Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:50

Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε; Αρχαία ελέη του Θεού, λέει, είναι η προ καταβολής κόσμου καθορισμένη αναστοιχείωση προς την αφθαρσία. Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου. Επειδή με ονείδισαν, Κύριε, οι εχθροί σου, ισχυριζόμενοι ότι είναι ψευδείς οι υποσχέσεις που έχουν δοθεί στα έθνη σχετικά με εμένα· και αυτές ήταν το να σωθούν τα έθνη και να απαλλαγούν από τον θάνατο και την αμαρτία· με ονείδισαν αποβλέποντας στον δικό μου θάνατο και τις χαρακτήρισαν μάταιες· για τον λόγο αυτόν σου ζητώ να θυμηθείς· διότι ονείδισαν, λέει, το αντάλλαγμα του Χριστού σου. Και το αντάλλαγμά του είναι ο θάνατός του και το αίμα του, το αντίλυτρο που δόθηκε για τη σωτηρία του κόσμου· το οποίο και ονείδισαν, υποθέτοντας ότι αυτός έχει κρατηθεί από τον θάνατο. Αλλά δεν παρέμεινε ο ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς· αντίθετα, αναστήθηκε τριήμερος. Γι' αυτό και ο ψαλμός επισφραγίζει με το: Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο.

Αυτό, εξάλλου, το επισημαίνει και ο ίδιος ο Θεός στη Γένεση λέγοντας: «Ορκίστηκα στον εαυτό μου». Αυτό όμως δεν είναι όρκος. Διότι δεν ορκίστηκε στο όνομα κάποιου άλλου, το οποίο αποτελεί ίδιον του όρκου, αλλά στον εαυτό Του, γεγονός που εκφεύγει από την υπόνοια του όρκου, και με το οποίο δηλώνει τη βεβαιότητα της επαγγελίας και το ότι ο ακροατής πρέπει οπωσδήποτε να πιστέψει. Ας γίνει δε μάρτυρας των λεγομένων και ο υμνωδός, υπενθυμίζοντας στον Θεό, ψάλλοντας και λέγοντας: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ με την αλήθειά σου;» Διότι ο Θεός δεν ορκίζεται στην αλήθεια, αλλά εκείνα που λέει φιλαλήθως ισοδυναμούν με όρκο για τους ανθρώπους, προκειμένου να τα πιστέψουν. Ούτε, λοιπόν, ο Θεός ορκίζεται κατά τον τρόπο των ανθρώπων, ούτε εμείς πρέπει εξαιτίας αυτών να παρασυρόμαστε σε όρκους· απεναντίας, οφείλουμε να λέμε και να πράττουμε τέτοια, ώστε όσοι μας ακούν να μην έχουν ανάγκη όρκου, αλλά τα λεγόμενά μας να φέρουν από μόνα τους τη μαρτυρία της αλήθειας. Διότι με αυτόν τον τρόπο πραγματικά θα μιμηθούμε το Θείο.

Η αποστροφή δε και η οργή δεν είναι κατά του Χριστού· μην το νομίσεις αυτό, αλλά είναι κατά ημών· διότι εμείς έχουμε σφάλει με πολλούς τρόπους, έχουμε εκπέσει από την τρυφή, όπως δηλαδή αναφέρομαι στους πρωτόπλαστους. <Ποιος είναι ο άνθρωπος που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο;> (F f. 152 b, K f. 161 b) Είναι αληθές λοιπόν ότι δεν έπλασες μάταια τους υιούς των ανθρώπων· θα το μαρτυρήσει και η ίδια η φύση των πραγμάτων· πεθάναμε στον Αδάμ, αλλά ζήσαμε στον Χριστό. <Πού είναι τα αρχαία σου ελέη;> (M f. 160.) Αρχαία ελέη του Θεού, λέγει, είναι η ορισμένη προ καταβολής κόσμου αναστοιχείωση σε αφθαρσία. <Αυτό που βάσταξα στον κόλπο μου από πολλά έθνη.> (F f. 153) Διότι δεχόμαστε κατά κάποιον τρόπο στους κόλπους μας τα δώρα, όταν τα προσφέρουν κάποιοι. Και παρακαλούν τον Θεό να θυμηθεί την υπόσχεση που δόθηκε στον κόλπο πολλών εθνών. Διότι τι υποσχέθηκε στα έθνη ο Σωτήρας;

Συνέσεως, στον Αιθάν τον Εζραΐτη. ΠΗ΄. Τα ελέη του Κυρίου στον αιώνα θα υμνώ. Από γενεά σε γενεά θα αναγγέλλω την αλήθειά σου με το στόμα μου. Επειδή, προχωρώντας στη συνέχεια, πρόκειται να πει: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ μέσα στην αλήθειά σου;», προλαμβάνει και θεραπεύει όσα πρόκειται να λεχθούν μέσω αυτών που προτάσσει, λέγοντας ουσιαστικά το εξής: Αν και τα ανθρώπινα πράγματα, ρίχνοντας την ψυχή μου σε αμηχανία, την ταράζουν, και μου προκαλούν ίλιγγο και απορία σχετικά με τα δικά σου κρίματα, Κύριε, σε σημείο να τολμώ λίγο αργότερα να απορώ σχετικά με τις υποσχέσεις που εσύ, ο αψευδής Θεός, έδωσες στον Δαβίδ· εφόσον έχουν συμβεί τα αντίθετα από τις υποσχέσεις σου (γι' αυτό και πρόκειται να πω: «Πού είναι τα αρχαία ελέη σου, Κύριε;»)· ωστόσο, έχοντας την πεποίθηση ότι η υπόσχεσή σου δεν πρόκειται να διαψευστεί, ούτε θα εκπέσει η αλήθεια του λόγου σου, προλαμβάνοντας τους λόγους που πρόκειται να ειπωθούν από εμένα εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας, διασφαλίζω εκ των προτέρων την πίστη μου και το ευσεβές του φρονήματός μου. Γι' αυτό λέω: «Τα ελέη σου, Κύριε, στον αιώνα θα υμνώ». Διότι δεν θα υμνώ τα ελέη του Κυρίου μόνο τώρα που λαλώ και εκστομίζω αυτά, αλλά και στους πιο ζοφερούς καιρούς, και ακριβώς σε εκείνους εξαιτίας των οποίων πρόκειται να πω: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε;».

Αν όμως υπάρχει και στους ίδιους τους ουρανούς κάποια Εκκλησία πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς, κυριότερα και αληθέστερα θα μπορούσε να λεχθεί ότι εκείνη η Εκκλησία είναι Εκκλησία αγίων, στην οποία οι ουρανοί θα διηγηθούν την αλήθεια των υποσχέσεων του Θεού και τα θαυμάσια που εναποτίθενται σε αυτές. Ποια όμως ήταν τα θαυμάσια αυτά παρά το ότι ο Δαβίδ αναδείχθηκε εκλεκτός του Θεού, και το ότι από αυτόν προήλθε σπέρμα που θα καταλάβει αιώνιο θρόνο, και το ότι ο Θεός συνήψε μαζί του αιώνια διαθήκη, ή ότι έγινε συνθήκη με αυτόν; Διότι έτσι ερμήνευσαν ο Ακύλας και ο Σύμμαχος, λέγοντας «συνθήκη» αντί για «διαθήκη». Θαυμάσιο ήταν επίσης το ότι ο Θεός ορκίστηκε σε άνθρωπο και το ότι του είπε: «Έως τον αιώνα θα ετοιμάσω το σπέρμα σου», σύμφωνα με τον Σύμμαχο· «Και θα οικοδομήσω σε κάθε γενεά τον θρόνο σου», σύμφωνα με τον ίδιο. Το μεγαλύτερο όμως από όλα τα θαύματα ήταν τούτο, το ότι δηλαδή ο Θεός, δίνοντας τέτοιες υποσχέσεις, τις επισφράγισε με όρκο· και το πιο θαυμαστό από όλα ήταν το ότι, μετά τον θείο όρκο, φάνηκε να μην έχουν εκπληρωθεί τα λόγια του Θεού, αλλά να συνέβησαν τα αντίθετα από την ορκωμοσία. Προσθέτει, λοιπόν, στη συνέχεια, δηλώνοντας ότι συνέβησαν γεγονότα αντίθετα προς τις υποσχέσεις του Θεού· για τα οποία μάλιστα εκπλήσσεται και απορεί ο Προφήτης. Γι' αυτό και δυσφορεί στη συνέχεια, λέγοντας: «Πού είναι τα παλαιά σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ μέσα στην αλήθεια σου;»

Αντί του «εν νεφέλαις», ο Σύμμαχος λέει: «Διότι ποιος στον αιθέρα;». Και με πολλή συνέπεια προσέθεσε τα προκείμενα στα προλεχθέντα· διότι, λέει, «την αλήθειά σου και τα θαυμάσιά σου, έστω και αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να τα κατανοήσουν»· γι' αυτό πρόκειται να πω λίγο αργότερα: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ;». Αλλά οι ουρανοί θα διηγηθούν και η Εκκλησία των αγίων θα μαρτυρήσει, ότι τίποτα από όσα ορκίστηκες στον Δαβίδ δεν πρόκειται να διαψευσθεί, ούτε πρόκειται να αποδειχθούν ψευδείς οι επαγγελίες σου· διότι είναι αδύνατον εσύ να ψευσθείς. Διότι ποιος θα εξισωθεί με εσένα ως προς την αλήθεια, ή ποιος θα ομοιωθεί με εσένα στο να εξαγγέλλει και να επιβεβαιώνει τις υποσχέσεις σου; Διότι ούτε να αντισταθεί κανείς στη βουλή σου μπορεί, ώστε να ανατρέψει όσα άπαξ έχουν ορισθεί από εσένα, πόσο μάλλον εκείνα που έχουν υποσχεθεί με όρκο· ώστε, έστω και αν δεν έχει γίνει ακόμη γνωστή σε εμάς η αλήθεια των επαγγελιών σου, εκείνο τουλάχιστον το γνωρίζουμε επακριβώς, ότι είσαι δυνατός, Κύριε, και η αλήθειά σου σε περιβάλλει. Όλα επομένως όσα έχεις θελήσει μπορείς να τα πράξεις, και η αλήθεια των λόγων σου που προελέχθησαν για τον Δαβίδ περιστρέφεται γύρω σου· ώστε να είναι μεν γνωστή σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω σου και δορυφορούν τη θεότητά σου, να αγνοείται όμως από εκείνους που στέκονται μακριά σου.

Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη, την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες, τον βορρά και τη θάλασσα εσύ τα δημιούργησες. Το Θαβώρ και το Ερμών στο όνομά σου θα αγαλλιάσουν. Το νόημα των προκειμένων λόγων είναι περίπου το εξής: Έχεις δώσει βέβαια, Κύριε, υποσχέσεις στον Δαβίδ σχετικά με το σπέρμα του και τον θρόνο του, ο οποίος θα διαρκέσει αιώνια· και ορκίστηκες στον Δαβίδ ότι θα τις εκπληρώσεις. Εμείς όμως οι άνθρωποι βλέπουμε να μην εκπληρώνονται αυτές, όσον αφορά τα αισθητά και τα ορατά πράγματα· γι' αυτό λέμε, «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε;» Όμως, παρ' όλα αυτά, είμαστε απόλυτα πεπεισμένοι ότι εσύ πάντοτε αληθεύεις, διότι είσαι δυνατός, και η αλήθειά σου σε περιβάλλει. Και μάρτυρες βεβαίως της αλήθειάς σου είναι όλοι όσοι βρίσκονται γύρω σου· οι ουράνιες δυνάμεις, λοιπόν, θα υμνήσουν τα θαυμάσιά σου, και την αλήθειά σου μέσα στην Εκκλησία των οσίων. Και δικαιολογημένα οι ουράνιες δυνάμεις θα υμνήσουν την αλήθειά σου, επειδή στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου· ώστε να μην πρέπει πλέον να νομίζουμε ότι οι υποσχέσεις σου προς τον Δαβίδ είναι επίγειες και σωματικές· διότι στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Αυτά δε, επειδή τα έχω διδαχθεί και ο ίδιος από το Άγιο Πνεύμα, τα λέω: «Τα ελέη σου στον αιώνα θα υμνώ. Από γενεά σε γενεά θα αναγγέλλω την αλήθειά σου με το στόμα μου.»

Αναγκαία, λοιπόν, ο λόγος έκανε μνεία και αυτού που δηλώθηκε, διακηρύσσοντας το κατόρθωμα της παρουσίας του Χριστού ανάμεσα στους ανθρώπους. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να διδάξει για τη γέννηση Εκείνου που θα προερχόταν από το σπέρμα του Δαβίδ και να προαγγείλει την καταστροφή των ιερών θεσμών των Ιουδαίων, εξαιτίας της οποίας και εκφράζοντας απορία προσθέτει: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε;», διατύπωσε αναγκαστικά τις προαναφερθείσες διδασκαλίες, επιβεβαιώνοντας ότι οι υποσχέσεις του Θεού προς τον Δαβίδ θα επαληθευθούν εξάπαντος. Και επειδή έπρεπε να μάθουμε εκ των προτέρων και για ποιον λαό φυλασσόταν η χάρη της ευεργεσίας του Σωτήρα, ακολούθως δεν μνημόνευσε τον Ισραήλ, ούτε το έθνος των Ιουδαίων, αλλά τον λαό που γνωρίζει τον αλαλαγμό· και εύλογα μακάρισε αυτόν τον λαό, υποσχόμενος σε αυτόν πάρα πολλά αγαθά.

Έπειτα, επειδή ακριβώς οι υποσχέσεις του Θεού προς τον Δαβίδ προδιέγραφαν κάποιες αγαθές και μεγάλες ελπίδες για τους απογόνους του Δαβίδ, ενώ τα όσα συνέβησαν σχετικά με τη διαδοχή του περιελάμβαναν τα εντελώς αντίθετα, και ο θρόνος της ανθρώπινης βασιλείας του είχε καταλυθεί και παύσει από την εποχή του Ιεχονία· εύλογα το προφητικό Πνεύμα, επειδή προείδε αυτά, μας παροτρύνει να αναζητήσουμε την αλήθεια των λόγων του Θεού, και μας διδάσκει να ζητούμε και να μαθαίνουμε από τον ίδιο τον Θεό, ρωτώντας τον και λέγοντας: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, για τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ;». Διότι και η διαδοχή της αισθητής και ανθρώπινης βασιλείας του είχε καταλυθεί, έχοντας καταργηθεί από καιρό, και ο Ιησούς Χριστός, που προήλθε από το σπέρμα του και αναμενόταν να είναι ο ίδιος ο κληρονόμος των υποσχέσεων προς τον Δαβίδ, δεν απέκτησε αισθητή, ούτε ανθρώπινη βασιλεία. Αντιθέτως, έπαθε και αυτός τα εντελώς αντίθετα από αυτά που προσδοκούσαν οι άνθρωποι, φτάνοντας μέχρι και τον θάνατο και υπομένοντας τα πάντα, τα οποία βεβαίως με προγνωστική δύναμη είχε αναφωνήσει το θείο Πνεύμα. Γι' αυτούς τους λόγους, εύλογα μας διδάσκει να απευθύνουμε ερωτήματα και να ζητούμε να μάθουμε, λέγοντας: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε» και τα εξής. Μετά από αυτά προσθέτει: «Έως πότε, Κύριε, θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου μέχρι τέλους, και θα αναφλέγεται σαν φωτιά η οργή σου; Θυμήσου ποια είναι η υπόστασή μου· μήπως μάταια έπλασες όλους τους γιους των ανθρώπων;».

Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ μέσα στην αλήθειά σου; Διότι δεν έπλασες μάταια, λέγει, όλους τους υιούς των ανθρώπων, αλλά έχουν τιμηθεί από εσένα, και όμως δεν είναι σε θέση οι ίδιοι να ελευθερώσουν τους εαυτούς τους από τον θάνατο· για τον λόγο αυτόν παρακαλώ και ικετεύω να σπεύσεις και να μας δείξεις τα αποτελέσματα των αγαθών σου υποσχέσεων, τα οποία πραγματοποιήθηκαν στο πρόσωπο του Χριστού σου ακόμη και μετά την καθαίρεση της βασιλείας του Δαβίδ. Και παρακαλώ να επισπεύσεις προτού το γένος των ανθρώπων υποστεί παντελή κατάπτωση. Διότι ποιος από τους ανθρώπους είναι ικανός να ελευθερώσει ο ίδιος τον εαυτό του από το χέρι του άδη, παρά μόνον Ένας, ο οποίος πρώτα ελευθέρωσε τον ίδιο τον εαυτό του, και έπειτα και όλους όσους πίστεψαν σε αυτόν από τις πύλες του θανάτου; Ακόμη και αν υποστεί τέτοια πάθη, σαν κι αυτά που περιγράφει η προφητεία λέγοντας: «Τώρα όμως τον απώθησες και τον εξουθένωσες, ανέβαλες τον Χριστό σου»· όμως θα επιτύχει και την εκπλήρωση των δικών σου υποσχέσεων προς τον Δαβίδ. Διότι τα ελέη σου, Κύριε, και η αλήθειά σου μένουν εις τον αιώνα και ούτε ένας λόγος των υποσχέσεών σου δεν πρόκειται να διαψευστεί. Εάν λοιπόν λέω και τώρα, φέρνοντας στη μνήμη τα θλιβερά που πρόκειται να συμβούν: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ μέσα στην αλήθειά σου;»

Αλλά δεν αγνοώ ότι ορκίστηκες στην αλήθεια· γι' αυτό και στην αρχή ολόκληρου του λόγου, αποβλέποντας στο αγαθό τέλος, έλεγα: Τα ελέη του Κυρίου θα ψάλλω στον αιώνα· από γενεά σε γενεά θα αναγγείλω την αλήθειά σου με το στόμα μου. Και πάλι έλεγα: Στον αιώνα θα οικοδομηθεί έλεος, στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Αυτά λοιπόν τα ελέη σου, Κύριε, ζητώ να μάθω πού βρίσκονται, και πού παραμένουν κρυμμένα, και πότε θα έλθουν.

Αλλά, ικετεύω, ας σπεύσει τώρα και ας έλθει, και ας προστρέξει στην αδυναμία μας. Διότι, εάν δεν φανερώσεις τα αρχαία σου ελέη, τα οποία όχι απλώς υποσχέθηκες, αλλά και ορκίστηκες στον Δαβίδ με την αλήθειά σου, καμία ελπίδα σωτηρίας δεν απομένει στους ανθρώπους. Όπως λοιπόν επαληθεύτηκε ο λόγος στα δυσάρεστα, και πραγματοποιήθηκαν και συνέβησαν όλα, έτσι είναι επόμενο και οι καλύτερες από τις υποσχέσεις να μη διαψευσθούν, μέσω των οποίων ο λόγος μάς ευαγγελίστηκε το αιώνιο σπέρμα του Δαβίδ και τον θρόνο του, που δίκην ηλιακού φωτός καταυγάζει ολόκληρη την οικουμένη των ανθρώπων. Αυτά, λοιπόν, περιέχονταν στις προσευχές των παλαιών, και αναμένονταν από εκείνους που είχαν μελετήσει τις προφητικές φωνές· σε εμάς όμως φαίνονται εκπληρωμένα με τα ίδια τα έργα, μέσω των όσων έχουν επιτελεστεί στο πρόσωπο του Σωτήρα και Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Από το προταχθέν διάψαλμα μου φαίνεται πως έχει επέλθει μεταβολή του νοήματος. Το θείο Πνεύμα, λοιπόν, αφού προσευχήθηκε υπέρ του λαού μέσω των προηγουμένων, επικαλείται τις επαγγελίες του Θεού αρχίζοντας από το: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε;», και αξιώνει να φανερωθούν επιτέλους τα αποτελέσματα των αγαθών, τα οποία ο Θεός ορκίστηκε στον Δαβίδ μέσα στην αλήθεια Του.

Διότι αυτά συνηθίζουν να μας προσάπτουν χλευαστικά οι εχθροί του Θεού. Αλλά, καθώς εισακούστηκε και πίστεψε ότι θα λάβει τα αιτήματα των προσευχών του, και επειδή ήλπισε ότι το συντομότερο δυνατό θα εκπληρωθούν οι υποσχέσεις του Θεού προς τον Δαβίδ, επισφραγίζει το τέλος ολόκληρου του λόγου μέσω της ευχαριστίας και της δοξολογίας λέγοντας: «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα»· και μας διδάσκει να ανταποκρινόμαστε με το «Γένοιτο, γένοιτο», το οποίο στην εβραϊκή γλώσσα είναι «Αμήν, αμήν». Σχετικά δε με το διάψαλμα, που πολλές φορές παρεμβάλλεται ενδιάμεσα, πρέπει να λεχθούν τα εξής. Η πρώτη υπόσχεση του Θεού, που αναφέρθηκε στην αρχή, περιελάμβανε τα εξής: «Διεθέμην διαθήκην» και «Ώμοσα Δαυίδ» και τα λοιπά· έπειτα, μετά την παράθεση του διαψάλματος, ο λόγος αλλάζει πρόσωπο και προσθέτει: «Εξομολογήσονται οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου»· και πάλι, αφού ειπώθηκε η υπόσχεση εκ προσώπου του Θεού, από τη φράση «Εθέμην βοήθειαν επί δυνατόν» μέχρι το «και μάρτυς εν ουρανώ πιστός», με την εκ νέου παρεμβολή του διαψάλματος, ο λόγος μεταβάλλει το νόημα και λέει: «Συ δε απώσω και εξουδένωσας, ανεβάλου τον Χριστόν σου». Κατόπιν, αφού εξέθεσε τα πιο θλιβερά γεγονότα, τοποθετεί πάλι το διάψαλμα και εναλλάσσει τη διδασκαλία λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε, αποστρέψεις εις τέλος;»· και αφού ανέπεμψε την προσευχή, χρησιμοποιεί ξανά ενδιάμεσα το διάψαλμα και καταλήγει: «Πού εστι τα ελέη σου τα αρχαία, Κύριε;».

Αυτήν, στον προαναφερθέντα ψαλμό, προσδοκώντας και ο προφήτης τη γέννηση του Χριστού, και θεωρώντας την καθυστέρηση και την αναβολή της ως την αιτία της πτώσης του θρόνου του Δαβίδ, δυσφορεί λέγοντας: «Εσύ όμως τον απέρριψες και τον εξουθένωσες, ανέβαλες τον χριστό σου». Προσεύχεται δε, σαν να εκλιπαρεί το θείο, να εκπληρωθούν το συντομότερο οι υποσχέσεις, λέγοντας: «Πού είναι τα παλαιά σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ με την αλήθειά σου;» Τα οποία βεβαίως είναι σαφέστατα. Και προφητεύει ότι ακριβώς αυτά πρόκειται να εκπληρωθούν με τη γέννηση του αγγέλου της μεγάλης βουλής· γι' αυτό «θα θελήσουν», λέει, όσοι προαναφέρθηκαν, «να είχαν καεί στη φωτιά, διότι παιδί γεννήθηκε σε εμάς, και Υιός δόθηκε σε εμάς», ο «άγγελος της μεγάλης βουλής». Σε ποιους, όμως, εννοεί το «σε εμάς», αν όχι σε εκείνους που πίστεψαν σε αυτόν, όσους βρίσκονταν στη «Γαλιλαία των εθνών»; Για τους οποίους έχει γίνει πρόξενος φωτός και ευφροσύνης, καθώς και του καινούργιου και νέου ποτού, δηλαδή του μυστηρίου της Καινής Διαθήκης, σύμφωνα με την προφητεία που λέει: «Αυτό πρώτα πιες, γρήγορα κάνε το, χώρα του Ζαβουλών και γη του Νεφθαλείμ, και οι υπόλοιποι που κατοικείτε στα παράλια, πέρα από τον Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών. Ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, δείτε φως μεγάλο, και σε εκείνους που κάθονται σε σκοτάδι και σκιά θανάτου, φως ανέτειλε γι' αυτούς».

Επειδή, λοιπόν, ο Θεός είχε υποσχεθεί μέσω των προλεχθέντων να δώσει στον Δαβίδ θρόνο που θα διαμένει όσο οι ημέρες του ουρανού και στον αιώνα, υπήρχε εξαιτίας αυτών μεγάλη προσδοκία σε ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος σχετικά με αυτόν τον θρόνο που αποκαλύφθηκε. Επειδή, όμως, ο Δαβίδ κυβέρνησε για σύντομο χρονικό διάστημα, και μετά από αυτόν ο Σολομών, και επιπλέον οι διάδοχοι της βασιλείας τους κατέληξαν στον Ιεχονία και στη βαβυλώνια αιχμαλωσία, με αποτέλεσμα από τότε να έχει καταλυθεί ο θρόνος της βασιλείας του Δαβίδ, φαινόταν ότι η υπόσχεση των θείων χρησμών δεν επαληθευόταν. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, προλέγει πάλι ο ίδιος ψαλμός μέσω του θείου Πνεύματος, αμέσως μετά τα όσα παρατέθηκαν προηγουμένως, λέγοντας: «Πού είναι τα παλαιά σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ μέσα στην αλήθεια σου;». Και μάλιστα, την καθαίρεση της βασιλείας του, της διαδοχής του, καθώς και την καταστροφή του θρόνου, τα υποδηλώνει ρητά στη συνέχεια πάλι με τα εξής λόγια: «Εσύ όμως τον απώθησες και τον εξουδένωσες, Κύριε· απέρριψες τον Χριστό σου, κατέστρεψας τη διαθήκη του δούλου σου, βεβήλωσας ρίχνοντας στη γη το αγίασμά του·» και προσθέτει: «τον θρόνο του τον γκρέμισες στη γη.» γ΄.

Όλα αυτά τα συνάγει στο ίδιο σημείο το Πνεύμα, θέλοντας τρόπον τινά να μας διδάξει ότι οι επαγγελίες προς τον Δαβίδ δεν αφορούσαν την αισθητή βασιλεία, ούτε τον θρόνο που νοείται με πιο υλικό τρόπο. Διότι αυτές προεξήγγειλαν κάποιον αιώνιο θρόνο, ο οποίος παρομοιαζόταν με τον ήλιο και τον ουρανό και διαμένει στον αιώνα· αντίθετα, η αισθητή βασιλεία του Δαβίδ δεν άργησε να καταλυθεί από τον χρόνο. Εύλογα, λοιπόν, αφού περιέγραψε την καθαίρεση του θρόνου της αισθητής βασιλείας του Δαβίδ και αφού είπε, «τον θρόνο του τον συνέτριψες στη γη», στη συνέχεια αναπέμπει προσευχή σχετικά με τον αιώνιο και ουράνιο θρόνο που είχε υποσχεθεί ο Θεός μέσω των θείων χρησμών, λέγοντας: «Πού είναι τα παλαιά σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ με βάση την αλήθεια σου;», ζητώντας τρόπον τινά να εκπληρωθούν όσα του είχαν υποσχεθεί με ένορκη διαβεβαίωση.

Διάψαλμα· και πάλι μεταβολή της προφητείας. «Έως πότε»: Ο προφήτης, δεόμενος προς τον Θεό, [λέγει] να μην εγκαταλειφθεί. «Εκκαυθήσεται»: Εις τέλος, λέγει, θα εξεγερθεί. «Μνήσθητι»: Διότι δεν αγνοείς, λέγει, τον άνθρωπο που έπλασας, ότι είναι ασθενής και ευόλισθος. «Μη γαρ ματαίως»: Διότι δεν εποίησας μάταια, λέγει, τον άνθρωπο, αλλά προς δόξαν των χειρών σου, τον οποίο να μην παραβλέψεις, ως Θεός συμπαθής. «Τις εστιν»: Κανείς, λέγει· για αυτό ο Θεός, καταβαίνοντας από τον ουρανό, κατήργησε τον θάνατο. «Ρύσεται»: Διότι κανείς δεν δύναται (δεν είναι ικανός) να λυτρωθεί (να ιαθεί) από τον άδη, παρά μόνον ο Χριστός, για τον οποίο έχει γραφεί: και η σάρκα αυτού δεν είδε διαφθορά. «Πού εστιν»: Όταν έπλασας τον άνθρωπο καθαρό και δίχως καμία αμαρτία. «Α ώμοσας»: Αυτά που υποσχέθηκες στον Δαβίδ, ότι από αυτόν θα φανερωθεί κατά σάρκα, και τώρα τάχυνε τα ελέη σου <Κύριε>. «Μνήσθητι»: Πώς ονειδίζουν (ονείδιζαν) οι δαίμονες τον άνθρωπο λέγοντάς του: πού είναι ο Θεός σου; «Ου υπέσχου»: Καθώς, λέγει, υποσχέθηκες μέσω του σπέρματός μου να επιστρέψουν τα έθνη προς σωτηρία, λέγει ο Δαβίδ. «Ου ωνείδισαν»: Διότι ονείδιζαν οι δαίμονες τον άνθρωπο καθώς καθυστερούσε η παρουσία του Κυρίου. «Ευλογητός»: Ο πιστός λαός προσφέρει την ευλογία (θυσία) στον Θεό, ευχαριστώντας για εκείνα από τα οποία σώθηκε.

Αυτά δε τα λόγια χρησιμοποιεί παντού ο προφήτης, επιταχύνοντας την άφιξη του Σωτήρα. Διότι κανείς δεν μπορεί να λυτρώσει τον εαυτό του από τον θάνατο, ούτε να αναγάγει τη δική του ψυχή από τον Άδη, πριν έλθει αυτός που με τον θάνατο κυριαρχεί επί του θανάτου. «Διάψαλμα», και ιδού τώρα πάλι το παρεμβάλλει, επειδή έστρεψε και πάλι την προφητεία προς τον λαό των Ιουδαίων. Πού είναι τα αρχαία ελέη σου, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ εν τη αληθεία σου; Δηλαδή, της αλήθειάς σου· και εννοεί τον Χριστό, ο οποίος είναι η αλήθεια. Διότι, τι ορκίστηκε στον Δαβίδ, ο ίδιος αλλού ψάλλοντας το εξιστόρησε: Ορκίστηκε ο Κύριος στον Δαβίδ αλήθεια και δεν θα την αθετήσει· από τον καρπό της κοιλίας σου θα τοποθετήσω επί του θρόνου σου.

Αλλά βλέπω μεγάλη τη διαφορά μεταξύ των τότε ποιμένων και των σημερινών. Εκείνοι ήταν πολεμιστές, τούτοι είναι φυγάδες· εκείνοι ήταν κοσμήτορες βιβλίων και δογμάτων, τούτοι ενδυμάτων και ειδών πολυτελείας. Τούτοι, ως μισθωτοί, εγκαταλείπουν τα πρόβατα και φεύγουν· εκείνοι έθεσαν την ψυχή τους υπέρ των προβάτων, μιμούμενοι τον καλό ποιμένα. Ω, μακάριοι εκείνοι οι άνδρες, των οποίων τα ονόματα βρίσκονται στο βιβλίο της ζωής· αυτούς που έφριξαν οι δαίμονες και τους τρόμαξαν οι αιρετικοί, και έφραξε το στόμα εκείνων που μιλούσαν με αδικία. Θα αναφωνήσω, λοιπόν, και εγώ κάτι παρόμοιο με τον Δαβίδ, ο οποίος οδυρόμενος έλεγε: «Πού είναι τα παλαιά σου ελέη, Κύριε;» Ας πω και εγώ με δάκρυα: Πού είναι εκείνη η μακάρια χορεία των επισκόπων και των διδασκάλων, οι οποίοι έλαμψαν ως φωστήρες στον κόσμο, προβάλλοντας τον λόγο της ζωής; Και τι εμποδίζει να τους φέρουμε στο προσκήνιο, έστω και λίγους από τους πολλούς; Διότι και μόνο η μνημόνευσή τους αποτελεί αγιασμό της ψυχής.

Τέτοιοι ακριβώς ήταν αυτοί οι μακάριοι· διότι έχοντας αυτά κατά νου, και αναλογιζόμενοι το ύψος από το οποίο είχαν εκπέσει, έλεγαν: «Θυμηθήκαμε τις αρχαίες ημέρες, τη φωτιά εκείνη της προθυμίας μας». Άλλοι φώναζαν προς τον Θεό: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία έδειξες στην ψυχή μας μέσα στην αλήθειά σου; Θυμήσου τον ονειδισμό και τους κόπους των δούλων σου». Άλλος έλεγε: «Ποιος θα μπορούσε να με επαναφέρει στους μήνες των παλαιών ημερών, κατά τους οποίους με φύλαγε ο Θεός, όταν έλαμπε το λυχνάρι του φωτός του πάνω από το κεφάλι της καρδιάς μου;». Πώς θυμούνταν τα προηγούμενα κατορθώματά τους, και τα θρηνούσαν σαν να ήταν νεκρά βρέφη, και έλεγαν: «Πού είναι η καθαρότητα της προσευχής; Πού είναι η παρρησία της; Πού είναι το γλυκό αντί του πικρού δάκρυ; Πού είναι η ελπίδα της παντελούς αγνείας και καθάρσεως; Πού είναι η προσδοκία της μακάριας απάθειας; Πού είναι η πίστη προς τον ποιμένα; Πού είναι η ευεργεσία της προσευχής του μέσα μας; Χάθηκαν όλα αυτά· και σαν να μην είχαν φανεί ποτέ, εξέλειπαν· και σαν να μην είχαν υπάρξει ποτέ, εξαφανίστηκαν και χάθηκαν».