Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:51

Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε; Αρχαία ελέη του Θεού, λέει, είναι η προ καταβολής κόσμου καθορισμένη αναστοιχείωση προς την αφθαρσία. Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου. Επειδή με ονείδισαν, Κύριε, οι εχθροί σου, ισχυριζόμενοι ότι είναι ψευδείς οι υποσχέσεις που έχουν δοθεί στα έθνη σχετικά με εμένα· και αυτές ήταν το να σωθούν τα έθνη και να απαλλαγούν από τον θάνατο και την αμαρτία· με ονείδισαν αποβλέποντας στον δικό μου θάνατο και τις χαρακτήρισαν μάταιες· για τον λόγο αυτόν σου ζητώ να θυμηθείς· διότι ονείδισαν, λέει, το αντάλλαγμα του Χριστού σου. Και το αντάλλαγμά του είναι ο θάνατός του και το αίμα του, το αντίλυτρο που δόθηκε για τη σωτηρία του κόσμου· το οποίο και ονείδισαν, υποθέτοντας ότι αυτός έχει κρατηθεί από τον θάνατο. Αλλά δεν παρέμεινε ο ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς· αντίθετα, αναστήθηκε τριήμερος. Γι' αυτό και ο ψαλμός επισφραγίζει με το: Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο.

Η αποστροφή δε και η οργή δεν είναι κατά του Χριστού· μην το νομίσεις αυτό, αλλά είναι κατά ημών· διότι εμείς έχουμε σφάλει με πολλούς τρόπους, έχουμε εκπέσει από την τρυφή, όπως δηλαδή αναφέρομαι στους πρωτόπλαστους. <Ποιος είναι ο άνθρωπος που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο;> (F f. 152 b, K f. 161 b) Είναι αληθές λοιπόν ότι δεν έπλασες μάταια τους υιούς των ανθρώπων· θα το μαρτυρήσει και η ίδια η φύση των πραγμάτων· πεθάναμε στον Αδάμ, αλλά ζήσαμε στον Χριστό. <Πού είναι τα αρχαία σου ελέη;> (M f. 160.) Αρχαία ελέη του Θεού, λέγει, είναι η ορισμένη προ καταβολής κόσμου αναστοιχείωση σε αφθαρσία. <Αυτό που βάσταξα στον κόλπο μου από πολλά έθνη.> (F f. 153) Διότι δεχόμαστε κατά κάποιον τρόπο στους κόλπους μας τα δώρα, όταν τα προσφέρουν κάποιοι. Και παρακαλούν τον Θεό να θυμηθεί την υπόσχεση που δόθηκε στον κόλπο πολλών εθνών. Διότι τι υποσχέθηκε στα έθνη ο Σωτήρας;

Έπειτα παρακαλεί να θυμηθεί τον ονειδισμό των δούλων Του. Διότι, καθώς τα προαναφερθέντα θλιβερά γεγονότα έχουν πλέον γίνει πράξη, σύμφωνα με όσα αποσιωπήθηκαν, και καθώς πολλοί εχθροί και έθνη επιτίθενται και ονειδίζουν τους δούλους του Θεού για όσα συνέβησαν, αναπέμπει προσευχή υπέρ αυτών λέγοντας: «Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου». Αντί του, «Τον οποίο υπέμεινα στον κόλπο μου από πολλά έθνη», σαφέστερα το απέδωσε ο Ακύλας λέγοντας: «Ενώ σήκωσα στον κόλπο μου όλες τις αδικίες των λαών»· ενώ ο Σύμμαχος: «Βάσταξα στον κόλπο μου όλα τα έθνη». Αυτοί, λοιπόν, που ονειδίζονται είναι οι δούλοι του Θεού· γι' αυτό έλεγε: «Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου»· ενώ εκείνοι που ονειδίζουν είναι οι εχθροί του Θεού· γι' αυτό και προσθέτει στη συνέχεια: «Με τον οποίο ονείδισαν οι εχθροί σου, Κύριε, με τον οποίο ονείδισαν το αντάλλαγμα του Χριστού σου». Εκείνος, δε, που λέει αυτά προς τον Θεό θα πρέπει να είναι ο σωτήριος Λόγος, ο οποίος σηκώνει στον δικό Του κόλπο τις αδικίες των λαών.

Διάψαλμα· και πάλι μεταβολή της προφητείας. «Έως πότε»: Ο προφήτης, δεόμενος προς τον Θεό, [λέγει] να μην εγκαταλειφθεί. «Εκκαυθήσεται»: Εις τέλος, λέγει, θα εξεγερθεί. «Μνήσθητι»: Διότι δεν αγνοείς, λέγει, τον άνθρωπο που έπλασας, ότι είναι ασθενής και ευόλισθος. «Μη γαρ ματαίως»: Διότι δεν εποίησας μάταια, λέγει, τον άνθρωπο, αλλά προς δόξαν των χειρών σου, τον οποίο να μην παραβλέψεις, ως Θεός συμπαθής. «Τις εστιν»: Κανείς, λέγει· για αυτό ο Θεός, καταβαίνοντας από τον ουρανό, κατήργησε τον θάνατο. «Ρύσεται»: Διότι κανείς δεν δύναται (δεν είναι ικανός) να λυτρωθεί (να ιαθεί) από τον άδη, παρά μόνον ο Χριστός, για τον οποίο έχει γραφεί: και η σάρκα αυτού δεν είδε διαφθορά. «Πού εστιν»: Όταν έπλασας τον άνθρωπο καθαρό και δίχως καμία αμαρτία. «Α ώμοσας»: Αυτά που υποσχέθηκες στον Δαβίδ, ότι από αυτόν θα φανερωθεί κατά σάρκα, και τώρα τάχυνε τα ελέη σου <Κύριε>. «Μνήσθητι»: Πώς ονειδίζουν (ονείδιζαν) οι δαίμονες τον άνθρωπο λέγοντάς του: πού είναι ο Θεός σου; «Ου υπέσχου»: Καθώς, λέγει, υποσχέθηκες μέσω του σπέρματός μου να επιστρέψουν τα έθνη προς σωτηρία, λέγει ο Δαβίδ. «Ου ωνείδισαν»: Διότι ονείδιζαν οι δαίμονες τον άνθρωπο καθώς καθυστερούσε η παρουσία του Κυρίου. «Ευλογητός»: Ο πιστός λαός προσφέρει την ευλογία (θυσία) στον Θεό, ευχαριστώντας για εκείνα από τα οποία σώθηκε.

8. Λοιπόν, καλεί την υπόσχεση να έρθει, επειδή υπαινίσσεται την παρουσία του Χριστού, στην οποία υπάρχει για εμάς κάθε είδος ελέους, κάθε αφορμή φιλανθρωπίας. Αυτά τα ελέη είναι αρχαία, επειδή το μυστήριο γι' αυτά είχε σχεδιαστεί από τον Θεό προ των αιώνων. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Το μυστήριο το αποκεκρυμμένο προ των αιώνων και προ των γενεών εις δόξαν ημών». Και ο Ησαΐας την ονόμασε βουλή αρχαία και αληθινή. «Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου, που βάσταξα στον κόρφο μου από πολλά έθνη». Κόρφο του ονομάζει την προφητεία. Διότι μέσα σε αυτήν, σαν σε κόρφο, θησαύριζε τον όντως νοητό ονειδισμό. Ακόμη περισσότερο, ο Δαβίδ ονομάζει οικείο κόρφο την προφητεία για τον Κύριο, επειδή από τους δικούς του κόλπους επρόκειτο να προέλθει κατά σάρκα. Πολλούς ονειδισμούς, λοιπόν, από τα έθνη υπέμεναν, επειδή καθυστερούσε και γι' αυτό θεωρούνταν ψευδής η προφητεία για τον Χριστό, όχι μόνο ο Δαβίδ, αλλά και όλοι οι προφήτες, τους οποίους βέβαια ονόμασε και δούλους του Θεού. Και παρακαλούσε να φέρει στη μνήμη του τον ονειδισμό τους, ώστε, για να προστατεύσει την υπόληψη των προφητών, να φανερώσει τη σάρκωση του Κυρίου.

Τέτοιοι ακριβώς ήταν αυτοί οι μακάριοι· διότι έχοντας αυτά κατά νου, και αναλογιζόμενοι το ύψος από το οποίο είχαν εκπέσει, έλεγαν: «Θυμηθήκαμε τις αρχαίες ημέρες, τη φωτιά εκείνη της προθυμίας μας». Άλλοι φώναζαν προς τον Θεό: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία έδειξες στην ψυχή μας μέσα στην αλήθειά σου; Θυμήσου τον ονειδισμό και τους κόπους των δούλων σου». Άλλος έλεγε: «Ποιος θα μπορούσε να με επαναφέρει στους μήνες των παλαιών ημερών, κατά τους οποίους με φύλαγε ο Θεός, όταν έλαμπε το λυχνάρι του φωτός του πάνω από το κεφάλι της καρδιάς μου;». Πώς θυμούνταν τα προηγούμενα κατορθώματά τους, και τα θρηνούσαν σαν να ήταν νεκρά βρέφη, και έλεγαν: «Πού είναι η καθαρότητα της προσευχής; Πού είναι η παρρησία της; Πού είναι το γλυκό αντί του πικρού δάκρυ; Πού είναι η ελπίδα της παντελούς αγνείας και καθάρσεως; Πού είναι η προσδοκία της μακάριας απάθειας; Πού είναι η πίστη προς τον ποιμένα; Πού είναι η ευεργεσία της προσευχής του μέσα μας; Χάθηκαν όλα αυτά· και σαν να μην είχαν φανεί ποτέ, εξέλειπαν· και σαν να μην είχαν υπάρξει ποτέ, εξαφανίστηκαν και χάθηκαν».

«Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου», εκείνων που πίστεψαν σε εμένα και ονειδίζονται από τους αθέους, επειδή πίστεψαν σε έναν άνθρωπο που βρήκε βίαιο θάνατο.

Θυμήσου «όσα υποσχέθηκες στον κόρφο μου», δηλαδή το να αποκτήσω εγώ, που βρίσκομαι στον κόρφο σου, την κληρονομιά πολλών εθνών. Και ιδού, «χλεύασαν οι εχθροί σου, Κύριε, το αντάλλαγμα του χριστού σου», διότι, προσφέροντας το ίδιο του το αίμα, εξαγόρασε τον κόσμο. «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα. Γένοιτο, γένοιτο», το «γένοιτο» είναι διπλό από χαρά.

Αυτή είναι η μεταξύ μας καταλλαγή, και αυτή είναι η καταλλαγή όλων με τον Θεό: να μη διχαζόμαστε πλέον και να μην εκτρεπόμαστε σε αντίθετες δοξασίες και γνώμες, αλλά να είμαστε ένα σώμα και ένα πνεύμα εν Χριστώ, σωζόμενοι μέσα στη μία πίστη σε αυτόν και κληρονομώντας την αιώνια ζωή, και ώστε, μέσω της μεταξύ μας ένωσης και της μίας πίστης προς τον ίδιο τον εν Τριάδι έναν Θεό, να αναγόμαστε με επιστροφή προς Αυτόν, πράγμα το οποίο και ο Χριστός φαίνεται να ζητά από τον Πατέρα για εμάς: «για να είναι ένα, όπως εμείς είμαστε ένα». Αυτό είναι το αίτιο της διπλής καταλλαγής: ποιητικό μεν αίτιο είναι η μεσιτεία του Χριστού, τελικό δε η μεταξύ μας ένωση, τόσο κατά την πίστη όσο και κατά την πράξη, και η μέσω αυτής επιστροφή και αναγωγή προς τον Θεό. Το δε αίμα του Σωτήρος έχει δοθεί ως λύτρο για την αιχμαλωσία μας και ως καθάρσιο για την αμαρτία. Γι' αυτό και εμείς ονομαζόμαστε αντάλλαγμα του Χριστού, όπως ακριβώς λέει ο θείος Δαβίδ: «Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό σου, με τον οποίο οι εχθροί σου ονείδισαν το αντάλλαγμα του χριστού σου».

Διότι τώρα ο λόγος δεν γίνεται περί εκείνων, αλλά περί των θείων θελημάτων και ενεργημάτων του Χριστού, των οποίων την καταλλαγή και τον αγιασμό απέδειξε ο λόγος. «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο», λέει ο Χριστός πριν από το πάθος, «ώστε έδωσε τον Υιό του, για να μη χαθεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια». Εάν πριν λάβει το αίμα ο Πατέρας δεν είχε καταλλαγεί, πώς αγάπησε τον κόσμο πριν από την καταλλαγή; Και τον αγάπησε τόσο πολύ, ώστε να δώσει υπέρ αυτού τον μονογενή, τον αγαπητό Υιό· πώς καταλλάγηκε πριν λάβει το αίμα που αποτελεί την αιτία της καταλλαγής; Ή μήπως πρώτα καταλλάγηκε, όπως ο ίδιος γνωρίζει, καθώς μας εδικαίωσε φιλανθρώπως δια της αφέσεως των αμαρτιών μας, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του μεγάλου Ζαχαρία, «από τα σπλάχνα του ελέους του»· και έπειτα, αφού μας αγάπησε έτσι, έδωσε τον Υιό υπέρ ημών, και μέσω αυτού οικονόμησε τη σωτηρία μας; Επομένως, το σωτήριο αίμα δεν είναι η αιτία της καταλλαγής του Πατέρα μαζί μας, αλλά μάλλον η καταλλαγή είναι η αιτία του αίματος. Το δε λύτρο έχει δοθεί για την αιχμαλωσία μας και ως μέσο καθαρμού της αμαρτίας. Όπως ακριβώς και εμείς αποτελούμε αντάλλαγμα του Χριστού, σύμφωνα με τον θείο Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Μνήσθητι, Κύριε, τον ονειδισμό σου, με τον οποίο ονείδισαν το αντάλλαγμα του Χριστού σου». Επομένως, πρέπει να λέγεται ότι το θείο αίμα είναι μάλλον αιτία της ανταλλαγής, και η μεσιτεία του Χριστού αιτία της καταλλαγής· και προπάντων ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος ανακεφαλαιώνει τα πάντα, (είναι) και καταλλαγή, όπως και ειρήνη.