Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 87:12

Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου; Μήπως είναι δυνατόν, λέει, τους νεκρούς που έχουν διαλυθεί σε σκόνη και διαβιούν στον ζόφο του θανάτου, και έχουν παραδοθεί στη λήθη, να τους κάνεις αποδέκτες της δικής σου φιλανθρωπίας και να τους καταστήσεις θεατές των θαυμάτων σου;

Εάν όμως κάποιος από όσους αμφισβητούν, προβάλλοντας το σώμα του Χριστού, επειδή ονομάστηκε «πρωτότοκος των νεκρών» και «απαρχή των κεκοιμημένων», πει ότι, όπως ακριβώς εκείνος αναστήθηκε, έτσι πρέπει να προσδοκούμε ότι θα αναστηθούν και τα σώματα όλων ομοίως με εκείνον, ώστε, όπως εγέρθηκε ο Χριστός, «έτσι και ο Θεός αυτούς που κοιμήθηκαν διά του Ιησού θα τους φέρει μαζί του», και ότι εγέρθηκε το σώμα του Ιησού, έχοντας τις ίδιες σάρκες και τα οστά που είχε, όπως πείστηκε και ο Θωμάς, σε αυτόν θα απαντήσουμε: το σώμα του Χριστού δεν προήλθε «από θέλημα ανδρός», ούτε από «ηδονή που συνήλθε με τον ύπνο», ούτε «συνελήφθη μέσα σε ανομίες και κυοφορήθηκε μέσα σε αμαρτίες», αλλά προήλθε «από το Άγιο Πνεύμα και τη δύναμη του Υψίστου και από Παρθένο», ενώ το δικό σου είναι ύπνος και ηδονή και ρύπος. Και γι' αυτό και ο σοφός Σειράχ αποφθέγγεται: «διότι όταν πεθάνει ο άνθρωπος, θα κληρονομήσει ερπετά και θηρία και σκώληκες», και ο Δαβίδ στον ογδοηκοστό έβδομο ψαλμό: «Μήπως στους νεκρούς θα κάνεις θαυμάσια; Ή μήπως ιατροί θα τους αναστήσουν και θα σε δοξολογήσουν; Μήπως θα διηγηθεί κάποιος στον τάφο το έλεός σου και την αλήθειά σου στην απώλεια; Μήπως θα γίνουν γνωστά στο σκοτάδι τα θαυμάσιά σου και η δικαιοσύνη σου σε γη λησμονημένη;» Και άλλα τέτοια λόγια είναι διαθέσιμα σε όποιον θέλει να τα συγκεντρώσει από τις Γραφές, τα οποία [παραλείπουμε], για να μην αυξήσουμε τον λόγο μας πολλαπλάσια από τα όσα έχουν ειπωθεί, μνημονεύοντάς τα όλα στο πλήθος τους.

Ποια δε ήταν αυτά που προσευχόταν, απλώνοντας τα χέρια προς τον Πατέρα, και τα οποία κραύγασε προς τον Πατέρα του κατά τη συγκεκριμένη εκείνη ημέρα, προχωρώντας μας τα διδάσκει με τα εξής: Μήπως στους νεκρούς θα κάνεις θαύματα; Ή ιατροί θα τους αναστήσουν και θα σε δοξολογήσουν; Διάψαλμα. Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου και την αλήθειά σου στον τόπο της απώλειας; Μήπως θα γίνουν γνωστά στο σκοτάδι τα θαύματά σου, και η δικαιοσύνη σου σε γη λησμονημένη;

Αντί του: «Μήπως στους νεκρούς θα κάνεις θαύματα;», ο Σύμμαχος λέει: «Άραγε στους νεκρούς θα κάνεις θαυμαστά σημεία;». Και σε όλα τα επόμενα, όπου λέγεται: «Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο;» και πάλι: «Μήπως θα γίνει γνωστό στο σκοτάδι;», ο Σύμμαχος τα απέδωσε ως εξής: «Ή θα διηγηθεί, ή θα γίνει γνωστό;». Διότι όχι επειδή απελπιζόταν για τα όσα λέγονταν, πρόφερε αυτά τα λόγια, δηλαδή κατά την ημέρα εκείνη του πάθους· αλλά, έχοντας την πεποίθηση ότι αυτά είναι δυνατά μόνο στον Πατέρα, δίδασκε τις αιτίες της καθόδου του στον θάνατο, λέγοντας: «Άραγε στους νεκρούς θα κάνεις θαυμαστά σημεία; Ή θα κάνεις αυτό, ή εκείνο; Διότι δεν θα το ήθελες αλλιώς, Πατέρα μου, να φτάσω μέχρι αυτό το σημείο και να βρεθώ στον θάνατο και στον κατώτατο λάκκο, αν δεν ήθελες οπωσδήποτε να επιτελέσεις θαύματα και ανάμεσα στους νεκρούς, ώστε, όσα δεν μπορούν οι ιατροί, αυτά να τα κατεργαστεί η δική σου δύναμη· δηλαδή, ώστε εκείνοι που βρέθηκαν στον θάνατο, αφού αναστηθούν, να σε δοξολογήσουν. Διότι δεν ανήκε στους ιατρούς η δυνατότητα να τα ενεργήσουν αυτά, αλλά στη δική σου ένθεη μεγαλουργία. Άρα, λοιπόν, για αυτούς τους λόγους θέλησας να υποστώ εγώ τον θάνατο, ώστε στους τάφους να διηγηθούν το έλεός σου και στην απώλεια να γίνει γνωστή η αλήθειά σου· στο σκοτάδι να κηρυχθούν τα θαύματά σου, και στη γη της λήθης να μνημονευθεί η δικαιοσύνη σου».

Πρώτον μεν αποκαλώντας τους ξεκάθαρα νεκρούς, δεύτερον αυτούς που βρίσκονται στον τάφο, τρίτον αυτούς που βρίσκονται στην απώλεια, τέταρτον αυτούς που βρίσκονται στο σκότος, πέμπτον αυτούς που βρίσκονται στη λησμονημένη γη. Διότι όλα αυτά τα αναφέρει για τα ίδια πρόσωπα, στα οποία επρόκειτο ο φιλάνθρωπος και αγαθός Θεός να δείξει και να προσφέρει θαυμαστά έργα· δηλαδή, θα διηγηθούν το έλεός Του και την αλήθεια και τη δικαιοσύνη του Θεού.

Είναι δε δυνατόν να κατανοήσουμε πώς όλα αυτά, λέγω δηλαδή τα θαυμάσια του Θεού και το έλεός του, και η αλήθειά του, και η δικαιοσύνη του έφθασαν σε εκείνους που ήταν από παλιά νεκροί, και βρίσκονταν στους τάφους, και στην απώλεια, και στο σκοτάδι, και σε γη λησμονημένη, εάν αναλογιστούμε πόσων αγαθών έγινε αίτιος ο Σωτήρας και Κύριός μας σε εκείνους που βρίσκονταν από παλιά στον θάνατο, για χάρη των οποίων άλλωστε κατέβηκε σε εκείνους τους τόπους, ώστε να γίνει Κύριος όχι μόνο των ζώντων, αλλά και των νεκρών. Διότι τις αιτίες της καθόδου του μέχρι τον θάνατο τις παρουσίασε ολοκάθαρα μέσα από τα προαναφερθέντα· τα οποία εκπληρώθηκαν, σύμφωνα με τους ευαγγελιστές, όταν πολλά σώματα κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν, και μαζί με τον ίδιο τον Σωτήρα εισήλθαν στην αγία πόλη του Θεού, δηλαδή την επουράνια.

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. Με το «εμάκρυνας» ο λόγος υπονοεί τους Ιουδαίους· διότι ήταν φίλοι του Θεού και απομακρύνθηκαν εξαιτίας της απιστίας τους. «Έθεντό με»: Διότι βδελύχθηκαν τον Χριστό ως δαιμονισμένο. «Παρεδόθην»: Διότι συνέλαβαν τον Χριστό, αλλά Εκείνος δεν απέκρυψε τον Εαυτό Του από αυτούς, αλλά υπέμεινε εκουσίως. «Οι οφθαλμοί»: Διότι Αυτός είναι που λέει: οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα, ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι. «Και εκέκραξα»: Όταν πάνω στον σταυρό έκκραξε ο Κύριος: Ελωί, Ελωί. «Διεπέτασα»: Πάνω στον σταυρό ο Χριστός όντας εκτεταμένος. «Μη τοις νεκροίς»: Εννοεί τους νεκρωμένους από την αμαρτία και την απιστία· διότι αυτοί, μολονότι βλέπουν τα θαυμάσια (τα θαύματα), δεν κατανύγονται. «Ή ιατροί»: Διότι ούτε αισθητοί ιατροί ούτε νοητοί θα μπορέσουν να αναστήσουν εκείνους που έχουν πλέον ναρκωθεί από την αμαρτία και κείτονται. «Μη διηγήσεται»: Διότι, όταν ο άνθρωπος εισέλθει στον λάρυγγα του διαβόλου, για τον οποίο έχει γραφτεί: τάφος ανεωγμένος είναι ο λάρυγγάς του, δεν έχει πλέον ελπίδα ζωής, ώστε να διηγείται τα ελέη του Θεού (του Κυρίου). «Και την αλήθειαν»: Διότι για εκείνον λέει: και θα υπάρξει στο στόμα του απώλεια· διότι η αλήθεια δεν κατοικεί εκεί. «Μη γνωσθήσεται»: Διότι όσοι έχουν άπαξ σκοτιστεί από την πλάνη δεν επιγιγνώσκουν τα θαυμάσια του Κυρίου. «Και η δικαιοσύνη»: Διότι στη γήινη πολιτεία η δικαιοσύνη του Θεού δεν γνωρίζεται ούτε υφίσταται.

Πώς λοιπόν μπορούν να εξομολογούνται και πώς να σώζονται όσοι έχουν πεθάνει στην απιστία, και δεν έχουν ακούσει ούτε τον νόμο ούτε τους προφήτες; Διότι δεν τους είχαν εισακούσει. Ο προφήτης προέταξε διάψαλμα στα επόμενα, καθώς το Πνεύμα ανέπαυσε σε αυτόν τη μελωδία· ωστόσο, διατηρεί την ίδια οικονομία των λόγων. Μήπως θα διηγηθεί κανείς μέσα στον τάφο το έλεός σου και την αλήθειά σου στη γη της απώλειας;

Διότι ποιος προφήτης ή νομοθέτης υπάρχει στον τάφο ή στη γη της απώλειας; Και ονομάζει τον τόπο των νεκρών απώλεια, αποκαλώντας έτσι τον θάνατο λόγω της απουσίας κάθε ελπίδας για ζωή. Το έλεος του Θεού ή την αλήθεια, δηλαδή τον νόμο Του και τις εντολές Του, ή και τον ίδιο τον Χριστό· διότι ποιος είχε τη δύναμη να διηγηθεί το έλεος και την αλήθεια μέσα σε αυτόν, όντας υποτελής στον θάνατο εξαιτίας της καταδικαστικής απόφασης εναντίον ολόκληρου του ανθρωπίνου γένους; Μήπως θα γίνουν γνωστά στο σκοτάδι τα θαυμάσιά Σου, και η δικαιοσύνη Σου σε γη ξεχασμένη; Εμμένει ακόμη στα ίδια θέματα· διότι ονομάζει τον άδη σκοτάδι επειδή στερείται φωτός· και το ίδιο ισχύει και για τον χαρακτηρισμό του ως ξεχασμένη γη.

ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. —Περί θανάτου και της καταστάσεως στον Άδη. «Εάν ο άνθρωπος κατέβει στον Άδη, δεν πρόκειται να ανέβει πλέον, ούτε πρόκειται να τον αναγνωρίσει ξανά ο τόπος του.» «Γη σκοτεινή και ζοφερή, γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως, ούτε μπορεί να δει κανείς ζωή θνητών.» «Δεν υπάρχει στον θάνατο κανείς που να σε μνημονεύει», και τα λοιπά. «Ποια ωφέλεια υπάρχει στο αίμα μου, με το να κατεβαίνω εγώ;» και τα λοιπά. «Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου;» και τα λοιπά. «Δεν θα σε δοξολογήσουν οι νεκροί, Κύριε, ούτε όλοι», και τα λοιπά. «Ποιος θα δοξολογήσει τον Ύψιστο στον Άδη; Από τον νεκρό, ως μη υπάρχοντα πλέον, χάνεται η δοξολογία.» «Δεν υπάρχει στον Άδη αναζήτηση της ζωής. Ω θάνατε, πόσο πικρή είναι η ανάμνησή σου σε άνθρωπο που ζει ειρηνικά με τα υπάρχοντά του, σε άνδρα αμέριμνο, που ευημερεί στα πάντα, και που έχει ακόμη τη δύναμη να τρέφεται! Ω θάνατε, καλή είναι η κρίση σου για άνθρωπο που στερείται και του οποίου μειώνεται η δύναμη, που βρίσκεται σε έσχατο γήρας, που μεριμνά για τα πάντα, που δυσανασχετεί και έχει χάσει την υπομονή.» «Ο Άδης και η απώλεια δεν χορταίνουν.» Τα δεινά στον Άδη δεν έχουν ως αίτιο τον Θεό, αλλά εμάς τους ίδιους. Ο Άδης είναι κοινό πανδοχείο, και εργαστήριο θρήνων.

«Οι οφθαλμοί μου εξασθένησαν από την πτώχεια», επειδή δεν αντικρίζουν καμία παροχή παρηγοριάς. «Έκραξα προς εσένα, Κύριε», και Πατέρα μου, γενικά για τα πάντα. «Μήπως θα κάνεις θαύματα στους νεκρούς; Ή μήπως θα τους αναστήσουν οι ιατροί και θα σε δοξολογήσουν; Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου και την αλήθεια σου στον τόπο της απώλειας; Μήπως θα γίνουν γνωστά στο σκοτάδι τα θαυμάσιά σου και η δικαιοσύνη σου σε γη ξεχασμένη;» Μέσα από αυτές τις αναφορές υπέδειξε ο Δεσπότης ότι για εκείνους που πέθαναν μέσα στις αμαρτίες και ανεξομολόγητοι, όπως ακριβώς δεν μπορούν οι ιατροί να τους αναστήσουν πριν από την εξομολόγηση, έτσι δεν υπάρχει γι' αυτούς ελπίδα σωτηρίας μετά τον θάνατο, και εφόσον κατέβηκαν στον Άδη και σε γη ξεχασμένη κανείς πλέον δεν θα τους εξάγει από εκεί. Γι' αυτό και ονόμασε τον τόπο της κολάσεως «γη ξεχασμένη».

Διότι, αναχωρώντας από αυτόν τον μοχθηρό βίο χωρίς την κάθαρση και τον αγιασμό, θα είμαστε κενοί και σαν να μην υπάρξαμε ποτέ. Γι' αυτό λέει: «Άφησέ με, για να αναπαυθώ προτού απέλθω και πλέον δεν θα υπάρχω». Διότι είναι ολοφάνερο ότι στον άδη δεν υπάρχει εξομολόγηση. Γι' αυτό λέει ο ίδιος προφήτης: «Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου και την αλήθειά σου στην απώλεια; Μήπως θα γίνουν γνωστά στο σκοτάδι τα θαυμάσιά σου και η δικαιοσύνη σου στη γη της λήθης;» Και ο Ησαΐας λέει: «Οι νεκροί δεν πρόκειται να δουν ζωή», και ο Εζεκίας: «Διότι δεν θα σε αινέσουν όσοι βρίσκονται στον άδη, ούτε οι νεκροί θα σε ευλογήσουν, 〈ούτε όσοι είναι στον άδη θα ελπίσουν στην ελεημοσύνη σου. Οι ζωντανοί θα σε ευλογήσουν〉, όπως ακριβώς κι εγώ». Και ο Ιώβ λέει: «Διότι, εάν ο άνθρωπος κατεβεί στον άδη, δεν πρόκειται πλέον να ανεβεί». 〈Βεβαίως, λοιπόν, νεκροί είναι εκείνοι που, επειδή είναι σαρκικοί, βρέθηκαν ανάξιοι της ενοικήσεως του ζωοποιού πνεύματος, και άδης που κυριαρχεί είναι ο χώρος της ματαιότητας, στον οποίο βρίσκεται το σκάμμα της αμαρτίας. Από εδώ, λοιπόν, ξεκινά το στάδιο του Χριστού, στο οποίο αν κανείς δεν αγωνιστεί νομίμως, δεν στεφανώνεται〉.