Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 87:1

Ωδή ψαλμού στους υιούς Κορέ. Εις το τέλος, υπέρ της Μαελέθ προς απόκριση, συνέσεως στον Εθάμ τον Ισραηλίτη. ΠΖ΄. Υπόθεση. Σε αυτόν τον ψαλμό παρουσιάζεται ο θάνατος του Χριστού, τον οποίο αναδέχθηκε για εμάς· ώστε, αφού κηρύξει και στα πνεύματα που βρίσκονταν στον άδη, να δωρίσει την ανάσταση.

Θρηνεί δε και την Ιερουσαλήμ, επειδή επρόκειτο να εκπέσει από την ελπίδα της σε αυτόν. Αυτή δε η Ιερουσαλήμ, δηλαδή ο λαός, παλαιότερα ήταν σαν ένας χορός, καθόσον μάλιστα ονομαζόταν μερίδα και κλήρος του· γι' αυτό και ο ψαλμός επιγράφεται «προς Μαελέθ», το οποίο σημαίνει χορείας ή χορού. Επειδή δε το μυστήριο του Χριστού είναι βαθύ, και απαιτείται πολύ λεπτή πνευματική διάνοια για να το κατανοήσει κανείς, για τον λόγο αυτό επιγράφεται «Συνέσεως». Λέγεται δε ότι ο ψαλμός ανήκει στον Αιμάν, και ότι συντέθηκε στην Αίγυπτο από τον Μωυσή. Αυτός δε ο Αιμάν ήταν απόγονος του Ισραήλ, καθώς ήταν έκγονος του Ζαρά, ο οποίος ήταν υιός του Ιούδα, του υιού του Ισραήλ.

Ο νεʹ, Όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ· ο νστʹ, Όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο· ο νηʹ, Όταν έστειλε ο Σαούλ και φύλαξε τον οίκο του, για να τον θανατώσει· ο νθʹ, Όταν πυρπόλησε τη Μεσοποταμία της Συρίας, και τη Συρία Σωβάλ, και επέστρεψε ο Ιωάβ, και πάταξε στην κοιλάδα των Αλών δώδεκα χιλιάδες· ο ξβʹ, Όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας· ο ξεʹ, Της Αναστάσεως· ο ξθʹ, Εις ανάμνηση, για να με σώσει ο Κύριος· ο οʹ, Των υιών του Αδάμ [του Ιωναδάβ] των πρώτων που αιχμαλωτίστηκαν· ο οαʹ, Εις τον Σολομώντα· ο οεʹ, Προς τον Ασσύριο· ο πζʹ, Υπέρ Μαελέθ του αποκριθήναι· ο ϟαʹ, Για την ημέρα του Σαββάτου· ο κγʹ, Της μιας των Σαββάτων· ο ϟβʹ, Για την ημέρα του προσαββάτου, όταν κατοικήθηκε η γη· ϟγʹ, Τετράδι Σαββάτων· ο ϟεʹ, Όταν οικοδομείτο ο οίκος πριν από την αιχμαλωσία· ο ϟστʹ, Όταν η γη του αποκαθίστατο· ο ϟθʹ, Προς εξομολόγηση· ο ραʹ, Προσευχή για τον πτωχό, όταν κυριευθεί από ακηδία, και εκχύσει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου· ο ρμαʹ, Προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο· ο ρμγʹ, Προς τον Γολιάθ· ο ρναʹ, Αυτός ο ψαλμός είναι ιδιόγραφος του Δαβίδ, και βρίσκεται εκτός της αρίθμησης, όταν μονομάχησε με τον Γολιάθ.»

ΩΔΗ ΨΑΛΜΟΥ ΣΤΟΥΣ ΥΙΟΥΣ ΚΟΡΕ, ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΜΑΕΛΕΘ, ΓΙΑ ΑΠΟΚΡΙΣΗ, ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΙΜΑΝ ΤΟΝ ΕΣΔΡΑΪΤΗ. ΠΖ΄. Κύριε, ο Θεός της σωτηρίας μου, την ημέρα έκραξα και τη νύχτα ενώπιόν σου. Και ο παρών ψαλμός ανήκει στους υιούς Κορέ, όπως ακριβώς και ο προηγούμενός του.

Το νόημα αυτού του χωρίου το απέδωσε σαφέστερα η πέμπτη έκδοση, στην οποία αναφέρεται: «Κατά την απογραφή των λαών, αυτός θα γεννηθεί εκεί». Διότι μνημόνευσε σαφέστατα την απογραφή, κατά την οποία γεννήθηκε ο Σωτήρας και Κύριός μας, όπως ακριβώς δηλώνει ο ευαγγελιστής λέγοντας: «Εκείνες τις ημέρες βγήκε διάταγμα από τον Καίσαρα Αύγουστο να απογραφεί όλη η οικουμένη. Αυτή η απογραφή έγινε πρώτη, όταν ηγεμόνευε στη Συρία ο Κυρήνιος». Αλλά εκείνος μεν ο ψαλμός σήμανε τη γέννησή του, ενώ ο προκείμενος υποδεικνύει τον θάνατό του. Το δε «υπέρ Μαελέθ», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε «δια χορού», ενώ ο Ακύλας «επί χορείας». Και μου φαίνεται ότι αινίσσεται τον λαό του Χριστού και τον εκκλησιαστικό χορό, στον οποίο ανυμνείται ο θάνατος του Σωτήρα μας. Επειδή δε και η γέννησή του ψάλλεται από αυτόν τον χορό, εύλογα και ο προηγούμενος από αυτόν ψαλμός, αφού προφήτευσε τη γέννησή του, πρόσθεσε λέγοντας: «Και ψάλλοντας σαν χοροί, όλες οι πηγές είναι σε σένα», δηλώνοντας τους χορούς μέσα στην Εκκλησία του Χριστού που ψάλλουν για αυτόν και ανυμνούν τα μυστήριά του. Τον δε ονομαζόμενο Αιμάν τον Εσδραΐτη, λένε ότι είναι ένας από τους υιούς του Ζαρά, του υιού του Ιούδα, και ότι ονομαζόταν από τους Εβραίους πατρωνυμικά Ζαραΐτης· και ότι ήταν συνολικά πέντε· και ότι αυτόν τον λόγο επιβεβαιώνει το πρώτο βιβλίο των Παραλειπομένων, το οποίο αναφέρει τα εξής: «Υιοί του Ιούδα ο Φαρές και ο Ζαρά· και υιοί του Ζαρά ο Ζαμβρί, και ο Αιθάμ και ο Αιμάν και ο Χαλχάλ και ο Δαρδά· όλοι πέντε».

II ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄ Αφού, λοιπόν, αυτά διευκρινίστηκαν με αυτόν τον τρόπο από εμάς, είναι πλέον καιρός να εξεταστεί και το ζήτημα των επιγραφών. Διότι και αυτές συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην πορεία μας προς την αρετή, όπως είναι δυνατόν να διαπιστώσει κανείς από το ίδιο το νόημα όσων αναγράφονται σε αυτές. Θα ήταν, όμως, αναγκαίο, πρώτα, πριν από τη βαθύτερη εξέταση των ψαλμών, να προβούμε εν συντομία σε μια συστηματική προσέγγιση των επιγραφών, ώστε να καταστεί απολύτως φανερό σε εμάς και μέσα από αυτές, ότι αποκλειστικός σκοπός αυτής της θεόπνευστης διδασκαλίας είναι να ανυψώσει τον νου προς το αληθινά μακάριο. Από τους ψαλμούς, λοιπόν, άλλοι μεν είναι εντελώς ανεπίγραφοι· και άλλοι, που σε εμάς φέρουν την επιγραφή του προφήτη, στους Εβραίους δεν την έχουν. Σε ορισμένους η επιγραφή είναι απλώς και μόνο το όνομα του Δαβίδ, ενώ σε άλλους, μαζί με το όνομα, αναγράφεται και κάτι άλλο, όπως: αίνος, ή ωδή, ή αίνεση, ή ψαλμός, ή συνέσεως, ή προσευχή, ή εξοδίου σκηνής, ή εγκαινισμού, ή εκστάσεως, ή εις ανάμνησιν, ή εις εξομολόγησιν, ή τω δούλω Κυρίου, ή τω Ιδιθούμ, ή τω Αιμάν τω Ισραηλίτη. Σε έτερους ψαλμούς η επιγραφή διαμορφώνεται με κάποιον συνδυασμό αυτών των ονομάτων ή λέξεων που συνάπτονται μεταξύ τους· διότι αποτελεί επιγραφή το: «ωδή ψαλμού» ή «ψαλμός ωδής» ή «ωδή» ή «ψαλμός» ή «εν ύμνοις ψαλμός» ή «εν ύμνοις συνέσεως» ή «προσευχής τω Δαβίδ» ή «προσευχής τω πτωχώ» ή «αίνος ωδής», ή οτιδήποτε παρόμοιο διαμορφώνεται μέσω συνδυασμού με το όνομα του Δαβίδ.

Διάψαλμα: διαστολή του λόγου. «Ως ευφραινομένων»: Διότι το σώμα και το αίμα του Χριστού, [η διδαχή των αποστόλων], έγινε η ευφροσύνη όλων εκείνων που κατοικούν μέσα στην πίστη του Χριστού και Θεού μας. «Ωδή ψαλμού – συνέσεως στον Αιθάμ τον Ισραηλίτη»: Η προφητεία υποδηλώνει τον θάνατο του Χριστού και το πάθος, καθώς και την έχθρα του λαού των Ιουδαίων προς τον Χριστό. «Κύριε ο Θεός»: Τη νύχτα το πάθος, την ημέρα ο σταυρός· διότι όλη την ημέρα άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου. «Ας εισέλθει»: Εκ μέρους του Αδάμ προσευχόταν ο Χριστός ως άνθρωπος. «Κλίνε το αυτί σου»: Στη δέηση, την οποία προσφέρω υπέρ του ανθρώπου, λέει ο Κύριος προς τον Πατέρα. «Διότι γέμισε»: Η ψυχή του Αδάμ, που εμπαίζεται από τους δαίμονες· αυτήν όμως ανέλαβε ο Κύριος. «Και η ζωή»: Αναφέρεται στον Χριστό, ότι γεύτηκε θάνατο (θάνατο σαρκικό). «Συγκαταλέχθηκα»: Έγινα σαν ένας από τους θνητούς ανθρώπους, αυτούς που τοποθετούνται στα μνήματα της γης. Αναφέρεται δε στον δεσποτικό τάφο. «Έγινα»: Θεωρήθηκα σαν ένας από τους θνητούς ανθρώπους, που δεν έχει βοήθεια, αλλά εγώ υπέτασσα τον θάνατο, όντας ελεύθερος από τους εχθρούς (τους νεκρούς). «Σαν τραυματίες»: Σαν αυτούς που κείτονται νεκροί στους τάφους από αιώνων, τους οποίους κανείς δεν θυμήθηκε ποτέ. «Και αυτοί»: Όσοι πέθαναν χωρίς να γνωρίσουν τον Θεό. «Με έθεσαν»: Οι Ιουδαίοι έβαλαν τον Χριστό στο μνήμα [λέει ο Κύριος]. «Στα σκοτεινά»: Διότι κάθε τάφος είναι σκιά θανάτου και εργαστήριο σκότους.

Ωδή ψαλμού στους υιούς Κορέ, εις το τέλος, υπέρ Μαελέθ, για να αποκριθεί λόγο συνέσεως ο Αιμάν ο Ισραηλίτης. 87ος (πζ'). 1. Ότι οι υιοί Κορέ είναι ψαλτωδοί το έχεις ήδη μάθει από πριν. Αλλά βέβαια να εννοείς ως ωδή ψαλμού εκείνη τη μελωδία, η οποία έχει αναμειχθεί με την προφητεία που πρέπει να λέγεται για τον Χριστό. Θα αναρωτηθείς δε για ποιον λόγο γράφτηκε το «Εις το τέλος, υπέρ Μαελέθ», όπως ακριβώς και στους άλλους.

Το έχουν παραδώσει ως επινίκιο ύμνο που αποδίδεται από χορό. Είναι λοιπόν φανερό ότι δεν συνάρμοσε αυτή τη μελωδία ένας μόνον ψαλμωδός, αλλά ένας χορός, με εξάρχοντα τον Αιμάν τον Ισραηλίτη ψαλμωδό, οπωσδήποτε κάποιου άλλου ψαλμωδού, προς τον οποίο ο χορός αποκρινόταν εύρυθμα και συνετά. Γι' αυτόν τον λόγο προτάσσεται στην επιγραφή το: «Για να αποκριθεί με λόγια συνέσεως στον Αιμάν τον Ισραηλίτη». «Κύριε, Θεέ της σωτηρίας μου, ημέρα και νύχτα έκραξα ενώπιόν σου. Ας εισέλθει ενώπιόν σου η προσευχή μου». Πρέπει βεβαίως και ο καθένας από εμάς, όταν προσεύχεται ενώπιον του Θεού, δηλαδή σύμφωνα με το αρεστό σε Αυτόν, να προσεύχεται ολόκληρη την ημέρα και τη νύχτα· εφόσον βέβαια επιθυμούμε να εισέλθει η προσευχή μας ενώπιόν Του και να επιτύχουν οι δεήσεις μας, ώστε να ακούσουμε και εμείς: «Οι προσευχές σου και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού». Επειδή όμως όλος ο ψαλμός έχει γραφτεί για τον Χριστό, αναγκαστικά ονόμασε τον Θεό Κύριο και Θεό της δικής Του σωτηρίας· εννοεί όμως της κοινής σωτηρίας· διότι, έχοντας γίνει η απαρχή, λογίζεται τη δική μας σωτηρία ως δική Του, απευθυνόμενος στον Πατέρα. Διότι, επειδή Εκείνος ευδόκησε να έλθει ο Υιός στον κόσμο, εμείς σωθήκαμε. Προς Αυτόν έκραξε, πολλές φορές μεν κατά την ημέρα στο όρος, και τη νύχτα στο χωρίο της Γεθσημανής, όταν ο Ιούδας επρόκειτο να Τον παραδώσει, δηλαδή ζήτησε με παρρησία από τον Πατέρα να εισέλθει ενώπιόν Του η δική Του προσευχή. Και ποια ήταν αυτή;

Συνέσεως, του Αιθάμ του Ισραηλίτη. Ψαλμός 88ος. 1. Αυτός ο ψαλμωδός είναι διαφορετικός από εκείνον που φανερώνεται μέσω της επιγραφής του ογδοηκοστού εβδόμου ψαλμού. Διότι εκείνος ονομάζεται Αιμάν, ενώ αυτός Αιθάμ. Ίσως όμως είναι συγγενείς ή συμπολίτες· γι' αυτό και καθένας από αυτούς ονομάστηκε Ισραηλίτης, λαμβάνοντας αυτή την ονομασία είτε από τον τόπο είτε από τη συγγένεια. «Συνέσεως» έχει επιγραφεί και ο παρών ψαλμός· διότι τα όσα περιλαμβάνονται στην παρούσα προφητεία αναφέρονται σε μεγάλα ζητήματα και στη σύνεση που μας δόθηκε περί του Θεού. «Τα ελέη σου, Κύριε, στον αιώνα θα ψάλλω». Ως αιώνα εννοεί τον παρόντα. Εδώ δεν υπέδειξε ένα μονοειδές έλεος, αλλά πολλά είδη φιλανθρωπίας προς εμάς, το βάπτισμα, τη μετάνοια, την ελεημοσύνη, τα οποία αν χρησιμοποιήσει το καθένα ο αμαρτωλός, δύναται να επιτύχει το έλεος και τη συμπάθεια. «Σε γενεά και γενεά θα αναγγείλω την αλήθειά σου με το στόμα μου». Σε γενεά και γενεά, δηλαδή στην παρούσα και στη μέλλουσα· διότι και στις δύο διηγούμαστε την αλήθεια του Θεού, τώρα μεν μαθαίνοντάς την από τη θεόπνευστη Γραφή, αργότερα δε παραλαμβάνοντάς την μέσα από τα ίδια τα πράγματα και βλέποντας την αλήθεια να λάμπει σαφής στο δικό μας κριτήριο, όταν ο καθένας λαμβάνει την ανταπόδοση των δικών του έργων. Αλλά για ποιο λόγο αποδίδει το μεν έλεος στον παρόντα αιώνα, την δε αλήθεια και στον παρόντα και στον μέλλοντα, το αποδεικνύουν τα επόμενα.

Ψαλμός πζ΄ Ωδή ψαλμού στους υιούς Κορέ· για το τέλος, υπέρ μαελέθ, για απόκριση· συνέσεως του Αιθάμ του Ισραηλίτη. «Κύριε, Θεέ της σωτηρίας μου, ημέρα και νύχτα έκραξα ενώπιόν σου· ας φθάσει ενώπιόν σου η προσευχή μου, κλίνε το αυτί σου στη δέησή μου· διότι γέμισε από κακά η ψυχή μου και η ζωή μου πλησίασε στον άδη». Ο Χριστός διαμέσου του Δαβίδ αναφωνεί αυτά. Διότι πάντοτε αναφέρει τα δικά του στον Πατέρα του, αφενός αποδίδοντας τιμή στον Πατέρα, και αφετέρου επιβεβαιώνοντας ότι έγινε τέλειος άνθρωπος. «Συγκαταλέχθηκα με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο», δηλαδή, με αυτούς που θάβονται σε τάφους, «έγινα σαν αβοήθητος άνθρωπος, ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς». Με τη θέλησή μου ήλθα σε αυτό, λέει, χωρίς να έχω φύση υποκείμενη στον θάνατο. «Με έθεσαν στον κατώτατο λάκκο, σε σκοτεινά μέρη και σε σκιά θανάτου», υπονοώντας τον τριήμερο τάφο του. «Πάνω μου στηρίχθηκε η οργή σου, και όλους τους μετεωρισμούς σου τους έφερες πάνω μου». Αν και ανέχθηκες, λέει, να έλθω στο πάθος, ωστόσο τα μάτια σου δεν απομακρύνθηκαν από εμένα· διότι αυτό το ονόμασε μετεωρισμό. «Απομάκρυνες τους γνωστούς μου από εμένα». Διότι οι μαθητές τον εγκατέλειψαν και έφυγαν, ενώ οι φονιάδες του «με θεώρησαν βδέλυγμα για τους εαυτούς τους. Παραδόθηκα και δεν έβγαινα έξω». Διότι ήταν πιο εύκολο για εμένα να τους χτυπήσω με τύφλωση και να φύγω μέσα από αυτούς. «