότι προηγουμένως ήταν βλάσφημος, διώκτης, υβριστής και μαύρος, και επειδή ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να κάνει λαμπρούς τους μαύρους, χωρίς να καλεί κοντά του τους δικαίους αλλά τους αμαρτωλούς σε μετάνοια. Αυτούς τους έκανε να λάμπουν ως φωστήρες με το λουτρό της παλιγγενεσίας, ξεπλένοντας τη σκοτεινή τους όψη με το νερό. Αυτό ακριβώς βλέπει και ο οφθαλμός του Δαβίδ στην άνω πόλη και θεωρεί θαυμαστό το θέαμα, πώς δηλαδή στην πόλη του Θεού, για την οποία έχουν λεχθεί ένδοξα πράγματα, εγκαθίσταται η Βαβυλώνα και μνημονεύεται η πόρνη Ραάβ, και πώς αλλόφυλοι, η Τύρος και ο λαός των Αιθιόπων γεννιούνται μέσα σε αυτήν, ώστε κανείς πλέον από τους ανθρώπους να μην ονειδίζει την πόλη αυτή για την έλλειψη κατοίκων λέγοντας: «Μήπως θα πει πια κανείς για τη Σιών: άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν;»

Διότι δεν ισχυρίζομαι ότι ο Προφήτης ονόμασε γη των ζώντων αυτήν εδώ τη γη, η οποία βλασταίνει όλα τα θνητά όντα και διαλύει πάλι μέσα της κάθε γένος που προήλθε από αυτήν· αλλά γνωρίζει μια γη των ζώντων την οποία δεν πάτησε ο θάνατος· στην οποία δεν χαράχτηκε δρόμος αμαρτωλών, η οποία δεν δέχθηκε πάνω της κανένα ίχνος κακίας, την οποία δεν κατέτεμε με το άροτρο της πονηρίας εκείνος που σπέρνει τα ζιζάνια, η οποία είναι άγονη από τριβόλια και αγκάθια· στην οποία υπάρχει το ύδωρ της αναπαύσεως, και ο τόπος της χλόης, και η πηγή που χωρίζεται σε τέσσερα ρεύματα, και η άμπελος που καλλιεργείται από τον Θεό των όλων, και όσα άλλα ακούμε μέσω αινιγμάτων από τη θεόπνευστη διδασκαλία. Εάν λοιπόν έχουμε κατανοήσει την υψηλή γη που νοείται υπεράνω των ουρανών, πάνω στην οποία έχει ιδρυθεί η πόλη του βασιλέως, για την οποία ελέχθησαν δεδοξασμένα πράγματα, καθώς λέει ο Προφήτης, δεν θα παραξενευόμαστε πλέον δικαιολογημένα για την τάξη της αλληλουχίας των μακαρισμών. Διότι δεν θα ήταν λογικό, νομίζω, να προτείνεται ως ευλογία αυτή εδώ η γη στις ελπίδες εκείνων που πρόκειται να αρπαγούν, καθώς λέει ο Απόστολος, μέσα σε νεφέλες προς προϋπάντηση του Κυρίου στον αέρα, ώστε να είναι έτσι πάντοτε μαζί με τον Κύριο. Ποια ανάγκη υπάρχει, λοιπόν, πλέον για την κάτω γη, για εκείνους των οποίων η ζωή, σύμφωνα με τις ελπίδες τους, βρίσκεται στα ουράνια ύψη;

Στους υιούς Κορέ, ψαλμός ωδής. Ο προφήτης υπαινίσσεται αυτούς από τον λαό που πίστεψαν. Τα θεμέλια του Χριστού· διότι σε αυτά θεμελίωσε την επαγγελία του Πατρός: στο όρος Σιών, στον Γολγοθά, στο όρος των Ελαιών. Αγαπά ο Κύριος. Διότι πράγματι αγαπά [ο Κύριος την Εκκλησία]· επειδή, ενώ αυτές ήταν κλειστές, εισήλθε ο Κύριος και φανέρωσε τον εαυτό Του στους μαθητές. Αυτές λοιπόν τις αγαπά περισσότερο από τις συναγωγές των Ιουδαίων. Ένδοξα. Ο λόγος αφορά τη νέα Ιερουσαλήμ, διότι αυτή κατέχει τα μυστήρια που τελέστηκαν σε αυτήν. Διότι για αυτήν ειπώθηκε ότι είναι η πόλη του μεγάλου Βασιλέως. Θα μνησθώ της Ραάβ. Ερμηνεύεται ως πλατυσμός, και η Βαβυλώνα ως σύγχυση. Διότι όσοι έζησαν ρυπαρό βίο και βαρύνθηκαν από τη σύγχυση των δαιμόνων, αυτοί επιγνώρισαν τον Θεό, δηλαδή η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, την οποία και υπόσχεται να μνημονεύει. Και ιδού, αλλόφυλοι. Είναι αυτοί που έπεσαν με την πτώση των ειδώλων· διότι οι αλλόφυλοι ερμηνεύονται ως αυτοί που πίπτουν. Και όσοι βρίσκονται στη σύγχυση της πλάνης· διότι η Τύρος ερμηνεύεται ως σύγχυση. Και όσοι ταπεινώθηκαν από τους δαίμονες·

Σκηνώματα του Ιακώβ είναι βεβαίως οι δώδεκα φυλές, ή μάλλον η Σηλώμ· διότι εκεί κατασκήνωσε η κιβωτός, όπως και ο ίδιος ο αρχαίος λαός των Ιουδαίων, εκεί όπου κατασκήνωσαν τα Άγια των Αγίων. Αλλά τις πύλες της Σιών τις αγάπησε περισσότερο από όλα όσα προαναφέρθηκαν· διότι σε εκείνα πραγμάτωσε τον τύπο, ενώ εδώ την αλήθεια. Αγαπά εξάλλου τις πύλες της Σιών, επειδή ενώ αυτές ήταν κλειστές, η Σιών υποδέχθηκε τον Χριστό· ώστε να ταιριάζει απόλυτα και το ακόλουθο: Ένδοξα πράγματα λέχθηκαν για σένα, πόλη του Θεού.

Θέλω να παραμείνω κρυφός από όλες τις επουράνιες δυνάμεις, μόνο σε σένα εμπιστεύομαι το μυστήριο· πορεύσου προς την παρθένο Μαρία, πήγαινε προς την έμψυχη πύλη, για την οποία έλεγε ο προφήτης: Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, πόλη του Θεού. Πήγαινε προς τον λογικό μου παράδεισο· πήγαινε προς την ανατολική πόλη· πήγαινε προς το άξιο κατοικητήριο εμού του Λόγου· πήγαινε προς τον δεύτερο επί γης ουρανό· πήγαινε προς την ελαφριά νεφέλη· ανήγγειλέ της τη βροχή της δικής μου παρουσίας· πήγαινε προς το αγίασμα που έχει ετοιμαστεί για μένα· πήγαινε προς την παστάδα της ενανθρωπήσεώς μου· πήγαινε προς τον καθαρό νυμφώνα της κατά σάρκα γεννήσεώς μου· μίλησε στα αυτιά της λογικής κιβωτού, ετοίμασέ μου τις εισόδους της ακοής· αλλά να μην προκαλέσεις θόρυβο, να μην ταράξεις την ψυχή της παρθένου· με πραότητα να παρουσιαστείς στο αγίασμα· αναφώνησέ της πρώτα φωνή χαράς· εσύ πες στη Μαριάμ: «Χαίρε, κεχαριτωμένη», για να ελεήσω εγώ την καταπονημένη Εύα. Άκουσε αυτά ο άγγελος και μέσα του, όπως ήταν φυσικό, συλλογιζόταν: Παράδοξο το γεγονός, ξεπερνά τον νου αυτό που λέγεται· Εκείνος που είναι φοβερός στα Χερουβίμ, Εκείνος που είναι αθέατος στα Σεραφείμ, Εκείνος που είναι ακατανόητος σε όλες τις αγγελικές δυνάμεις, τι μεγαλειώδη συνάντηση εξαγγέλλει! Σε μία Κόρη προαναγγέλλει την αυτοπρόσωπη παρουσία Του, ή μάλλον της υπόσχεται την είσοδό Του δια της ακοής! Και Εκείνος που καταδίκασε την Εύα, βιάζεται τόσο πολύ να δοξάσει τη θυγατέρα της, και λέει.

Ιωάννου, ταπεινού και αμαρτωλού μοναχού, δούλου των δούλων του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού της Παλαιάς Λαύρας, λόγος πρώτος εις την Κοίμησιν της αγίας Θεοτόκου. «Η μνήμη των δικαίων γίνεται με εγκώμια», λέει ο σοφότατος Σολομών. «Διότι τίμιος είναι ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος των οσίων Του», προφήτευσε ο θεοπάτωρ Δαβίδ. Εάν λοιπόν όλων των «δικαίων η μνήμη γίνεται με εγκώμια», στην πηγή της δικαιοσύνης και στον θησαυρό της οσιότητας ποιος δεν θα προσφέρει τον έπαινο, όχι για να την δοξάσει, αλλά για να δοξαστεί ο ίδιος με δόξα αιώνια; Διότι δεν έχει ανάγκη από τη δική μας δόξα το σκήνωμα της δόξης του Κυρίου, η πόλη του Θεού, για την οποία ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα, όπως λέει προς αυτήν ο θείος Δαβίδ: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα», λέγοντας, «η πόλη του Θεού». Διότι ποια άλλη θα θεωρήσουμε ως πόλη του αοράτου και απεριγράπτου Θεού, ο οποίος περιέχει τα πάντα στην παλάμη Του, παρά μόνο εκείνη που όντως και υπερφυώς και υπερουσίως χώρεσε απεριγράπτως τον υπερούσιο Λόγο του Θεού και Θεό, για την οποία ένδοξα πράγματα έχουν ειπωθεί από τον ίδιο τον Κύριο; Διότι τι είναι πιο ένδοξο από το να δεχθεί την αρχαία και αληθινή βουλή του Θεού;

Ε΄. Λόγος του Ιωάννη, μοναχού και πρεσβυτέρου του Δαμασκηνού, εις τον Ευαγγελισμόν της υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου. Τώρα η βασιλική και εξόχως θαυμαστή εορτή και πανήγυρις της βασίλισσας έλαμψε περισσότερο από τις χρυσαυγείς ακτίνες του ήλιου. Τώρα η καθολική και αποστολική Εκκλησία στολίζεται αγαλλιώντας υπερβολικά. Τώρα όσοι επιθυμούν να δουν τα θεία και οι πανηγυριστές, εορτάζοντας την εορτή των εορτών, συγκεντρώνονται πάνδημα. Τώρα ας ευφρανθούν τα επουράνια, τα επίγεια, τα καταχθόνια, και όλα τα δημιουργήματα που υπάρχουν σε αυτά. Τώρα ας υμνηθεί η πανεύφημη, ως άξια επαίνου με πανεύφημους ύμνους. Τώρα ας μεγαλυνθεί η θεομεγάλυντη, και θεοπρότακτη, και θεοχρημάτιστη Παρθένος. Τώρα ας επαινεθεί η αληθινά πολυώνυμη και πολυόμματη, η οποία είναι ανώτερη από όλη μαζί την κτίση. Τώρα ας μακαριστεί η θεόμιλη, και θεοχώρητη, και κοσμοσέβαστη κιβωτός του Θεού. Διότι σήμερα, αληθινά, παντού στην οικουμένη επικρατεί χαρά και αγαλλίαση. Σήμερα ας βοήσουν οι συνελεύσεις των φιλεόρτων. Σήμερα ας βοήσουν όλοι οι λαοί προς τη βασίλισσα από το γένος του Δαβίδ, λέγοντας μαζί με τον Δαβίδ: «Δοξασμένα λόγια ειπώθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού», του μεγάλου Βασιλιά. Σήμερα ας ανοιχτεί η θεόγραφη βίβλος των προφητών, και ας μιλήσει για την ίδια την αείπαιδα, και Αειπάρθενο Μαρία. Σήμερα ας αγαλλιάσουν για την έμψυχη πόλη οι πόλεις όλης της Ιουδαίας.

Από κάθε είδους κινδύνους να διασώζεις εμένα και την πόλη σου, εσύ που είσαι η πόλη του Θεού, για την οποία έχουν ειπωθεί ένδοξα πράγματα μέσα στον κόσμο, Παρθένε υπερένδοξη, η οποία δοξάζεις αυτούς που σε δοξάζουν με ευσέβεια.

Επομένως, πρόσωπο ενός τέτοιου νου είναι η διάθεση που νοείται στο κρυπτό μέρος της ψυχής, στην οποία υπάρχουν όλα τα χαρακτηριστικά των αρετών· αυτήν υψώνει προς τον ουρανό, δηλαδή προς το ύψος της θεωρίας, απέναντι στην Ιερουσαλήμ, δηλαδή την απάθεια που έχει καταστεί έξη, ή πάλι, στον ουρανό απέναντι στην Ιερουσαλήμ, επιζητώντας το ουράνιο κατοικητήριο και την πόλη εκείνων που είναι καταγεγραμμένοι στους ουρανούς, για την οποία λέει ο Δαβίδ ότι ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα. Διότι με κανέναν άλλο τρόπο δεν θα μπορούσε να ευλογεί τον Θεό, εάν δεν είχε υψώσει στο ύψος της θεωρίας και της γνώσης, σύμφωνα με την έξη της απάθειας, ήτοι της ατάραχης και ειρηνικής κατάστασης, το πνευματικό πρόσωπο της διάθεσης, το οποίο συγκροτείται από πολλές και διάφορες αρετές που λειτουργούν δίκην χαρακτηριστικών γνωρισμάτων.

Και πώς οι πύλες των σκηνωμάτων αγαπώνται περισσότερο; Διότι μέσα από μια νοητή και άθικτη πύλη εισήλθε στην Εκκλησία του, τη Σιών, ο αγαπητός Λόγος του Πατρός. «Ένδοξα πράγματα ελέχθησαν για σένα, η» έμψυχη «πόλη του Θεού», από τον θείο Γαβριήλ. «Θα θυμηθώ τη Ραάβ», δηλαδή τον πλατυσμό αντί της στενοχώριας, «και τη Βαβυλώνα», δηλαδή την αιχμαλωσία του λαού, «σε εκείνους που με γνωρίζουν. Και ιδού, αλλόφυλοι και η Τύρος και ο λαός των Αιθιόπων, αυτοί γεννήθηκαν εκεί», δηλαδή προσήλθαν εκεί όπου συνετελέσθη το αγαθό σημείο. «Μητέρα Σιών, θα πει ο άνθρωπος», δηλαδή κάθε πιστός άνθρωπος θα αποκαλέσει τη Σιών μητέρα, ως αιτία της σωτηρίας του γένους ημών των ανθρώπων, «διότι μέσα σε αυτήν γεννήθηκε ως άνθρωπος» ο Θεός, ο οποίος υπάρχει προ των αιώνων. «Και ο ίδιος ο Ύψιστος τη θεμελίωσε. Ο Κύριος θα διηγηθεί κατά την καταγραφή λαών και αρχόντων, αυτών που γεννήθηκαν σε αυτήν». Διότι σε άρχοντες και αρχομένους πάντοτε διηγείται ο Θεός μέσω των θείων Γραφών, «ότι η κατοικία όλων όσων ευφραίνονται βρίσκεται σε σένα», στην Εκκλησία του Χριστού, τη Σιών.