Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:6

Γι' αυτό ο Σύμμαχος το ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Στους ουρανούς θα εδραιωθεί η αλήθειά σου». «Σύναψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου· ορκίστηκα στον Δαβίδ τον δούλο μου: Έως τον αιώνα θα ετοιμάσω το σπέρμα σου, και θα οικοδομήσω από γενιά σε γενιά τον θρόνο σου. Διάψαλμα. Θα ομολογήσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε, καθώς και την αλήθειά σου στην Εκκλησία των αγίων». Σαφώς αυτά έχουν ειπωθεί εκ προσώπου του Θεού· γι' αυτό νομίζω ότι πρωτύτερα ειπώθηκε από τους Εβδομήκοντα το: «Επειδή είπες: Εις τον αιώνα θα οικοδομηθεί το έλεος, στους ουρανούς θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου»· στα οποία επισύναπτε το: «Σύναψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου»· ώστε, κατά το υπερβατό σχήμα, το νόημα των προκειμένων να είναι το εξής: Επειδή εσύ ο ίδιος, Κύριε, στις υποσχέσεις περί του Δαβίδ είπες: Εις τον αιώνα το έλεός μου προς τον Δαβίδ, ή και προς όλους τους ανθρώπους, θα οικοδομηθεί· και πρόσθεσες λέγοντας: Σύναψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου, δηλαδή με τον επίλεκτό μου, και: Ορκίστηκα στον Δαβίδ τον δούλο μου, και τα όσα ακολουθούν αυτά· έχω πειστεί ότι ποτέ δεν θα διαψευστούν οι υποσχέσεις σου, αλλά παραμένουν αληθινές και αδιάπτωτες· όχι όμως με την έννοια ότι αυτές θα εδραιωθούν επάνω στη γη· διότι δεν είναι επίγειες και αισθητές, ούτε φθαρτές και ολιγόχρονες, όπως είναι ο βίος των ανθρώπων, αλλά αθάνατες και αιώνιες και αρμόζουσες στη δική σου θεότητα.

Γι' αυτό, όπως ακριβώς ανέφερε πιο πάνω: «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου», έτσι και τώρα, μετά την υπόσχεση του Θεού, προσθέτει το εξής: «Θα ομολογήσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε». Διότι οι επί γης άνθρωποι, λέει, δεν θα μπορέσουν να κατανοήσουν ποιο βαθύ νόημα έχουν, Κύριε, οι υποσχέσεις, ούτε ποια είναι τα αποτελέσματα των προφητικών λόγων, παρά μόνο οι ίδιοι οι ουρανοί, δηλαδή οι ουράνιες θείες δυνάμεις. Γι' αυτόν τον λόγο, αρμόζει στους ουρανούς να διηγούνται και να ερμηνεύουν τα θαυμάσιά σου που εμπεριέχονται στις υποσχέσεις. Όπως, πάλι, την αλήθειά σου, η οποία δοξάστηκε μέσα από τις υποσχέσεις προς τον Δαβίδ, δεν ήταν δυνατόν να την κατανοήσουν και να την διηγηθούν άλλοι παρά μόνο οι ουρανοί και οι άγγελοι που βρίσκονται στους ουρανούς. Διότι αυτοί θα ομολογήσουν την αλήθειά σου και τα θαυμάσιά σου στην εκκλησία των αγίων. Διότι, αν ποτέ γινόταν να υπάρξει κάποια τέτοια Εκκλησία πάνω στη γη, ώστε να ονομάζεται Εκκλησία αγίων, ανάμεσά τους οι ουρανοί, είτε ως θείες δυνάμεις είτε ως ουράνιοι άνδρες, θα ομολογήσουν τα θαυμάσιά σου και την αλήθειά σου, που εμπεριέχεται στις προκείμενες υποσχέσεις.

Αλλά θεραπεύει τη δική του αμηχανία, αφού προηγουμένως είπε: «Στους ουρανούς θα ετοιμασθεί η αλήθειά Σου», ενώ στα παρόντα λέγει: «Οι ουρανοί θα εξομολογηθούν τα θαυμάσιά Σου, και την αλήθειά Σου στην Εκκλησία των αγίων». Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;

Εάν όμως υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού και θεοί σύμφωνα με το: «Ο Θεός εστάθη σε σύναξη θεών», και: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε», και: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· αλλά «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι, παρότι υπάρχουν αμέτρητοι υιοί, κανείς, λέγει, δεν θα ομοιωθεί με Αυτόν, ούτε θα εξισωθεί, διότι είναι εκλεκτός και μονογενής και πρωτότοκος πάσης κτίσεως, Λόγος και σοφία και δύναμη και σοφία του Θεού. Και μου φαίνεται ότι φανερώνει τη γνώση αυτών μέσα από τα παραπάνω, στα οποία είπε: «Οι ουρανοί θα δοξολογήσουν τα θαυμάσιά σου». Διότι ένα από τα θαυμάσια ήταν και αυτό το οποίο επρόκειτο να αναφέρει στη συνέχεια σχετικά με τον Μονογενή του Θεού· και μάλιστα αναγκαίως· επειδή επρόκειτο να υποδείξει μέσω της προφητείας εκείνον που θα γεννιόταν από το σπέρμα του Δαβίδ, προθεωρεί τη θεότητα Εκείνου που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του· ώστε να μάθουμε ταυτόχρονα ποια ήταν η δύναμη που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του, και ότι ο μεν ένας ήταν υιός του Δαβίδ, Εκείνος όμως που θα κατοικούσε μέσα του ήταν Υιός του Θεού.

Ποιοι άραγε θα μπορούσαν να είναι αυτοί που βρίσκονται ολόγυρά του, παρά μόνο οι υιοί του Θεού, οι οποίοι και οι ίδιοι ονομάζονται θεοί, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»; Διότι και το «Σε βουλή αγίων», και το «Σε εκκλησία πρωτοτόκων», και το «Σε σύναξη θεών», νομίζω ότι είναι ένα και το αυτό. Έχοντας σταθεί λοιπόν ανάμεσά τους και περιστοιχιζόμενος από αυτούς, ο Υιός του Θεού λέγεται ότι είναι δοξαζόμενος, καθώς και μέγας και φοβερός. Ο Σύμμαχος πάντως απέδωσε τα προκείμενα λόγια με αυτόν τον τρόπο: «Θεέ αήττητε μέσα σε πολυάριθμη ομήγυρη αγίων, και επίφοβε ανάμεσα σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω σου»· ο δε Ακύλας λέγει: «Ισχυρός που υπερισχύει σε απόρρητο αγίων, πλήθος, πλήθος, και επίφοβος σε όλους γύρω του». Η δε διάνοια του λόγου φανερώνει την ακολουθία. Επειδή, δηλαδή, είσαι δυνατός, Κύριε, λέγει, και η αλήθειά σου βρίσκεται γύρω σου, εύλογα είσαι μέγας, και είσαι φοβερός, και δοξάζεσαι σε βουλή αγίων, και ανάμεσα σε αυτούς που περιστοιχίζουν τη θεότητά σου, οι οποίοι, αντιλαμβανόμενοι την αλήθεια των υποσχέσεών σου, αναπέμπουν τις πρέπουσες ευχαριστίες με θαυμασμό για τη θεότητά σου. Γι' αυτό λίγο πιο πριν έλεγαν: «Θα εξομολογηθούν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, και την αλήθειά σου στην Εκκλησία των αγίων».

Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη, την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες, τον βορρά και τη θάλασσα εσύ τα δημιούργησες. Το Θαβώρ και το Ερμών στο όνομά σου θα αγαλλιάσουν. Το νόημα των προκειμένων λόγων είναι περίπου το εξής: Έχεις δώσει βέβαια, Κύριε, υποσχέσεις στον Δαβίδ σχετικά με το σπέρμα του και τον θρόνο του, ο οποίος θα διαρκέσει αιώνια· και ορκίστηκες στον Δαβίδ ότι θα τις εκπληρώσεις. Εμείς όμως οι άνθρωποι βλέπουμε να μην εκπληρώνονται αυτές, όσον αφορά τα αισθητά και τα ορατά πράγματα· γι' αυτό λέμε, «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε;» Όμως, παρ' όλα αυτά, είμαστε απόλυτα πεπεισμένοι ότι εσύ πάντοτε αληθεύεις, διότι είσαι δυνατός, και η αλήθειά σου σε περιβάλλει. Και μάρτυρες βεβαίως της αλήθειάς σου είναι όλοι όσοι βρίσκονται γύρω σου· οι ουράνιες δυνάμεις, λοιπόν, θα υμνήσουν τα θαυμάσιά σου, και την αλήθειά σου μέσα στην Εκκλησία των οσίων. Και δικαιολογημένα οι ουράνιες δυνάμεις θα υμνήσουν την αλήθειά σου, επειδή στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου· ώστε να μην πρέπει πλέον να νομίζουμε ότι οι υποσχέσεις σου προς τον Δαβίδ είναι επίγειες και σωματικές· διότι στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου. Αυτά δε, επειδή τα έχω διδαχθεί και ο ίδιος από το Άγιο Πνεύμα, τα λέω: «Τα ελέη σου στον αιώνα θα υμνώ. Από γενεά σε γενεά θα αναγγέλλω την αλήθειά σου με το στόμα μου.»

Ποιος είναι λοιπόν ο τρόπος, το δίδαξε το ίδιο το θείο Πνεύμα μέσα από τα προηγούμενα, στα οποία είχε λεχθεί: «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθεια σου»· και πάλι: «Θα δοξάσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε, και την αλήθειά σου σε εκκλησία αγίων»· και πάλι: «Δυνατός είσαι, Κύριε, και η αλήθεια σου σε περιβάλλει»· και ξανά: «Έλεος και αλήθεια θα προπορεύονται μπροστά από το πρόσωπό σου». Διότι όλα αυτά αποδεικνύουν ότι οι επαγγελίες του Θεού δεν διαψεύδονται, αλλά εκπληρώνονται σύμφωνα με τους τρόπους που Εκείνος γνωρίζει. Διότι λέει, «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθεια σου», δηλώνοντας σαφώς ότι οι επαγγελίες του Θεού είναι επουράνιες και θείες. Και τα αποτελέσματα αυτών των λόγων παρουσιάστηκαν εκπληρωμένα μέσω του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, ο οποίος γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ· διότι η βασιλεία και ο θρόνος Του δεν ήταν ανθρώπινος, ούτε προερχόταν από τον κόσμο αυτό.

Διότι αυτά συνηθίζουν να μας προσάπτουν χλευαστικά οι εχθροί του Θεού. Αλλά, καθώς εισακούστηκε και πίστεψε ότι θα λάβει τα αιτήματα των προσευχών του, και επειδή ήλπισε ότι το συντομότερο δυνατό θα εκπληρωθούν οι υποσχέσεις του Θεού προς τον Δαβίδ, επισφραγίζει το τέλος ολόκληρου του λόγου μέσω της ευχαριστίας και της δοξολογίας λέγοντας: «Ευλογητός ο Κύριος εις τον αιώνα»· και μας διδάσκει να ανταποκρινόμαστε με το «Γένοιτο, γένοιτο», το οποίο στην εβραϊκή γλώσσα είναι «Αμήν, αμήν». Σχετικά δε με το διάψαλμα, που πολλές φορές παρεμβάλλεται ενδιάμεσα, πρέπει να λεχθούν τα εξής. Η πρώτη υπόσχεση του Θεού, που αναφέρθηκε στην αρχή, περιελάμβανε τα εξής: «Διεθέμην διαθήκην» και «Ώμοσα Δαυίδ» και τα λοιπά· έπειτα, μετά την παράθεση του διαψάλματος, ο λόγος αλλάζει πρόσωπο και προσθέτει: «Εξομολογήσονται οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου»· και πάλι, αφού ειπώθηκε η υπόσχεση εκ προσώπου του Θεού, από τη φράση «Εθέμην βοήθειαν επί δυνατόν» μέχρι το «και μάρτυς εν ουρανώ πιστός», με την εκ νέου παρεμβολή του διαψάλματος, ο λόγος μεταβάλλει το νόημα και λέει: «Συ δε απώσω και εξουδένωσας, ανεβάλου τον Χριστόν σου». Κατόπιν, αφού εξέθεσε τα πιο θλιβερά γεγονότα, τοποθετεί πάλι το διάψαλμα και εναλλάσσει τη διδασκαλία λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε, αποστρέψεις εις τέλος;»· και αφού ανέπεμψε την προσευχή, χρησιμοποιεί ξανά ενδιάμεσα το διάψαλμα και καταλήγει: «Πού εστι τα ελέη σου τα αρχαία, Κύριε;».

Διάψαλμα: μετάθεση της προφητείας. [Είτε αλλαγή προσώπου είτε μεταβολή νοήματος είτε με άλλον τρόπο απαλλαγή. Ή το διάψαλμα είναι εναλλαγή μουσικού μέλους ή ρυθμού ύστερα από προτροπή, ή εναλλαγή νοήματος. Το διάψαλμα έγραψαν οι ερμηνευτές άρχοντες, που εκλέχθηκαν από τον βασιλιά Δαβίδ από τη φυλή Λευί, ο Ασάφ ο γιος του Κορέ, ο Αιμάν, ο Αιθάμ και ο Ιδιθούμ.] «Εξομολογήσονται»: Οι νοητοί, που είναι οι απόστολοι και όσοι έχουν ουράνιο βίο, αυτοί εξαγγέλλουν τα θαυμάσια του Κυρίου (Θεού). «Και την αλήθειαν»: Στην παγκόσμια σύνοδο· διότι αυτή είναι αληθινά η μεγάλη Εκκλησία και το σύστημα των αγίων. «Ότι τις εν νεφέλαις»: Διότι ποιος, έχοντας αποκτήσει βίο ίσο με τις νεφέλες, θα βρεθεί ίσος με τον Κύριο; «Και τις ομοιωθήσεται»: Διότι ποιος από τους αγίους, που αξιώνονται την υιοθεσία, θα μπορέσει να βρεθεί όμοιος με τον Θεό; «Ο Θεός»: Διότι σφόδρα δοξάζεται ο Θεός, όταν οι άγιοι στοχάζονται περί αυτού και περί της αιώνιας ζωής. «Μέγας και φοβερός»: Προπάντων κατά την ημέρα εκείνη, όταν καθίσει επί θρόνου υψηλού και επηρμένου, καθώς έχει γραφεί. Διότι όλος ο κόσμος τότε θα απλώνεται γύρω του με φόβο και τρόμο. «Κύριε ο Θεός»: Τότε θα βοήσουν όλοι οι άγιοι, δοξάζοντας τη δύναμή του. «Δυνατός ει»: Διότι τότε θα γνωρίσουν όλες οι φυλές της γης την ακατάληπτη δύναμη του Χριστού, και γύρω από αυτόν υπάρχει η αλήθεια· διότι ο Θεός είναι απροσωπόληπτος.

Και σε αυτόν δόθηκε η τιμή και η εξουσία και η βασιλεία· όλοι οι λαοί, οι φυλές, οι γλώσσες θα τον υπηρετήσουν· η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια, και η εξουσία του δεν καταλύεται. Το Πνεύμα παρενέβαλε ενδιάμεσα διάψαλμα, επειδή μετέφερε τον λόγο στο πρόσωπο του προφήτη. Θα υμνήσουν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, Κύριε, και μάλιστα την αλήθειά σου μέσα στην Εκκλησία των αγίων. Ως ουρανούς να εννοήσεις εκείνους που φρονούν τα ουράνια. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος ονομάζεται ουράνιος και από τον Παύλο. Γι' αυτό, αλλού ο ίδιος αυτός προφήτης λέει: Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, υπονοώντας, όπως και τώρα, τους αποστόλους.

Διότι αυτοί εξομολογούνται, δηλαδή, με ευχαριστία αναγγέλλουν τα θαυμάσια του Θεού και την αλήθεια μέσα σε Εκκλησία αγίων. Ποιων; Αυτών που βρίσκονται στην Ιερουσαλήμ· πράγμα που ο Λουκάς εξιστόρησε με σαφήνεια στις Πράξεις των Αποστόλων για τον Βαρνάβα και τον Παύλο, όταν συγκεντρώθηκαν οι απόστολοι και οι πρεσβύτεροι για να εξετάσουν το προκείμενο ζήτημα· διότι λέει ως εξής: «Σιώπησε δε όλο το πλήθος, και άκουγαν τον Βαρνάβα και τον Παύλο να εξηγούν όσα σημεία και τέρατα έκανε ο Θεός ανάμεσα στα έθνη μέσω αυτών». Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Αναφέρεται στους αγγέλους, τις δυνάμεις που έχουν ταχθεί στα ύψη. Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού; Εδώ εξέλαβε τη σύγκριση αναφορικά με τους αγίους· αλλά όμως ούτε άγγελος ούτε άγιος μπορεί να συγκριθεί με τον Ποιητή που είναι πάνω από όλα. Και ορθώς για τους αγγέλους χρησιμοποίησε το «θα εξισωθεί», επειδή και αυτοί είναι ασώματοι· αλλά όμως δεν έχουν ισότητα προς τον Θεό, εφόσον βρίσκονται σε τόπους και έχουν περιορισμούς· εξού και αποτελούν άπειρο πλήθος· ενώ για τους αγίους χρησιμοποίησε το «θα ομοιωθεί». Διότι, ακόμη κι αν διασώζουν την ομοίωση που έλαβαν από τον Θεό φυλάσσοντας την εικόνα, εντούτοις αυτή είναι μερική και δοσμένη από τον Θεό· ώστε ανόμοια είναι και ως προς αυτό η σύγκριση. Διότι αυτός που έλαβε, πώς θα είναι όμοιος με εκείνον που έδωσε και ο οποίος έχει την εξουσία να αφαιρέσει αυτό που έδωσε;