Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:3

Διότι είπες: Στον αιώνα θα οικοδομηθεί το έλεος. Εσύ, ω Δέσποτα, λέει, καταδέχθηκες να υποσχεθείς ότι στον αιώνα, στο διηνεκές, θα οικοδομηθεί ένα μέγα και θαυμαστό έλεος· το οποίο σημαίνει ότι θα κατασκευαστεί, δηλαδή θα ανεγερθεί. Διότι αυτό που οικοδομείται, κατά κάποιον τρόπο εγείρεται και ανίσταται. Και αυτό είναι η διά του Χριστού σωτηρία και χάρη. Το μεν έλεος του Θεού οικοδομεί τους ανθρώπους, η δε αλήθεια ετοιμάζει τις άγιες δυνάμεις. Θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Όπως ακριβώς η διά του Χριστού σωτηρία είναι έλεος και χάρη, έτσι πάλι ονομάζεται και αλήθεια, η οποία μάλιστα έχει ανεγερθεί μέχρι τους ουρανούς, λέει, διά του αίματος, είτε πάνω στη γη είτε στον ουρανό.

«Κύριε, στον ουρανό βρίσκεται το έλεός σου». Πολύ λογικά, μετά την περιγραφή της κακίας του παρανόμου, παρουσιάζει τον υπερβολικό πλούτο της μακροθυμίας του Θεού, μέσω της οποίας ανέχεται και τους παράνομους και ασεβείς ανθρώπους· διδάσκοντας ότι ο πλούτος της χρηστότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας είναι γεμάτος από μεγάλο έλεος. Και αυτό το έλεος του Θεού αποτελεί την αιτία της ζωής και της ευημερίας των αμαρτωλών και ασεβών ανθρώπων. Λέει λοιπόν ότι ο θησαυρός του ελέους Του είναι αποταμιευμένος στον ουρανό, αλλά και ότι η αλήθειά Του βρίσκεται κοντά Του, γεμίζοντας όλα τα υπερουράνια· όμως εκτείνεται και μέχρι τα σύννεφα, ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, μέχρι τους αιθέρες. Έτσι άλλωστε έχει λεχθεί και σε άλλο σημείο: «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου». Βρίσκεται μεν λοιπόν η αλήθεια του Θεού στον ουρανό, αλλά, σαν τη βροχή που φέρεται μέσα από τα σύννεφα, στάζει μέχρι και τη γη. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και η αλήθειά σου φτάνει έως τα σύννεφα». Από τα λεγόμενα σύννεφα, λοιπόν, εκχέεται και στους ανθρώπους η αλήθεια του Θεού· και η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει «σύννεφα» τους προφήτες ή τις αγγελικές δυνάμεις, μέσω των οποίων η αλήθεια του Θεού έχει κατέλθει και στους ανθρώπους. Έτσι έχει ειπωθεί στον Ησαΐα: «Και θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν σε αυτόν βροχή», δηλαδή στον λαό των Ιουδαίων, ο οποίος έχει ονομαστεί μεταφορικά αμπελώνας.

Διότι είπες: Στον αιώνα θα οικοδομηθεί το έλεος, στους ουρανούς θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Αντί του «Διότι είπες» (Ὅτι εἶπας), ο μεν Ακύλας μετέφρασε «Διότι είπα» (Ὅτι εἶπα), ο δε Σύμμαχος «Διότι είπα» (Ὅτι εἶπον), και ο Θεοδοτίων ομοίως «Διότι είπα» (Ὅτι εἶπον), και η πέμπτη έκδοση «Διότι είπα» (Ὅτι εἶπα), θεωρώντας ότι ο λόγος λέγεται εκ προσώπου του Προφήτη. Αυτός δε ήταν ο Αιθάν ο Εσδραΐτης, όπως φανερώνει η επιγραφή. Τέτοια περίπου έννοια θα μπορούσε να υπονοεί ο Προφήτης: Έχοντας ήδη προηγηθεί, είπα ότι: Τα ελέη του Κυρίου εις τον αιώνα θα υμνώ.

Αλλά πώς θα μπορούσε ποτέ να συμβεί αυτό, παρά μόνο εάν το πρώτο έλεος του Θεού, που κατατέθηκε στους ανθρώπους εξαρχής και από την πρώτη δημιουργία του κόσμου, ελάμβανε αύξηση με την πάροδο του χρόνου, και μεγάλωνε σαν οικοδόμημα; Διότι το έλεος του Θεού προς τους ανθρώπους αυξάνεται καθημερινά, και προοδεύει σαν οικοδόμημα, και οικοδομείται από γενεά σε γενεά. Επειδή, λοιπόν, είπα και διαβεβαίωσα ότι το έλεος του Θεού θα οικοδομηθεί εις τον αιώνα, και για τον λόγο αυτό θα ψάλλω τα ελέη Του εις τον αιώνα, δεν πρέπει να αγνοούμε ότι η αλήθεια αυτού του λόγου θα ετοιμαστεί στους ουρανούς. Διότι τα επίγεια πράγματα και η κακία που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους, θα έδιναν ίσως την εντύπωση ότι δεν φανερώνουν απόλυτα την ακρίβεια του λόγου, επειδή φαίνεται να υπάρχει μεγάλη αστάθεια και ανωμαλία στον ανθρώπινο βίο.

Γι' αυτό ο Σύμμαχος το ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Στους ουρανούς θα εδραιωθεί η αλήθειά σου». «Σύναψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου· ορκίστηκα στον Δαβίδ τον δούλο μου: Έως τον αιώνα θα ετοιμάσω το σπέρμα σου, και θα οικοδομήσω από γενιά σε γενιά τον θρόνο σου. Διάψαλμα. Θα ομολογήσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε, καθώς και την αλήθειά σου στην Εκκλησία των αγίων». Σαφώς αυτά έχουν ειπωθεί εκ προσώπου του Θεού· γι' αυτό νομίζω ότι πρωτύτερα ειπώθηκε από τους Εβδομήκοντα το: «Επειδή είπες: Εις τον αιώνα θα οικοδομηθεί το έλεος, στους ουρανούς θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου»· στα οποία επισύναπτε το: «Σύναψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου»· ώστε, κατά το υπερβατό σχήμα, το νόημα των προκειμένων να είναι το εξής: Επειδή εσύ ο ίδιος, Κύριε, στις υποσχέσεις περί του Δαβίδ είπες: Εις τον αιώνα το έλεός μου προς τον Δαβίδ, ή και προς όλους τους ανθρώπους, θα οικοδομηθεί· και πρόσθεσες λέγοντας: Σύναψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου, δηλαδή με τον επίλεκτό μου, και: Ορκίστηκα στον Δαβίδ τον δούλο μου, και τα όσα ακολουθούν αυτά· έχω πειστεί ότι ποτέ δεν θα διαψευστούν οι υποσχέσεις σου, αλλά παραμένουν αληθινές και αδιάπτωτες· όχι όμως με την έννοια ότι αυτές θα εδραιωθούν επάνω στη γη· διότι δεν είναι επίγειες και αισθητές, ούτε φθαρτές και ολιγόχρονες, όπως είναι ο βίος των ανθρώπων, αλλά αθάνατες και αιώνιες και αρμόζουσες στη δική σου θεότητα.

Γι' αυτό, όπως ακριβώς ανέφερε πιο πάνω: «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου», έτσι και τώρα, μετά την υπόσχεση του Θεού, προσθέτει το εξής: «Θα ομολογήσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε». Διότι οι επί γης άνθρωποι, λέει, δεν θα μπορέσουν να κατανοήσουν ποιο βαθύ νόημα έχουν, Κύριε, οι υποσχέσεις, ούτε ποια είναι τα αποτελέσματα των προφητικών λόγων, παρά μόνο οι ίδιοι οι ουρανοί, δηλαδή οι ουράνιες θείες δυνάμεις. Γι' αυτόν τον λόγο, αρμόζει στους ουρανούς να διηγούνται και να ερμηνεύουν τα θαυμάσιά σου που εμπεριέχονται στις υποσχέσεις. Όπως, πάλι, την αλήθειά σου, η οποία δοξάστηκε μέσα από τις υποσχέσεις προς τον Δαβίδ, δεν ήταν δυνατόν να την κατανοήσουν και να την διηγηθούν άλλοι παρά μόνο οι ουρανοί και οι άγγελοι που βρίσκονται στους ουρανούς. Διότι αυτοί θα ομολογήσουν την αλήθειά σου και τα θαυμάσιά σου στην εκκλησία των αγίων. Διότι, αν ποτέ γινόταν να υπάρξει κάποια τέτοια Εκκλησία πάνω στη γη, ώστε να ονομάζεται Εκκλησία αγίων, ανάμεσά τους οι ουρανοί, είτε ως θείες δυνάμεις είτε ως ουράνιοι άνδρες, θα ομολογήσουν τα θαυμάσιά σου και την αλήθειά σου, που εμπεριέχεται στις προκείμενες υποσχέσεις.

Αλλά θεραπεύει τη δική του αμηχανία, αφού προηγουμένως είπε: «Στους ουρανούς θα ετοιμασθεί η αλήθειά Σου», ενώ στα παρόντα λέγει: «Οι ουρανοί θα εξομολογηθούν τα θαυμάσιά Σου, και την αλήθειά Σου στην Εκκλησία των αγίων». Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;

Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη, την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες, τον βορρά και τη θάλασσα εσύ τα δημιούργησες. Το Θαβώρ και το Ερμών στο όνομά σου θα αγαλλιάσουν. Το νόημα των προκειμένων λόγων είναι περίπου το εξής: Έχεις δώσει βέβαια, Κύριε, υποσχέσεις στον Δαβίδ σχετικά με το σπέρμα του και τον θρόνο του, ο οποίος θα διαρκέσει αιώνια· και ορκίστηκες στον Δαβίδ ότι θα τις εκπληρώσεις. Εμείς όμως οι άνθρωποι βλέπουμε να μην εκπληρώνονται αυτές, όσον αφορά τα αισθητά και τα ορατά πράγματα· γι' αυτό λέμε, «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε;» Όμως, παρ' όλα αυτά, είμαστε απόλυτα πεπεισμένοι ότι εσύ πάντοτε αληθεύεις, διότι είσαι δυνατός, και η αλήθειά σου σε περιβάλλει. Και μάρτυρες βεβαίως της αλήθειάς σου είναι όλοι όσοι βρίσκονται γύρω σου· οι ουράνιες δυνάμεις, λοιπόν, θα υμνήσουν τα θαυμάσιά σου, και την αλήθειά σου μέσα στην Εκκλησία των οσίων. Και δικαιολογημένα οι ουράνιες δυνάμεις θα υμνήσουν την αλήθειά σου, επειδή στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου· ώστε να μην πρέπει πλέον να νομίζουμε ότι οι υποσχέσεις σου προς τον Δαβίδ είναι επίγειες και σωματικές· διότι στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Αυτά δε, επειδή τα έχω διδαχθεί και ο ίδιος από το Άγιο Πνεύμα, τα λέω: «Τα ελέη σου στον αιώνα θα υμνώ. Από γενεά σε γενεά θα αναγγέλλω την αλήθειά σου με το στόμα μου.»

Ποιος είναι λοιπόν ο τρόπος, το δίδαξε το ίδιο το θείο Πνεύμα μέσα από τα προηγούμενα, στα οποία είχε λεχθεί: «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθεια σου»· και πάλι: «Θα δοξάσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε, και την αλήθειά σου σε εκκλησία αγίων»· και πάλι: «Δυνατός είσαι, Κύριε, και η αλήθεια σου σε περιβάλλει»· και ξανά: «Έλεος και αλήθεια θα προπορεύονται μπροστά από το πρόσωπό σου». Διότι όλα αυτά αποδεικνύουν ότι οι επαγγελίες του Θεού δεν διαψεύδονται, αλλά εκπληρώνονται σύμφωνα με τους τρόπους που Εκείνος γνωρίζει. Διότι λέει, «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθεια σου», δηλώνοντας σαφώς ότι οι επαγγελίες του Θεού είναι επουράνιες και θείες. Και τα αποτελέσματα αυτών των λόγων παρουσιάστηκαν εκπληρωμένα μέσω του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, ο οποίος γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ· διότι η βασιλεία και ο θρόνος Του δεν ήταν ανθρώπινος, ούτε προερχόταν από τον κόσμο αυτό.

Αλλά δεν αγνοώ ότι ορκίστηκες στην αλήθεια· γι' αυτό και στην αρχή ολόκληρου του λόγου, αποβλέποντας στο αγαθό τέλος, έλεγα: Τα ελέη του Κυρίου θα ψάλλω στον αιώνα· από γενεά σε γενεά θα αναγγείλω την αλήθειά σου με το στόμα μου. Και πάλι έλεγα: Στον αιώνα θα οικοδομηθεί έλεος, στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Αυτά λοιπόν τα ελέη σου, Κύριε, ζητώ να μάθω πού βρίσκονται, και πού παραμένουν κρυμμένα, και πότε θα έλθουν.

«Συνέσεως Αιθάμ τω Ισραηλίτη» Προς σύνεση, λέει, του Ισραήλ, ώστε να μη μολύνεται με ειδωλολατρικές θυσίες. Διότι Αιθάμ ερμηνεύεται αίμα. «Τα ελέη σου» Ο λαός που προέρχεται από τα έθνη και σώθηκε από τον Θεό, αδιάλειπτα ψάλλει τα ελέη (τα μυστήρια) του Θεού και θαυμάζει. «Εις γενεάν» Διότι ποιος μπορεί ποτέ να αποσιωπήσει και να μη λαλεί την αλήθεια του Θεού σε όλες τις γενεές, στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα; «Ότι είπας» Ώστε να μην εκλείψει, αλλά να παραμείνει στους αιώνες των αιώνων. «Εν τοις ουρανοίς» Διότι στους ουρανούς είναι αποταμιευμένη η αλήθεια· επειδή πάνω στη γη σπανίως βρίσκεται. «Διεθέμην» Με τους αποστόλους· διότι αυτούς εξέλεξε ο Κύριος, καθώς και όσους πίστεψαν μέσω αυτών. Σε αυτούς, άλλωστε, εμπιστεύτηκε τη διαθήκη των Ευαγγελίων. «Ώμοσα» Επειδή από αυτόν προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, για τον λόγο αυτό ο Θεός τήρησε αξιόπιστα τις υποσχέσεις Του προς αυτόν. «Έως του αιώνος» Εννοεί την Παρθένο και Θεοτόκο, διότι κατάγεται από τον Δαβίδ, και αυτή παραμένει στους αιώνες των αιώνων ανεξάλειπτη. «Και οικοδομήσω» Εννοεί τον Χριστό, διότι έχει ως θρόνο του την Παρθένο και διότι υπάρχει αιώνια.

Επειδή είπες, εις τον αιώνα θα οικοδομηθεί το έλεος στους ουρανούς· θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Και καθένα από αυτά που ελέχθησαν, λέγει, αποτελεί απόφαση του Θεού. Ποια είναι αυτή και τι είδους;