Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:34

Αν όμως ο Ιουδαίος πει: «Αν είναι Υιός του Θεού, όπως λέτε, πώς ο Θεός είπε σ’ αυτόν σαν σε δούλο: “Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω;” και πάλι: “Εγώ σήμερα σε γέννησα;” Άραγε δεν του μιλά ως σε δούλο, επειδή ζητεί και λαμβάνει; Και δεν τον παρουσιάζει ως πρόσκαιρο, επειδή λέει: “Εγώ σήμερα σε γέννησα”; Αφού και εσείς οι Χριστιανοί λέτε ότι γεννήθηκε πριν από όλον τον κόσμο» — πες του τα εξής: Για το ότι ο Πατέρας λέει προς τον Υιό: «Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω», μη σκανδαλίζεσαι· γιατί πολλές φορές και ένας βασιλιάς λέει στον ίδιο του τον γιο από πολλή αγάπη: «Ζήτησέ μου, και θα σου δώσω ό,τι θέλεις». Και πάλι, για το «Εγώ σήμερα σε γέννησα», το λέει για τη γέννησή του κατά σάρκα· γιατί, με την ευδοκία του Πατέρα, γεννήθηκε από την αγία Θεοτόκο και Αειπάρθενο Μαρία. Σε ποιον, άλλωστε, από τους αγγέλους είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» Δεν είναι όλοι τους λειτουργικά πνεύματα, που αποστέλλονται για διακονία; Και πάλι αλλού λέει: «Εγώ θα είμαι γι’ αυτόν Πατέρας, και αυτός θα είναι για μένα Υιός». Αυτά τα είπε κατά το ανθρώπινο και σύμφωνα με την ένσαρκη οικονομία του· δεν δηλώνει την αιώνια γέννηση, αλλά εκείνη που συνδέθηκε με τους χρόνους. Διότι ο κατά φύση Υιός του Θεού έγινε και κατά φύση άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, χωρίς να λαμβάνει αυτό κατά χάριν — γιατί το έχει αυτό κατά φύσιν· και το λαμβάνει πάλι ως άνθρωπος, εκείνο ακριβώς που είχε ως Θεός. Διότι, ενώ ήταν Ύψιστος, έγινε Θεός· αλλά ως Θεός ήταν πάντοτε Δεσπότης των όλων, ενώ ως άνθρωπος προσέλαβε τη δόξα που είχε ως Θεός· και ζήτησε όχι να λάβει όσα δεν είχε, αλλά να φανερωθούν όσα είχε, καθώς έχει γραφεί: «Θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια», η οποία είναι η βασιλεία των Ρωμαίων· γιατί αυτήν, αφού την έδωσε ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, σε πιστούς και χριστιανούς βασιλείς, επιστατεί και συμβασιλεύει μαζί τους. Δι’ αυτού τα πιστά έθνη, που δόθηκαν ως κληρονομική κατάσχεση, ποιμαίνονται ώστε να πιστεύουν σ’ αυτόν. Γι’ αυτό και όλα τα έθνη, όσο κι αν συγκρούσθηκαν με τη βασιλεία των Χριστιανών, αν και νικήθηκαν, δεν την ανέτρεψαν, ούτε βέβαια θα την ανατρέψουν· καθώς έχει γραφεί στο βιβλίο των Ψαλμών για τη βασιλεία του Χριστού: «Η αλήθειά μου και το έλεός μου θα είναι μαζί του, και στο όνομά μου θα υψωθεί το κέρας του· και θα θέσω στη θάλασσα το χέρι του και στους ποταμούς τη δεξιά του. Αυτός θα με επικαλεστεί: Εσύ είσαι Πατέρας μου, Θεός μου και βοηθός της σωτηρίας μου. Και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο, υψηλό ανάμεσα στους βασιλείς της γης. Ως τον αιώνα θα φυλάξω γι’ αυτόν το έλεός μου, και η διαθήκη μου θα μένει πιστή σ’ αυτόν. Και θα διατηρήσω στον αιώνα του αιώνος το σπέρμα του και τον θρόνο του όσο διαρκούν οι ημέρες του ουρανού. Αν οι γιοι του εγκαταλείψουν τον νόμο μου», δηλαδή οι Χριστιανοί, «και δεν πορευθούν σύμφωνα με τις κρίσεις μου· αν βεβηλώσουν τα δικαιώματά μου και δεν φυλάξουν τις εντολές μου, θα επισκεφθώ με ράβδο τις ανομίες τους και με μάστιγες τις αδικίες τους· αλλά το έλεός μου δεν θα το απομακρύνω από επάνω τους, ούτε θα αθετήσω τη διαθήκη μου. Μια φορά ορκίστηκα με το άγιό μου· μήπως θα ψευσθώ στον Δαβίδ; Το σπέρμα του μένει στον αιώνα», που είναι ο Χριστός, το κατά σάρκα σπέρμα του Δαβίδ, «και ο θρόνος του θα είναι σαν τον ήλιο ενώπιόν μου και σαν τη σελήνη, στερεωμένη στον αιώνα, και ο μάρτυρας στον ουρανό είναι πιστός.»

Ποιμαίνει δε ο Χριστός τους δικούς Του με ράβδο, όχι τρομάζοντάς τους με σιδερένια, ούτε συντρίβοντάς τους σαν σκεύος κεραμέα, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού, αλλά επαναφέροντάς τους με ηπιότητα, και ως αγαθός ποιμένας, ανακόπτοντας με ήπιους φόβους τις ροπές προς τη ραθυμία αυτών που έχουν πιστέψει· διότι έτσι περίπου λέει ο Δεσπότης των όλων, διατυπώνοντας τον λόγο για τον Υιό μέσω του προσώπου του Δαβίδ: «Εάν οι υιοί του εγκαταλείψουν τον νόμο μου, και δεν πορευθούν σύμφωνα με τα κρίματά μου· εάν βεβηλώσουν τα δικαιώματά μου, και δεν φυλάξουν τις εντολές μου, θα επισκεφθώ με ράβδο τις ανομίες τους, και με μάστιγες τις αδικίες τους· το έλεός μου όμως δεν θα το απομακρύνω από αυτούς». Επομένως, συντρίβει μεν, χτυπώντας σαν με σιδερένια ράβδο, τον αχαλίνωτο, απειθή και αλαζόνα, και εκείνον που δεν αποδέχεται την πίστη· παιδαγωγεί όμως με αγαθότητα όσους έχουν πιστέψει, και τους βόσκει ανάμεσα σε κρίνα, και τους οδηγεί σε καλό βοσκότοπο και σε εύφορο τόπο, δηλαδή προφανώς στη θεόπνευστη Γραφή, καθιστώντας φανερά μέσω του Πνεύματος στους πιο συνετούς τα κρυμμένα σε αυτήν, ώστε «να προοδεύσουν σε τέλειο άνδρα, και στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού», έχοντας τον νου εύρωστο και καλοθρεμμένο, και απολαμβάνοντας άφθονα τις πνευματικές τρυφές.

Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο θα έχουμε ανώτερο φρόνημα από τους Ιουδαίους, οι οποίοι αποδέχονται στα δόγματά τους ότι υπάρχει ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ (διότι τι σημασία έχει αν και αυτό το αρνήθηκαν πολλές φορές εξαιτίας της ειδωλολατρίας;), αλλά δεν παραδέχονται ότι Αυτός είναι και ΠΑΤΕΡΑΣ του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Αντιφρονούν προς τους ίδιους τους προφήτες τους, οι οποίοι λένε στις θείες Γραφές: «Ο Κύριος μου είπε, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα». Και μέχρι σήμερα φρυάττουν και συνάγονται κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού του, νομίζοντας ότι είναι δυνατόν να συμφιλιωθούν με τον Πατέρα, χωρίς την ευσέβεια προς τον Υιό, αγνοώντας ότι κανένας δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο μέσω του Υιού, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η θύρα» και «Εγώ είμαι η οδός». Εκείνος λοιπόν που απορρίπτει την οδό που οδηγεί προς τον Πατέρα, και εκείνος που αρνείται τη θύρα, πώς θα αξιωθεί την είσοδο προς τον Θεό; Αντιλέγουν επίσης και στα όσα είναι γραμμένα στον ογδοηκοστό όγδοο ψαλμό: «Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ, Θεός μου και αντιλήπτορας της σωτηρίας μου. Κι εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο, υψηλότερο από τους βασιλιάδες της γης». Διότι, αν εκβιάζουν τα πράγματα θεωρώντας ότι αυτά έχουν ειπωθεί για τον Δαβίδ ή τον Σολομώντα, ή για κάποιον από τους μεταγενέστερους, ας αποδείξουν πώς ο θρόνος αυτού για τον οποίο προφητεύουν είναι όπως οι ημέρες του ουρανού, και όπως ο ήλιος ενώπιον του Θεού, και σαν τη σελήνη που είναι στερεωμένη στον αιώνα.

Διότι, εάν οι υιοί του —προφανώς του Χριστού— πράξουν το τάδε και το τάδε, λέει ότι θα τους συμβούν τα εξής: «Θα επισκεφθώ με ράβδο τις ανομίες τους», δηλαδή των υιών, «και με μάστιγες τις αδικίες τους· το έλεός μου όμως δεν θα το απομακρύνω από αυτόν». Και πρόσεξε ότι δεν έχει λεχθεί «από αυτούς», αλλά «από αυτόν», δηλαδή προφανώς από εκείνον για τον οποίο γίνεται η προφητεία, μολονότι τα προηγούμενα είχαν ειπωθεί στον πληθυντικό αριθμό, σύμφωνα με το: «Θα επισκεφθώ με ράβδο τις ανομίες τους και με μάστιγες τις αδικίες τους». Ποιών «αυτών»; Προφανώς των υιών του κέρατος. Στο δε «το έλεός μου δεν θα το απομακρύνω από αυτόν», ο λόγος γίνεται για έναν, δηλαδή είτε για τον θρόνο είτε για το κέρας που προφητεύεται. Και προσθέτει στη συνέχεια: «Ούτε θα βεβηλώσω τη διαθήκη μου», προφανώς τη νέα και καινή διαθήκη, για την οποία ανέφερε πιο πάνω: «Και η διαθήκη μου θα είναι πιστή σε αυτόν». Και πάλι επισφραγίζει την αλήθεια του λόγου λέγοντας: «Ούτε θα φανώ άδικος ως προς την αλήθειά μου, ούτε θα αθετήσω όσα εκπορεύονται από τα χείλη μου»· αλλά θα καταστήσω αξιόπιστα και αληθινά, λέει, όσα έχω υποσχεθεί, επικυρώνοντας τους λόγους με έργα μέσω αυτών των ίδιων των αποτελεσμάτων.

Διότι αυτά συνηθίζουν να μας προσάπτουν χλευαστικά οι εχθροί του Θεού. Αλλά, καθώς εισακούστηκε και πίστεψε ότι θα λάβει τα αιτήματα των προσευχών του, και επειδή ήλπισε ότι το συντομότερο δυνατό θα εκπληρωθούν οι υποσχέσεις του Θεού προς τον Δαβίδ, επισφραγίζει το τέλος ολόκληρου του λόγου μέσω της ευχαριστίας και της δοξολογίας λέγοντας: «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα»· και μας διδάσκει να ανταποκρινόμαστε με το «Γένοιτο, γένοιτο», το οποίο στην εβραϊκή γλώσσα είναι «Αμήν, αμήν». Σχετικά δε με το διάψαλμα, που πολλές φορές παρεμβάλλεται ενδιάμεσα, πρέπει να λεχθούν τα εξής. Η πρώτη υπόσχεση του Θεού, που αναφέρθηκε στην αρχή, περιελάμβανε τα εξής: «Διεθέμην διαθήκην» και «Ώμοσα Δαυίδ» και τα λοιπά· έπειτα, μετά την παράθεση του διαψάλματος, ο λόγος αλλάζει πρόσωπο και προσθέτει: «Εξομολογήσονται οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου»· και πάλι, αφού ειπώθηκε η υπόσχεση εκ προσώπου του Θεού, από τη φράση «Εθέμην βοήθειαν επί δυνατόν» μέχρι το «και μάρτυς εν ουρανώ πιστός», με την εκ νέου παρεμβολή του διαψάλματος, ο λόγος μεταβάλλει το νόημα και λέει: «Συ δε απώσω και εξουδένωσας, ανεβάλου τον Χριστόν σου». Κατόπιν, αφού εξέθεσε τα πιο θλιβερά γεγονότα, τοποθετεί πάλι το διάψαλμα και εναλλάσσει τη διδασκαλία λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε, αποστρέψεις εις τέλος;»· και αφού ανέπεμψε την προσευχή, χρησιμοποιεί ξανά ενδιάμεσα το διάψαλμα και καταλήγει: «Πού εστι τα ελέη σου τα αρχαία, Κύριε;».

Ο Σολομών, όντας βέβαια γιος του Δαβίδ και διάδοχος της βασιλείας, αναδείχθηκε ομολογουμένως, αυτός άλλωστε οικοδόμησε πρώτος τον ναό του Θεού στα Ιεροσόλυμα, και είναι φυσικό να υποθέσουν οι προερχόμενοι από την περιτομή ότι αυτός είναι ο προφητευόμενος. Σε αυτούς είναι καλό να επιστήσουμε την προσοχή, εάν είναι σε θέση να αναγάγουν στον Σολομώντα τον χρησμό που λέει: «και θα ανορθώσω τον θρόνο του στον αιώνα», και πάλι ότι ο Θεός έχει ορκιστεί με επίσημο όρκο στο άγιό του, ότι δηλαδή ο θρόνος του προφητευόμενου θα είναι όπως ο ήλιος και όπως οι ημέρες του ουρανού. Διότι, εάν βέβαια κάποιος εξετάσει τα χρόνια της βασιλείας του Σολομώντα, θα βρει σαράντα έτη, όχι περισσότερα· εάν πάλι αθροίσει και τα χρόνια των διαδόχων του, δεν θα βρει ότι όλοι αυτοί διήρκεσαν ούτε για ολόκληρα πεντακόσια χρόνια. Αλλά ας υποθέσουμε ότι αυτοί διήρκεσαν μέχρι την έσχατη πολιορκία του ιουδαϊκού έθνους από τους Ρωμαίους· τι σημαίνει λοιπόν αυτό σε σχέση με την προφητεία, η οποία θεσπίζει ότι ο θρόνος του θα παραμείνει «στον αιώνα» και «όπως ο ήλιος» και «όπως οι ημέρες του ουρανού»; Το δε «και εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας και αυτός θα είναι σε μένα υιός» πώς θα μπορούσε να ταιριάξει στον Σολομώντα, όταν ρητά η ιστορία του διδάσκει γεγονότα ξένα και απομακρυσμένα από την υιοθεσία του Θεού;

Δ΄. Αυτόν, λοιπόν, ακριβώς τον ίδιο τον θρόνο, τον οποίο ο Θεός ορκίστηκε να δώσει στον Δαβίδ, ο οποίος θα ήταν σαν τις ημέρες του ουρανού, και σαν τον ήλιο ενώπιον του Θεού, και σαν τη σελήνη που είναι στερεωμένη στον αιώνα, τον οποίο ολόκληρο το έθνος προσευχόταν να εγκαθιδρυθεί, ο μέγας άγγελος Γαβριήλ τον ευαγγελίζεται στην Παρθένο, προφητεύοντας ότι θα δοθεί σε Εκείνον που πρόκειται να γεννηθεί από αυτήν. Γι' αυτό της λέει: «Και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· αυτός θα είναι μέγας, και θα ονομαστεί Υιός του Υψίστου· και ο Κύριος ο Θεός θα του δώσει τον θρόνο του Δαβίδ, του πατέρα του». Προσθέτει, λοιπόν, στη συνέχεια και λέει: «Και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ εις τους αιώνας, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος», ερμηνεύοντας σε συμφωνία με τα όσα προέρχονται από τους χρησμούς· διότι, αφενός, ο χρησμός προς τον Δαβίδ προανήγγελλε θρόνο αιώνιας και ουράνιας βασιλείας, και αφετέρου, αυτός [ο άγγελος] ομοίως λέει ότι Εκείνος που θα γεννηθεί από την Παρθένο θα λάβει τον θρόνο του Δαβίδ, δηλαδή αυτόν που είχε μεν υποσχεθεί στον Δαβίδ, αλλά δεν του είχε δοθεί· και αυτός ήταν ο ουράνιος και αιώνια παραμένων. Αυτό, λοιπόν, ήταν και το συμπέρασμα της μέγιστης προφητείας που δόθηκε στον Δαβίδ, η οποία αναμενόταν από ολόκληρο τον λαό, και εκπληρώθηκε στο πρόσωπο του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Γαβριήλ που είπε: «Και θα βασιλεύσει εις τους αιώνας, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος».

«εάν τα δικαιώματα» Διότι με την αισθητή και τη νοητή πορνεία μόλυναν τα άγια των αγίων. «επισκέψομαι» Με τον σταυρό· διότι σε αυτόν συνετρίβησαν σαν πήλινα σκεύη, δηλαδή σαν σαθρά [και εντελώς άχρηστα] όστρακα. «και εν μάστιξιν» Ώστε να τους οδηγήσει σε επιστροφή. «το δε έλεος» Διότι μερικοί από αυτούς, επειδή πίστεψαν, σώθηκαν· αφού από αυτούς προέρχονται και οι απόστολοι. «ουδέ μη» Δηλαδή δεν θα νοθεύσω την αλήθεια· δεν θα πω ψέματα, λέει, διότι εγώ είμαι Θεός. «ουδέ μη βεβηλώσω» Διότι δεν θα αθετήσω όσα διεθέμην προς τον Αβραάμ, τον πατέρα τους· διότι με το να πιστέψουν πολλοί από τους Ιουδαίους η διαθήκη δεν καταπατήθηκε. «και τα εκπορευόμενα» Διότι ο Θεός δεν μπορεί να πει ψέματα, αλλά όσα υποσχέθηκε, τους τα παρείχε. «άπαξ ώμοσα» Ορκίστηκα στον Δαβίδ και δεν θα πω ψέματα (δεν είπα ψέματα), λέει ο Θεός· διότι από αυτόν ανέτειλα [κατά σάρκα], για να σώσω τον άνθρωπο. «το σπέρμα» Σπέρμα του Θεού είναι οι πιστοί. Αναφέρεται δε και στην παρθένο, την Θεοτόκο. «και ο θρόνος» Ο θρόνος του Υιού ενώπιον του Πατρός· διότι ο Χριστός καλείται ήλιος της δικαιοσύνης. «και ως η σελήνη» Ο λόγος αναφέρεται στην Εκκλησία, ότι είναι σαν σελήνη γεμάτη φως. «και ο μάρτυς» Ο Χριστός· διότι είναι μάρτυρας της Εκκλησίας, καθότι είναι ο νυμφίος της.

Επομένως, όταν μαστιγωνόμαστε, ας μην παραπονιόμαστε, ούτε να μεμφόμαστε, ούτε εάν τυχόν ασκούμε νηστεία ή επιδιώκουμε κάποια άλλη τέτοια αρετή. Διότι, βεβαίως, καθώς κατορθώνουμε τα καλά, γι' αυτό και είχαμε ανάγκη από μαστιγώσεις. Όμως, μετά την παιδαγωγία υποσχέθηκε φιλανθρωπία. «Το δε έλεός μου δεν θα το απομακρύνω από αυτούς, ούτε θα αδικήσω στην αλήθειά μου». Υπόσχεται να δείξει πολλή φιλανθρωπία προς εμάς: πρώτον μεν διότι μας μαστιγώνει όταν αμαρτάνουμε· διότι «όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί· και μαστιγώνει κάθε υιό που παραδέχεται». Έπειτα, όσους έχουν αμαρτήσει, δεν τους κρίνει καθόλου άξιους να τους αποστραφεί· γι' αυτό δεν απομακρύνει το έλεος από εμάς. Πώς; Επειδή τους ελεεί όλους μετά τις μαστιγώσεις. Αλλά ούτε θα αδικήσει στην αλήθεια του, λέει. Τι σημαίνει λοιπόν η αλήθειά του; Ότι εκείνος που πιστεύει σε αυτόν, κι αν πεθάνει, θα ζήσει, δηλαδή, κι αν αμαρτήσει, θα σωθεί μέσω της επιστροφής. Γι' αυτό οι υπόλοιποι ερμηνευτές, αντί της λέξης «αλήθεια», απέδωσαν τη λέξη «πίστη».

Διότι ο Λόγος, όντας Θεός και υπάρχοντας ως βασιλιάς προ των αιώνων, οικειοποιήθηκε τα δικά μας, ώστε και εμείς να πλουτίσουμε με τα δικά του. «Αυτός θα με επικαλεστεί: Εσύ είσαι ο Πατέρας μου». Πάλι εδώ, σύμφωνα με τη θεία οικονομία, ο σεσαρκωμένος ονομάζει τον Πατέρα Θεό του, λέγοντας: Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας. Διότι ο προφήτης, προφητεύοντας γι' αυτόν ότι θα γεννηθεί ως παιδί, τον ονόμαζε Θεό ισχυρό, Πατέρα του μέλλοντος αιώνος. «Ούτε θα αθετήσω την αλήθειά μου». Ονομάζει «άπαξ» το βέβαιο της απόφασης, ως μη επιδεχόμενης καμία μετατροπή. Το δε: «Ορκίστηκα στο άγιό μου», είναι αντί του, «Ορκίστηκα στην αγιωσύνη μου».

«Και η αλήθειά μου και το έλεός μου θα είναι μαζί του. Αυτός θα με επικαλεστεί ως Πατέρα, και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο, υψηλότερο από τους βασιλείς της γης», δεδομένου ότι και η βασιλεία του δεν προέρχεται από τη γη. «Και θα καταστήσω εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος το σπέρμα» της διδασκαλίας «του, και τον θρόνο του σαν τις ημέρες του ουρανού», ασάλευτο και αιώνιο. «Εάν εγκαταλείψουν οι υιοί του τον νόμο μου», δηλαδή όσοι τον πίστεψαν, «και δεν φυλάξουν τις εντολές μου, θα επισκεφθώ με ράβδο και μάστιγα τις ανομίες και τις αμαρτίες τους», για να μετανοήσουν. «Το έλεός μου όμως δεν θα το αποσύρω από αυτούς». Αυτά βέβαια λέγονται για τους Χριστιανούς, όχι για τους Ιουδαίους, όπως εκείνοι αυταπατώνται, διότι εκείνοι δεν έγιναν υιοί του Χριστού, αλλά φονευτές του Χριστού. «Και αυτά που εκπορεύονται από τα χείλη μου δεν θα τα αθετήσω. Μία φορά ορκίστηκα στο άγιό μου» όνομα, «ότι δεν θα πω ψέματα στον Δαβίδ», τόσο στον αισθητό όσο και στον νοητό. «Το σπέρμα του», το οποίο έσπειρε στον αγρό του κόσμου του, «παραμένει εις τον αιώνα» συγκρατώντας και διατρέφοντας τα πλήθη των πιστών. «Και ο θρόνος του θα είναι σαν τον ήλιο απέναντί μου», αστράφτοντας από τις λάμψεις της θεότητας, «και σαν τη σελήνη που είναι στερεωμένη στον αιώνα», φωτίζοντας τηλαυγώς δίπλα στον θρόνο μου. «Και ο μάρτυρας στον ουρανό είναι πιστός», δηλαδή ο αληθινός Θεός και Πατέρας που υπόσχεται αυτά προς τον Υιό.