Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:53

Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε; Αρχαία ελέη του Θεού, λέει, είναι η προ καταβολής κόσμου καθορισμένη αναστοιχείωση προς την αφθαρσία. Θυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου. Επειδή με ονείδισαν, Κύριε, οι εχθροί σου, ισχυριζόμενοι ότι είναι ψευδείς οι υποσχέσεις που έχουν δοθεί στα έθνη σχετικά με εμένα· και αυτές ήταν το να σωθούν τα έθνη και να απαλλαγούν από τον θάνατο και την αμαρτία· με ονείδισαν αποβλέποντας στον δικό μου θάνατο και τις χαρακτήρισαν μάταιες· για τον λόγο αυτόν σου ζητώ να θυμηθείς· διότι ονείδισαν, λέει, το αντάλλαγμα του Χριστού σου. Και το αντάλλαγμά του είναι ο θάνατός του και το αίμα του, το αντίλυτρο που δόθηκε για τη σωτηρία του κόσμου· το οποίο και ονείδισαν, υποθέτοντας ότι αυτός έχει κρατηθεί από τον θάνατο. Αλλά δεν παρέμεινε ο ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς· αντίθετα, αναστήθηκε τριήμερος. Γι' αυτό και ο ψαλμός επισφραγίζει με το: Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο.

Αλλά ας μη σου διαφύγει ακόμη και τούτο, ω φιλόκαλε, ότι οι Εβραίοι διαίρεσαν και το Ψαλτήριο σε πέντε βιβλία, ώστε να αποτελεί και αυτό μιαν άλλη Πεντάτευχο. Διότι από τον πρώτο ψαλμό μέχρι τον τεσσαρακοστό υπολόγισαν ένα βιβλίο· από τον τεσσαρακοστό πρώτο μέχρι τον εβδομηκοστό πρώτο το θεώρησαν δεύτερο· από τον εβδομηκοστό δεύτερο έως τον ογδοηκοστό όγδοο έκαναν το τρίτο βιβλίο· από τον ογδοηκοστό ένατο έως τον εκατοστό πέμπτο έκαναν το τέταρτο· και από τον εκατοστό έκτο έως τον εκατοστό πεντηκοστό συνέθεσαν το πέμπτο. Έκριναν, δηλαδή, σωστό να αποτελεί το τέλος ενός βιβλίου κάθε ψαλμός που έχει στο τέλος του τη φράση «εὐλογητὸς Κύριος, γένοιτο, γένοιτο». Και αυτό βρίσκεται στον τεσσαρακοστό, στον εβδομηκοστό πρώτο, στον ογδοηκοστό όγδοο και στον εκατοστό πέμπτο ψαλμό. Έτσι συμπληρώθηκαν τα τέσσερα βιβλία. Στο τέλος δε του πέμπτου βιβλίου, αντί του «εὐλογητὸς Κύριος, γένοιτο, γένοιτο», υπάρχει το «πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον, ἀλληλούια». Διότι, σκεπτόμενοι κατ' αυτόν τον τρόπο, ολοκλήρωσαν όλη τη σχετική διάταξή του.

Γι' αυτό λέει ο θείος Απόστολος: «Ευλογητός ο Θεός που μας ευλόγησε με κάθε πνευματική ευλογία.» Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, αντιπροσφέρει ευλογία σε Εκείνον που έγινε η αιτία της ευλογίας τους. Γι' αυτό, πρώτα μεν τον μακάριζαν, έπειτα διδάσκεται και να ευλογεί λέγοντας: «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ, που μόνος Αυτός κάνει θαυμαστά έργα». Παρατήρησε δε, πώς κάθε μέρος του βιβλίου των Ψαλμών καταλήγει σε παρόμοιο τέλος. Διότι του μεν πρώτου μέρους ο τελευταίος ήταν ο τεσσαρακοστός (μ'), του οποίου προς το τέλος λεγόταν: «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ από τώρα και εις τον αιώνα· γένοιτο, γένοιτο». Του δε δεύτερου μέρους τελευταίος ήταν ο προκείμενος, ο οποίος ομοίως στο τέλος λέει: «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ, που μόνος Αυτός κάνει θαυμαστά έργα. Και ευλογημένο το όνομα της δόξας Του», και τα εξής. Του δε τρίτου μέρους τελευταίος τυγχάνει ο ογδοηκοστός όγδοος (πη'), του οποίου το τέλος είναι: «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα· γένοιτο, γένοιτο». Ομοίως και του τέταρτου μέρους τελευταίος μεν είναι ο εκατοστός πέμπτος (ρε'), και το τέλος αυτού είναι: «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ από τον αιώνα και έως τον αιώνα, και θα πει όλος ο λαός: Γένοιτο, γένοιτο». Το δε πέμπτο μέρος καταλήγει στο «αλληλούια», με το οποίο και ολοκληρώνεται ολόκληρο το βιβλίο. Όμως ο παρών ψαλμός, μετά την προεκτεθείσα προφητεία περί του Χριστού, επιφέρει το: «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ», και προσθέτει το, «που μόνος Αυτός κάνει θαυμαστά έργα».

Ενθυμήσου, Κύριε, τον ονειδισμό των δούλων σου, τον οποίο υπέμεινα μέσα στον κόλπο μου από πολλά έθνη· με τον οποίο σε ονείδισαν οι εχθροί σου, Κύριε, με τον οποίο ονείδισαν το αντάλλαγμα του Χριστού σου. Ευλογημένος ο Κύριος εις τον αιώνα· γένοιτο, γένοιτο.

Διότι αυτά συνηθίζουν να μας προσάπτουν χλευαστικά οι εχθροί του Θεού. Αλλά, καθώς εισακούστηκε και πίστεψε ότι θα λάβει τα αιτήματα των προσευχών του, και επειδή ήλπισε ότι το συντομότερο δυνατό θα εκπληρωθούν οι υποσχέσεις του Θεού προς τον Δαβίδ, επισφραγίζει το τέλος ολόκληρου του λόγου μέσω της ευχαριστίας και της δοξολογίας λέγοντας: «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα»· και μας διδάσκει να ανταποκρινόμαστε με το «Γένοιτο, γένοιτο», το οποίο στην εβραϊκή γλώσσα είναι «Αμήν, αμήν». Σχετικά δε με το διάψαλμα, που πολλές φορές παρεμβάλλεται ενδιάμεσα, πρέπει να λεχθούν τα εξής. Η πρώτη υπόσχεση του Θεού, που αναφέρθηκε στην αρχή, περιελάμβανε τα εξής: «Διεθέμην διαθήκην» και «Ώμοσα Δαυίδ» και τα λοιπά· έπειτα, μετά την παράθεση του διαψάλματος, ο λόγος αλλάζει πρόσωπο και προσθέτει: «Εξομολογήσονται οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου»· και πάλι, αφού ειπώθηκε η υπόσχεση εκ προσώπου του Θεού, από τη φράση «Εθέμην βοήθειαν επί δυνατόν» μέχρι το «και μάρτυς εν ουρανώ πιστός», με την εκ νέου παρεμβολή του διαψάλματος, ο λόγος μεταβάλλει το νόημα και λέει: «Συ δε απώσω και εξουδένωσας, ανεβάλου τον Χριστόν σου». Κατόπιν, αφού εξέθεσε τα πιο θλιβερά γεγονότα, τοποθετεί πάλι το διάψαλμα και εναλλάσσει τη διδασκαλία λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε, αποστρέψεις εις τέλος;»· και αφού ανέπεμψε την προσευχή, χρησιμοποιεί ξανά ενδιάμεσα το διάψαλμα και καταλήγει: «Πού εστι τα ελέη σου τα αρχαία, Κύριε;».

μεταβάλλοντας τη διάνοια και ανακαλώντας τις πρώτες επαγγελίες του Θεού, εκείνες που λέχθηκαν στην αρχή· ώστε να έχουν κάποιο νόημα και τα διαψάλματα, καθώς μέσω αυτών υποδηλώνεται μεταβολή της διάνοιας ή εναλλαγή του προσώπου. Αυτό, εξάλλου, θα το πεις για όλους τους ψαλμούς στους οποίους απαντάται το διάψαλμα· διότι παριστά εναλλαγή είτε του προσώπου είτε της διάνοιας· μερικές φορές δε και μεταβολή της μελωδίας σύμφωνα με το εβραϊκό. Ο Ακύλας, βέβαια, πουθενά δεν χρησιμοποιεί τη λέξη διάψαλμα· αντί αυτού, σε όλα τα χωρία συνηθίζει να το ερμηνεύει ως «αεί» (πάντοτε). Πράγμα το οποίο δεν έπρεπε εμείς να το αγνοούμε. Το δε επισφράγισμα όλου του λόγου, το «Ευλογητός Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο», σύμφωνα μεν με τον Ακύλα, αντί του «Γένοιτο, γένοιτο», περιέχει το «Πεπιστωμένως, πεπιστωμένως»· κατά δε τον Σύμμαχο, ομοίως με το εβραϊκό, «Αμήν και αμήν».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄ Ολόκληρη η πραγματεία των ψαλμών έχει διαιρεθεί σε πέντε μέρη, και υπάρχει στα τμήματα αυτά μια έντεχνη διάταξη και διαίρεση. Η δε οριοθέτηση των τμημάτων καθίσταται φανερή, καθώς αυτά καταλήγουν με ομοιόμορφο τρόπο σε κάποιες θείες δοξολογίες, τις οποίες μπορεί κανείς να αναγνωρίσει σύμφωνα με τη διαίρεση των ψαλμωδιών που υποδεικνύεται από εμάς. Ο αριθμός δε των ψαλμωδιών κάθε τμήματος είναι ο εξής: του πρώτου σαράντα· του δεύτερου τριάντα μία· δεκαεπτά του τρίτου, και του τέταρτου άλλες τόσες· του δε πέμπτου σαράντα πέντε. Το πρώτο μέρος, λοιπόν, φτάνει μέχρι τον τεσσαρακοστό ψαλμό αρχίζοντας από τον πρώτο, του οποίου το τέλος είναι: «Ευλογητός Κύριος ο Θεός Ισραήλ από του αιώνος και εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο». Το δεύτερο μέρος φτάνει μέχρι τον εβδομηκοστό πρώτο, του οποίου το τέλος έχει ως εξής: «Ευλογητός Κύριος ο Θεός Ισραήλ, ο ποιών θαυμάσια μόνος, και ευλογητόν το όνομα της δόξης αυτού εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος. Και πληρωθήσεται της δόξης αυτού πάσα η γη, γένοιτο, γένοιτο». Το τρίτο μέρος φτάνει μέχρι τον ογδοηκοστό όγδοο, και καταλήγει και αυτό σε παρόμοιο τέλος. Έχει δηλαδή ως εξής: «Ευλογητός Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ΄ Αυτές δε τις πέντε διαιρέσεις των ψαλμών, τις οποίες κατανοήσαμε σαν βαθμίδες που υψώνονται η μία πάνω στην άλλη κατά κάποια τάξη ακολουθίας, τις διακρίναμε από τα προειρημένα σημεία: ότι δηλαδή η τελευταία φράση κάθε τμήματος αποτελεί μία στάση του λόγου και μία βάση του νοήματος, η οποία περικλείει μέσα της το τέλος όσων έχουν προηγηθεί μέσω της δοξολογικής και ευχαριστήριας φωνής που λέει: «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο». Διότι το νόημα αυτών των λόγων είναι μια ευχαριστία που παραμένει στο διηνεκές· επειδή ο λόγος, μη λέγοντας μόνο μία φορά το «Γένοιτο», δεν περιόρισε την ευλογία, αλλά με τη διπλή επανάληψη της φωνής στην ευχαριστία καθιερώνει το αιώνιο. Σε κάθε ένα δε από τα μέρη που διαιρέθηκαν σύμφωνα με αυτά τα τμήματα, ο λόγος διέκρινε κάποιο ιδιαίτερο αγαθό, μέσω του οποίου προέρχεται σε εμάς από τον Θεό η μακαριότητα, σύμφωνα με κάποια ακόλουθη τάξη των αγαθών που εξετάζονται σε κάθε μέρος, ανυψώνοντας διαρκώς την ψυχή προς το υψηλότερο, μέχρι να φτάσει στο ύψιστο των αγαθών.

Διάψαλμα· και πάλι μεταβολή της προφητείας. «Έως πότε»: Ο προφήτης, δεόμενος προς τον Θεό, [λέγει] να μην εγκαταλειφθεί. «Εκκαυθήσεται»: Εις τέλος, λέγει, θα εξεγερθεί. «Μνήσθητι»: Διότι δεν αγνοείς, λέγει, τον άνθρωπο που έπλασας, ότι είναι ασθενής και ευόλισθος. «Μη γαρ ματαίως»: Διότι δεν εποίησας μάταια, λέγει, τον άνθρωπο, αλλά προς δόξαν των χειρών σου, τον οποίο να μην παραβλέψεις, ως Θεός συμπαθής. «Τις εστιν»: Κανείς, λέγει· για αυτό ο Θεός, καταβαίνοντας από τον ουρανό, κατήργησε τον θάνατο. «Ρύσεται»: Διότι κανείς δεν δύναται (δεν είναι ικανός) να λυτρωθεί (να ιαθεί) από τον άδη, παρά μόνον ο Χριστός, για τον οποίο έχει γραφεί: και η σάρκα αυτού δεν είδε διαφθορά. «Πού εστιν»: Όταν έπλασας τον άνθρωπο καθαρό και δίχως καμία αμαρτία. «Α ώμοσας»: Αυτά που υποσχέθηκες στον Δαβίδ, ότι από αυτόν θα φανερωθεί κατά σάρκα, και τώρα τάχυνε τα ελέη σου <Κύριε>. «Μνήσθητι»: Πώς ονειδίζουν (ονείδιζαν) οι δαίμονες τον άνθρωπο λέγοντάς του: πού είναι ο Θεός σου; «Ου υπέσχου»: Καθώς, λέγει, υποσχέθηκες μέσω του σπέρματός μου να επιστρέψουν τα έθνη προς σωτηρία, λέγει ο Δαβίδ. «Ου ωνείδισαν»: Διότι ονείδιζαν οι δαίμονες τον άνθρωπο καθώς καθυστερούσε η παρουσία του Κυρίου. «Ευλογητός»: Ο πιστός λαός προσφέρει την ευλογία (θυσία) στον Θεό, ευχαριστώντας για εκείνα από τα οποία σώθηκε.

Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο. Καλή σφραγίδα έθεσε στα λόγια του ο προφήτης. Διότι διπλασιάζει την ευλογία προς τον Χριστό, ευλογώντας τον με τα ίδια ακριβώς λόγια με τα οποία τον ευλόγησε και ο Παύλος λέγοντας: Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι ο επί πάντων Θεός, ευλογητός στους αιώνες, αμήν. Γι' αυτό και οι άλλοι ερμηνευτές, αντί του «Γένοιτο, γένοιτο», το απέδωσαν ως «Αμήν, αμήν». Και για ποιο λόγο διπλασίασε την ευλογία; Επειδή, όταν ήλθε ο επί πάντων Θεός, έθεσε τέλος στον ονειδισμό και των προφητών και της Εκκλησίας. Εσύ όμως μην αγνοείς ότι το τρίτο βιβλίο των ερμηνευτών λαμβάνει εδώ το τέλος του και σφραγίζεται.

Θυμήσου «όσα υποσχέθηκες στον κόρφο μου», δηλαδή το να αποκτήσω εγώ, που βρίσκομαι στον κόρφο σου, την κληρονομιά πολλών εθνών. Και ιδού, «χλεύασαν οι εχθροί σου, Κύριε, το αντάλλαγμα του χριστού σου», διότι, προσφέροντας το ίδιο του το αίμα, εξαγόρασε τον κόσμο. «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα. Γένοιτο, γένοιτο», το «γένοιτο» είναι διπλό από χαρά.