Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 88:7

Και όταν αναφέρουν ότι εμφανίστηκε πλήθος άλλης επουράνιας στρατιάς να λέγει: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο;» Έστω και αν έγινε άνθρωπος, λέγει, ο Μονογενής, και υπέβαλε τον εαυτό του σε εκούσια κένωση, και έλαβε τη μορφή του δούλου· αλλά και πάλι είναι ασύγκριτος, ανώτερος από όλους και από τις ουράνιες δυνάμεις· διότι αυτές ανήκουν στην τάξη των υπηρετών, ενώ αυτός είναι ο Δεσπότης και Κύριος των πάντων. Αλλά βέβαια ούτε ανάμεσα στους υιούς του Θεού υπάρχει κάποιος όμοιος με αυτόν. Και τούτο το μαρτυρούν οι ίδιοι λέγοντας ότι: «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε».

Αλλά θα ντραπούν όσοι φαντάζονται τέτοια πράγματα από τον υμνωδό που λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και, «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως, μήπως και τουλάχιστον έτσι μάθουν, ότι οι συγκρίσεις, όπως είναι ομολογουμένως αποδεκτό, συνηθίζουν να γίνονται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, βεβαίως, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα όντα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας της ανόμοιας φύσεώς τους. Αντιθέτως, ο μεν Θεός είναι κάτι το απολύτως ασύγκριτο· ο άνθρωπος όμως συγκρίνεται με άνθρωπο, και το ξύλο με ξύλο, και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς για αυτά τη λέξη «ανώτερο», αλλά το «μάλλον» και το «περισσότερο». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν μάλλον πιο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία· και ένα άστρο δεν είναι ανώτερο από άλλο άστρο, αλλά μάλλον διαφέρει ως προς τη δόξα. Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερο» λέγεται σε σχέση με εκείνο που διαφέρει, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία και τους λίθους.

Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, ούτε οι Γραφές τον κατατάσσουν στα κτίσματα· αντίθετα, ο μεν Δαβίδ επιπλήττει εκείνους που τολμούν έστω και να τον σκεφτούν ως τέτοιον, λέγοντας: «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;» και: «Ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Ο δε Βαρούχ λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του». Διότι αυτός μεν δημιουργεί, ενώ εκείνα δημιουργούνται· και αυτός μεν είναι ο Λόγος και η Σοφία που προσιδιάζει στην ουσία του Πατρός, ενώ τα δημιουργήματα, τα οποία δεν υπήρχαν προηγουμένως, έχουν ποιηθεί μέσω αυτού του ίδιου του Λόγου.

Διότι και μεταξύ των ανθρώπων θα βρεθούν πολλοί όμοιοι με τον Πατέρα, πάρα πολλοί βέβαια που έγιναν μάρτυρες, και πριν από αυτούς οι απόστολοι και οι προφήτες, και πάλι πριν από αυτούς οι πατριάρχες· πολλοί μάλιστα και τώρα φύλαξαν την εντολή του Σωτήρος και έγιναν οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας που βρίσκεται στους ουρανούς, και τήρησαν το: «Γίνετε, λοιπόν, μιμητές του Θεού, ως τέκνα αγαπητά, και να περιπατείτε με αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε». Πολλοί επίσης έγιναν μιμητές του Παύλου, όπως και εκείνος του Χριστού· και όμως, κανείς από αυτούς δεν είναι ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε μονογενής Υιός, ούτε εικόνα, ούτε κανείς από αυτούς αποτόλμησε να πει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ή «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Αλλά για όλους αυτούς βέβαια έχει ειπωθεί: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» και, «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;»· ενώ για Εκείνον, ότι είναι η μόνη αληθινή και κατά φύση εικόνα του Πατρός. Διότι, αν και πλαστήκαμε κατ' εικόνα, και ονομαστήκαμε εικόνα και δόξα του Θεού, ωστόσο και πάλι δεν έχουμε αυτήν τη χάρη της κλήσης από τον εαυτό μας, αλλά εξαιτίας της εικόνας και αληθινής δόξας του Θεού που ενοίκησε μέσα μας, η οποία είναι ο Λόγος Του, ο οποίος για χάρη μας αργότερα έγινε σάρκα.

Αλλά θα ντραπούν, εφόσον φαντάζονται τέτοια πράγματα, από τον υμνωδό ο οποίος λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως —μήπως και έστω με αυτόν τον τρόπο κατανοήσουν— ότι η σύγκριση συνηθίζεται ομολογουμένως να γίνεται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, λοιπόν, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα ζώα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας του ανόμοιου της φύσης τους· διότι ο μεν Θεός είναι κάτι το ασύγκριτο, ενώ ο άνθρωπος συγκρίνεται με άνθρωπο, το ξύλο με ξύλο και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς σε αυτές τις περιπτώσεις τον όρο «ανώτερος» (κρεῖττον), αλλά το «περισσότερο» (μᾶλλον) και το «πλέον». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν περισσότερο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία. Και «αστέρας από αστέρα» δεν είναι «ανώτερος», αλλά μάλλον «διαφέρει στη δόξα». Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερος» λέγεται για να δηλώσει τη ριζική διαφορά, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία σε σχέση με τους πολύτιμους λίθους. Εάν, λοιπόν, ο Απόστολος είχε πει «τόσο περισσότερο ο Υιός υπερέχει των αγγέλων» ή «τόσο μεγαλύτερός τους είναι», θα είχατε κάποια πρόφαση να ισχυρίζεστε ότι ο Υιός συγκρίνεται με τους αγγέλους. Τώρα όμως, επειδή λέει ότι Αυτός είναι «ανώτερος» και «διαφέρει τόσο πολύ», όσο απέχει ένας υιός από τους δούλους, αποδεικνύει ότι Αυτός έχει άλλη φύση από εκείνη των αγγέλων.

Εκείνος λοιπόν που δεν παρέμεινε, αλλά παραφρόνησε, άκουσε: «πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί;» Πώς λοιπόν, εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, μόνο αυτός είναι Υιός μονογενής και Λόγος και Σοφία; Ή πώς, ενώ υπάρχουν τόσοι πολλοί που είναι όμοιοι με τον Πατέρα, μόνο αυτός είναι «εικόνα»; Διότι και ανάμεσα στους ανθρώπους θα βρεθούν πολλοί όμοιοι με τον Πατέρα, πάρα πολλοί που αναδείχθηκαν μάρτυρες, και πριν από αυτούς οι απόστολοι και οι προφήτες, και πριν από αυτούς πάλι οι πατριάρχες· πολλοί δε και σήμερα τήρησαν την εντολή του Σωτήρα, γινόμενοι «οικτίρμονες» «όπως ο Πατέρας ο εν τοις ουρανοίς», και τηρώντας το: «γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού ως τέκνα αγαπητά και περιπατείτε εν αγάπη, καθώς και ο Χριστός μας αγάπησε». «Μιμητές» επίσης του Παύλου έχουν γίνει πολλοί, όπως και εκείνος «του Χριστού». Και όμως, κανείς από αυτούς δεν είναι ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε μονογενής Υιός, ούτε εικόνα, ούτε κάποιος από αυτούς αποτόλμησε να πει: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» ή «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αλλά για όλους αυτούς έχει ειπωθεί: «ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;» ή «ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Για αυτόν όμως έχει ειπωθεί ότι αποτελεί τη μόνη αληθινή και κατά φύση εικόνα του Πατέρα.

Αν λοιπόν, όπως προείπα, ο Λόγος ήταν κτίσμα, θα έπρεπε να μην έχει δημιουργηθεί αυτός πρώτος, αλλά ταυτόχρονα με τις άλλες δυνάμεις, έστω κι αν υπερέχει περισσότερο από τις άλλες ως προς τη δόξα· διότι έτσι μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι συμβαίνει και με τα άλλα κτίσματα, ότι δηλαδή δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα και δεν υπάρχει πρώτος ή δεύτερος, διαφέρουν όμως μεταξύ τους ως προς τη δόξα, και άλλοι μεν βρίσκονται εκ δεξιών, άλλοι ολόγυρα και άλλοι εξ αριστερών, και όλοι μαζί υμνούν και παρίστανται υπηρετώντας τον Κύριο. Επομένως, αν ο Λόγος είναι κτίσμα, δεν θα μπορούσε να είναι πρώτος ούτε αρχή των άλλων· αν όμως υπάρχει «προ πάντων», όπως ακριβώς συμβαίνει, και είναι ο ίδιος μόνος πρώτος και Υιός, άρα δεν είναι ούτε «αρχή των πάντων» κατά την ουσία· διότι μέσα στα πάντα συναριθμείται και η αρχή των πάντων. Αν όμως δεν είναι αρχή, δεν είναι ούτε κτίσμα, αλλά είναι ολοφάνερο ότι κατά την ουσία και τη φύση απέχει από τα κτίσματα και είναι διαφορετικός από αυτά, ενώ αποτελεί ομοίωση και εικόνα του μόνου και αληθινού Θεού, υπάρχοντας και αυτός μόνος. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, οι Γραφές δεν τον κατατάσσουν ανάμεσα στα κτίσματα· αντίθετα, και ο Δαβίδ επιπλήττει όσους τολμούν έστω και να συλλογιστούν κάτι τέτοιο, λέγοντας: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» ή «ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;» Ο δε Βαρούχ λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του».

Επομένως, εάν ο Υιός είναι διαφορετικός από τα δημιουργήματα, και είναι το μόνο ίδιο γέννημα της ουσίας του Πατρός, αποδεικνύεται μάταιη για τους Αρειανούς η πρόφαση περί του όρου «γενόμενος». Διότι, ακόμη και αν, ντροπιασμένοι από αυτά, πιεστούν πάλι να πουν ότι τα ρητά έχουν ειπωθεί συγκριτικά, και ότι για αυτόν τον λόγο τα συγκρινόμενα είναι ομογενή, έτσι ώστε ο Υιός να είναι της ίδιας φύσης με τους αγγέλους, θα πρέπει καταρχάς να ντραπούν διότι εκφράζουν τις απόψεις του Ουαλεντίνου και του Καρποκράτη. Εκ των οποίων, ο μεν πρώτος αποκάλεσε τους αγγέλους ομογενείς με τον Χριστό, ο δε δεύτερος ισχυρίζεται ότι οι άγγελοι είναι οι δημιουργοί του κόσμου. Διότι, πιθανώς έχοντας διδαχθεί από αυτούς, και οι ίδιοι συγκρίνουν τον Λόγο του Θεού με τους αγγέλους. Αλλά θα ντραπούν να φαντάζονται τέτοια πράγματα, ακούγοντας τον υμνωδό να λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως, εάν βέβαια είναι διατεθειμένοι να μάθουν, ότι η σύγκριση ομολογουμένως συνηθίζεται να γίνεται ανάμεσα στα ομογενή, και όχι στα ετερογενή.

Επομένως, επειδή ο μεν κατακριτικός νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η δικαιωτική χάρις έγινε μέσω του Μονογενούς, πώς λοιπόν δεν είναι ανώτερος σε δόξα, λέει, εκείνος μέσω του οποίου νομοθετήθηκαν τα ανώτερα; Αληθεύει λοιπόν και ο ψαλμωδός εν Πνεύματι, ο οποίος διακηρύσσει ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός υπερέχει από όλο μαζί το λαμπρό πλήθος των αγίων, αναφωνώντας: «Διότι ποιος ανάμεσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Διότι οι νοητές νεφέλες, δηλαδή οι άγιοι προφήτες, θα παραχωρήσουν τα πρωτεία στον Χριστό, και θα θεωρήσουν ότι σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να παραβάλλονται με αυτόν διεκδικώντας ίση τιμή, εφόσον καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση εκείνος που αναγνωρίστηκε από τον Θεό περισσότερο από όλους, δηλαδή ο Μωυσής. Οι δε υιοί του Θεού που ονομάστηκαν έτσι κατά τον καιρό της παρουσίας Του, δεν θα ομοιωθούν απόλυτα με τον κατά φύσιν Υιό, αλλά θα αναγνωρίσουν το δικό τους μέτρο, αφού μάλιστα και ο άγιος Βαπτιστής ομολόγησε ότι βρίσκεται πίσω Του, για τον οποίο Εκείνος που γνωρίζει τις καρδιές λέει: «Δεν έχει εγερθεί μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή». Αληθεύει λοιπόν ο μακάριος Ευαγγελιστής, όταν λέει ότι είδε «τη δόξα του, δόξα που έχει ως Μονογενής από τον Πατέρα», δηλαδή αυτήν που θα ταίριαζε στον Μονογενή Υιό από τον Θεό Πατέρα, και όχι σε εκείνους που έχουν κληθεί στην αδελφότητά Του, των οποίων Εκείνος είναι πρωτότοκος.

Διότι αυτό είναι παράφωνο και ουδέποτε εκφέρθηκε τέτοια φωνή από κανέναν από τους αγίους στη θεόπνευστη Γραφή· απεναντίας, όλοι αναγνωρίζουν στον κατά φύσιν Κύριο και Θεό, τον Μονογενή, την ασύγκριτη υπεροχή σε όλα τα αγαθά, και μάλιστα ανακράζουν λέγοντας: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Πώς λοιπόν ο Μονογενής είναι όμοιος με εμάς, εφόσον κανείς δεν είναι ίσος και όμοιος με αυτόν σύμφωνα με τα λόγια των αγίων; Εάν δε βρίσκεται μέσα στον Θεό με αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς και εμείς, πώς δεν είναι λοιπόν ανάγκη να συμπεράνουμε ότι ο χορός των αγίων ψευδολογεί, και ότι δεν απονέμει τίποτα το περισσότερο στον κατά φύσιν Υιό, χάρη στο οποίο θα φαινόταν ότι δεν εξισώνεται με τους κατά θέσιν υιούς; Μακριά από αυτή τη βδελυρότητα, άνθρωπε· διότι εμείς δεν θα φρονήσουμε κατ' αυτόν τον τρόπο, μη γένοιτο, αλλά ακολουθώντας τις διδασκαλίες των αγίων πατέρων, πιστεύουμε ότι θα γίνουμε ευάρεστοι ενώπιον του Θεού.

Αληθινός είναι λοιπόν ο λόγος των προφητών: «Διότι ποιος μέσα στα σύννεφα θα εξισωθεί με τον Κύριο, ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» <Εκείνος που μισεί εμένα μισεί και τον Πατέρα μου.> Καθορίζει σαφώς ως έγκλημα αθεΐας την πράξη εκείνων που, από ανόσια γνώμη και διασαλευμένο νου, επιλέγουν να τον μισούν. Και πράγματι είναι αλήθεια· διότι δεν θα απέχουν από το αμάρτημα απέναντι στον Πατέρα εκείνοι που ατιμάζουν τον Υιό, δηλαδή εκείνοι που έχουν σκεφτεί ότι πρέπει να τον μισούν. Διότι με τον ίδιο τρόπο που εκείνοι οι οποίοι διασύρουν τη λάμψη του ήλιου, ισχυριζόμενοι ότι λάμπει και υπάρχει χωρίς να εξυπηρετεί καμία ανάγκη, ανάγουν τις αιτίες της αχρηστίας και την αντίστοιχη καταδίκη στον ίδιο τον ήλιο από τον οποίο προέρχεται· και σε όποιον φαίνεται κακό να κατηγορήσει την ευωδία των λουλουδιών, οπωσδήποτε θα αποδώσει το σφάλμα σε εκείνο από το οποίο γεννιέται· με τον ίδιο νομίζω τρόπο θα συμβεί και με τον Μονογενή και Εκείνον που τον εγέννησε. Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι καθόλου δυνατόν, να κατηγορεί κάποιος αυτό που γεννήθηκε από κάτι και ταυτόχρονα να επαινεί αυτό από το οποίο προέρχεται. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Χριστός είπε στους Ιουδαίους: «Δεν μπορεί ένα καλό δέντρο να κάνει κακούς καρπούς, ούτε ένα σάπιο δέντρο να κάνει καλούς καρπούς·» όταν μάλιστα τους προέτρεπε να κάνουν τη διάκριση για αυτό το θέμα με τρόπο ακριβή και αλάνθαστο: «Ή κάντε το δέντρο σάπιο και τον καρπό του σάπιο.» Διότι ό,τι τυχόν αποδεικνύεται αληθές για το ένα από αυτά, αυτό νομίζω πως κάποια λογική αναγκαιότητα θα το κάνει να επεκτείνεται οπωσδήποτε και στα δύο.

Αυτό συνέβη και πάνω στη γη· διότι η δόξα του Θεού περιέλαμψε τους ποιμένες, και υπήρχε πλήθος ουράνιας στρατιάς που δοξολογούσε τον Χριστό. Διότι πάρα πολλοί άγιοι προφήτες γεννήθηκαν κατά καιρούς, αλλά κανένας από αυτούς δεν δοξολογήθηκε ποτέ από φωνή αγγέλων· επειδή ήταν άνθρωποι και, στα δικά μας μέτρα, γνήσιοι δούλοι του Θεού. Ο Χριστός όμως δεν είναι έτσι· διότι είναι Θεός και Κύριος και αποστολέας των αγίων προφητών, και όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Ποιος μέσα στα σύννεφα θα εξισωθεί με τον Κύριο, και ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι σε εμάς, που βρισκόμαστε υπό ζυγό και φυσική δουλεία, κατά χάρη έχει απονεμηθεί από αυτόν το όνομα της υιότητας. Ο Χριστός όμως είναι η αλήθεια, δηλαδή ο κατά φύση Υιός του Θεού και Πατρός, ακόμη και όταν έγινε σάρκα· διότι παρέμεινε αυτό που ήταν, αν και προσέλαβε αυτό που δεν ήταν. Το ότι είναι αληθινό αυτό που λέω, θα το επιβεβαιώσει πάλι ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ· βούτυρο και μέλι θα φάει· πριν μάθει να προτιμά τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό. Διότι πριν γνωρίσει το παιδί το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηριά για να επιλέξει το αγαθό». Αν και πώς δεν είναι σε όλους ξεκάθαρο, ότι ένα παιδί νεογέννητο και τρυφερό, που δεν έχει λόγω του χρόνου και της ηλικίας την ικανότητα να κατανοήσει κάτι, είναι ανίκανο να διακρίνει το πονηρό και το αγαθό πράγμα;

Έπειτα η δύναμη της ευλογίας θα μεταβεί πάλι στον ίδιο τον Εμμανουήλ. «Διότι ας σε υπηρετήσουν έθνη», λέει, «και ας σε προσκυνήσουν άρχοντες, και γίνε κύριος του αδελφού σου». Διότι ο Εμμανουήλ ονομάστηκε πρωτότοκος, όταν έγινε «σαν εμάς, και ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Αλλά εξαιτίας αυτού του λόγου δεν θα μπορούσε να εκπέσει από το να είναι και Θεός και Κύριος των πάντων· διότι τον προσκυνούμε ως Δεσπότη, και έχει κυριαρχήσει ως Θεός πάνω σε αυτούς που έχουν κληθεί στην αδελφότητα μέσω της χάριτος. «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες», λέει, «θα εξισωθεί με τον Κύριο; Και ποιος θα του μοιάσει ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Κυριάρχησε λοιπόν ως Θεός ο Εμμανουήλ σε αυτούς που προσήχθησαν στην αδελφότητα, και σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός. «Και εκείνος που σε καταράται είναι επικατάρατος· ενώ εκείνος που σε ευλογεί είναι ευλογημένος». Και ο λόγος είναι ξεκάθαρος. Διότι είναι καταραμένοι και θεομίσητοι όσοι τον δυσφημούν· ενώ είναι γεμάτοι από τα άνωθεν και παρά του Θεού χαρίσματα όσοι τον ευλογούν, δηλαδή όσοι διακηρύσσουν τη θεία του δόξα.

Διότι, αν και είναι φυσικά και αληθινά Υιός του Θεού και Πατέρα, για χάρη μας υπέμεινε τη γέννηση μέσω γυναίκας και μήτρας, και θήλασε μαστούς. Διότι δεν έγινε άνθρωπος κατά φαντασίαν, όπως ισχυρίζονται μερικοί, αλλά εμφανίστηκε αληθινά ως αυτό ακριβώς που είμαστε και εμείς οι ίδιοι, ακολουθώντας τους νόμους της φύσης, και δέχτηκε τροφή, καίτοι ο ίδιος δίνει ζωή στον κόσμο. Γι' αυτόν τον λόγο και ο μακάριος Ησαΐας, κάνοντας κάπως μια αναγγελία του ότι ο Κύριος ενανθρώπησε αληθινά, αναφέρθηκε στην ανάγκη του για νηπιακή τροφή, λέγοντας: «Βούτυρο και μέλι θα φάει». Έχει ευλογηθεί λοιπόν εξαιτίας των μαστών και της μήτρας. Διότι, όπως προείπα, επειδή έγινε άνθρωπος και υπήκοος στον Πατέρα, κληρονόμησε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, και σε αυτόν «θα κάμψει κάθε γόνυ, επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, ομολογώντας ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατέρα». Όμως, αν και εμφανίστηκε όπως εμείς, ωστόσο θα υπερέχει από κάθε άγιο, και θα στέκεται ψηλότερα θεοπρεπώς και από τους προγενέστερους ακόμη ονομαστούς πατέρες. Διότι αυτό που λέει ο Ψαλμωδός: «Διότι ποιος στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με αυτόν μεταξύ των υιών του Θεού;», αυτό ακριβώς διδάσκει λέγοντας ο μακάριος Ιακώβ: «Ότι υπερίσχυσες στις ευλογίες των μόνιμων ορέων και των αιώνιων λόφων».

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός δεν γνωρίζει το θέλημα του Πατρός, αλλά εκδέχεται, όπως νομίζουν οι χριστομάχοι, τον λόγο από Αυτόν, για να το μάθει κάποτε, και ο Πατέρας συνδιαλέγεται μαζί Του όπως ακριβώς με κάποιον από τους προφήτες, τότε είναι ίσος με τους προφήτες. Πού λοιπόν θα σταθεί πάλι για εμάς ο άγιος Ψαλμωδός, ο οποίος λέει εν Πνεύματι: «Ποιος ανάμεσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Και ποιος θα μοιάσει στον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Διότι ιδού, εδώ αναφέρει σαφώς ότι κανένας ούτε ανάμεσα στους προφήτες, τους οποίους ονομάζει πιο μεταφορικά νεφέλες, ούτε βέβαια ανάμεσα σε εκείνους που εντάσσονται στην υιοθεσία του Θεού διαμέσου της χάριτος, πρόκειται να είναι ίσος με τον κατά φύσιν Υιό. Πώς λοιπόν θα αληθεύει ο Δαβίδ, ο οποίος εν Πνεύματι λέει τέτοια πράγματα, εάν απευθύνεται σε Αυτόν λόγος του Πατρός, όπως ακριβώς στους αγίους, και δεν γνωρίζει το θέλημα του Πατρός όπως εκείνοι, αλλά αναμένει την αποκάλυψή του μέσω της ακοής; Εάν όμως είναι βλάσφημο να λέμε ότι το Πνεύμα ψεύδεται, και είναι βεβαίως βλάσφημο και δεν χωράει αμφιβολία περί αυτού, ο Κύριος θα υπερέχει των προφητών με ασύγκριτη υπεροχή, επειδή είναι ο Ίδιος ο αληθινός Λόγος και το θέλημα και η σοφία του Πατρός.

Στο πρόσωπο λοιπόν του αρσενικού μόσχου βρίσκεται ο καθοδηγητής μας, ο Χριστός, ενώ εμείς έχουμε υποζευχθεί μαζί Του, αν και υπολειπόμαστε κατά πολύ από Αυτόν σε δύναμη και σε δόξα, και η μεταξύ μας διαφορά είναι ασύγκριτη. Διότι, αν και έγινε όμοιος με εμάς, καθώς η δάμαλις είναι ομοειδής με τον μόσχο, τα δικά Του γνωρίσματα εντούτοις βρίσκονται σε πάρα πολύ μεγάλη υπεροχή. «Διότι ποιος θα ομοιωθεί με τον Θεό ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Επειδή ο Χριστός είναι ταυτόχρονα και όμοιος με εμάς και ανώτερος από εμάς κατά την υπεροχή της θεότητάς Του, αν και έγινε σάρκα.

Διότι είπε: «Οπίσω μου έρχεται άνδρας.» Β— Πόσο άτοπο. Διότι θα θεωρήσουμε ότι δεν έχουν έτσι τα πράγματα, κατανοώντας ορθά το γραμμένο στους Ψαλμούς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Και ποιος ανάμεσα στους υιούς του Θεού θα ομοιωθεί με τον Θεό;» Α— Πρέπει λοιπόν να του αποδώσουμε, ακόμη και μαζί με τη σάρκα, την υπέρτατη αρχαιότητα, ως Θεού κατά φύση που ενώθηκε με τη σάρκα και ο οποίος συνηθίζει να μεταδίδει τα αγαθά της δικής του φύσης στο ίδιο του το σώμα. Β— Πολύ σωστά μίλησες. Α— Αυτό θα μπορούσες να μάθεις ότι ισχύει έτσι και ότι λέγεται ορθά και από άλλες μαρτυρίες, φίλε μου, αν το ήθελες. Διότι κάπου είπε ο Θεός σχετικά με τον Χριστό, ο οποίος προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα όμως θα εξέλθει για εμένα εκείνος που θα γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος.» Σχετικά δε με τους υιούς του Ισραήλ, ο ιερότατος Παύλος λέει: «Ότι όλοι βαπτίστηκαν στον Μωυσή μέσα στη νεφέλη και μέσα στη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή, και όλοι ήπιαν το ίδιο πνευματικό ποτό.»

Σταματήστε εσείς που πάλι κατεργάζεστε τη βαβυλωνιακή φύση, εσείς που ανεγείρατε την εικόνα και τον τύπο του Ναβουχοδονόσορα, εσείς που ηχείτε αυτή την πολυθρύλητη σάλπιγγα για την ένωση των πολεμίων, εσείς που με μουσικά όργανα και με κύμβαλα και με ψαλτήρι, μέσω των πλανεμένων σας λόγων, οδηγείτε σε πτώση τους λαούς, προετοιμάζοντάς τους να δουλεύουν μάλλον σε εικόνα παρά στον Θεό και την αλήθεια. Και ποιος άλλος είναι αληθινός όσο ο Υιός του Θεού; «Διότι ποιος θα εξισωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» λέει η Γραφή, και «κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος προς αυτόν». Και για ποιον μιλάει; Για να δεις ότι μιλάει για τον Υιό, στη συνέχεια της διήγησης λέει: «βρήκε κάθε οδό επιστήμης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Και μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Πώς λοιπόν δεν έχουν ειπωθεί αυτά αληθινά για αυτόν, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»; 32. Αλλά θα μου πεις: πώς ο μονογενής αληθινός Θεός είπε «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», ώστε να μη θεωρηθεί πολυθεΐα, ώστε να μη γίνει διαίρεση της ζωτικής γνώσης; Διότι, εάν ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αληθινός είναι και ο Υιός, ο οποίος γεννήθηκε αληθινά από τον Πατέρα. Διότι, τιμώντας τον Πατέρα και αποκαλύπτοντάς τον ως τον μόνο αληθινό Θεό, έδειξε τον εαυτό του ως αληθινά γεννημένο από τον Πατέρα. Για τον λόγο αυτόν, αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, και αληθινός Θεός ο μονογενής Υιός.

Διότι το θείο δεν υπόκειται στον χρόνο, ώστε να θεωρηθεί κατώτερος εκείνος που έχει γεννηθεί αχρόνως από τον Πατέρα· ούτε επιδέχεται προκοπή το θείο, ώστε ο Υιός, αφού προέκοψε, να μην φτάσει το μεγαλείο του Πατέρα. Διότι, εάν ο Υιός του Θεού ονομάζεται Υιός του Θεού λόγω προκοπής, άρα πολλοί ήταν ίσοι με αυτόν, και για τον λόγο αυτόν ο ίδιος προέκοψε, λαμβάνοντας μεγαλύτερο αξίωμα, όντας όμως κατώτερος από εκείνον που κατείχε το αξίωμα πριν από αυτόν. Αλλά η Γραφή λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;», υπό την έννοια ότι για όλους τους άλλους λέγεται καταχρηστικά, ενώ μόνο αυτός είναι Υιός κατά φύση, και όχι κατά χάρη, επειδή ακριβώς «εξεύρε κάθε οδό γνώσεως και κανείς δεν θα εξισωθεί μαζί του». Αλλά τι λένε; Ότι ο Πατέρας υπερέχει σε ύψος του Υιού. Σε ποιο μέρος, λοιπόν, τοποθετείται το θείο; Ή μήπως περιορίζεται τοπικά, ώστε με τον περιορισμό να σημανθεί το μεγαλύτερο; Διότι «ο Θεός είναι πνεύμα». Και έτσι από παντού καταρρέει η επινοημένη από αυτούς καινοφανής διδασκαλία. Αλλά, προσπερνώντας και αυτό, ας προχωρήσουμε, αγαπητοί, στα επόμενα λόγια τους. 54. Διότι λένε ότι εκείνος που αποστέλλει δεν είναι όμοιος με εκείνον που αποστέλλεται, αλλά άλλος είναι αυτός που αποστέλλει ως προς τη δύναμη και άλλος αυτός που αποστέλλεται, επειδή ο μεν πέμπει, ο δε πέμπεται. Και εάν η έννοια της αλήθειας ήταν σύμφωνη με τις δικές τους αντιλήψεις, τότε όλη η υπόθεση της γνώσης δεν θα αναγόταν πλέον σε μία ενότητα αλήθειας, δύναμης και θεότητας.

Αλλά θεραπεύει τη δική του αμηχανία, αφού προηγουμένως είπε: «Στους ουρανούς θα ετοιμασθεί η αλήθειά Σου», ενώ στα παρόντα λέγει: «Οι ουρανοί θα εξομολογηθούν τα θαυμάσιά Σου, και την αλήθειά Σου στην Εκκλησία των αγίων». Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;

Αντί του «εν νεφέλαις», ο Σύμμαχος λέει: «Διότι ποιος στον αιθέρα;». Και με πολλή συνέπεια προσέθεσε τα προκείμενα στα προλεχθέντα· διότι, λέει, «την αλήθειά σου και τα θαυμάσιά σου, έστω και αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να τα κατανοήσουν»· γι' αυτό πρόκειται να πω λίγο αργότερα: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ;». Αλλά οι ουρανοί θα διηγηθούν και η Εκκλησία των αγίων θα μαρτυρήσει, ότι τίποτα από όσα ορκίστηκες στον Δαβίδ δεν πρόκειται να διαψευσθεί, ούτε πρόκειται να αποδειχθούν ψευδείς οι επαγγελίες σου· διότι είναι αδύνατον εσύ να ψευσθείς. Διότι ποιος θα εξισωθεί με εσένα ως προς την αλήθεια, ή ποιος θα ομοιωθεί με εσένα στο να εξαγγέλλει και να επιβεβαιώνει τις υποσχέσεις σου; Διότι ούτε να αντισταθεί κανείς στη βουλή σου μπορεί, ώστε να ανατρέψει όσα άπαξ έχουν ορισθεί από εσένα, πόσο μάλλον εκείνα που έχουν υποσχεθεί με όρκο· ώστε, έστω και αν δεν έχει γίνει ακόμη γνωστή σε εμάς η αλήθεια των επαγγελιών σου, εκείνο τουλάχιστον το γνωρίζουμε επακριβώς, ότι είσαι δυνατός, Κύριε, και η αλήθειά σου σε περιβάλλει. Όλα επομένως όσα έχεις θελήσει μπορείς να τα πράξεις, και η αλήθεια των λόγων σου που προελέχθησαν για τον Δαβίδ περιστρέφεται γύρω σου· ώστε να είναι μεν γνωστή σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω σου και δορυφορούν τη θεότητά σου, να αγνοείται όμως από εκείνους που στέκονται μακριά σου.

Μου φαίνεται δε μέσα από αυτά ότι ο Προφήτης, έχοντας θεοφορηθεί από το Άγιο Πνεύμα και έχοντας καταυγαστεί στους οφθαλμούς της ψυχής του από νοερό φως, είδε τη δόξα του Μονογενούς του Θεού να στέκεται στο μέσο της Εκκλησίας των αγίων και να περιστοιχίζεται από τους αγίους στη βασιλεία του. Αφού, λοιπόν, μνημόνευσε τους ουρανούς και ατένισε με το θείο Πνεύμα την Εκκλησία των αγίων, φαίνεται πως είδε στο μέσον τον Υιό του Θεού· έπειτα, μετά την κατανόηση εκείνου, έστρεψε τους οφθαλμούς του στον χορό των γύρω αγίων αγγέλων και αρχαγγέλων, καθώς και των θείων πνευμάτων και δυνάμεων· και θαύμασε τη θειότητά τους· εκπλησσόταν δε υπερβολικά για εκείνον που βρίσκεται πέρα από τα πάντα και πάνω από όλους, τον Μονογενή του Θεού· και στη συνέχεια, ωθούμενος από τον θαυμασμό, αναφώνησε το εξής: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο;» ή κατά τον Σύμμαχο: «Διότι ποιος στον αιθέρα θα παραβληθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;». Αυτά τα λόγια, εάν μεν λέγονται για τον Μονογενή του Θεού, διασώζουν την ευσεβή έννοια, όχι όμως εάν λέγονται για τον Πατέρα και Θεό των όλων· διότι η σύγκριση είναι ανάρμοστη και ασεβής.

Διότι το να παραβάλλει κανείς τον αίτιο των πάντων με τους υιούς του Θεού, και το να τολμά να συγκρίνει με άλλους τον Θεό, ο οποίος βρίσκεται πέρα από τα πάντα, θα ήταν το πλέον ανόσιο. Θα ήταν όμως ακίνδυνος ο λόγος που συγκρίνει τον μονογενή Υιό του Θεού με τους υιούς του Θεού, με σκοπό να υποδηλώσει το ασύγκριτο και απαράβλητο αυτού ως προς όλους, καθώς και την υπερβάλλουσα υπεροχή του μέσω του: «Ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο;», αντί του: «κανείς». Διότι, μολονότι υπάρχουν πολλοί άγιοι και μυριάδες αγγέλων, και Εκκλησία πρωτοτόκων, και αρχές και εξουσίες και θρόνοι και κυριότητες, και άγια πνεύματα και θείες δυνάμεις που πολιτεύονται στις ουράνιες στρατιές, συμπληρώνοντας την επουράνια Εκκλησία, εντούτοις, ποιος, λέγει, μέσα στον αιθέρα που βρίσκεται πέρα από το στερέωμα θα εξισωθεί με τον Κύριο;

Εάν όμως υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού και θεοί σύμφωνα με το: «Ο Θεός εστάθη σε σύναξη θεών», και: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε», και: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· αλλά «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι, παρότι υπάρχουν αμέτρητοι υιοί, κανείς, λέγει, δεν θα ομοιωθεί με Αυτόν, ούτε θα εξισωθεί, διότι είναι εκλεκτός και μονογενής και πρωτότοκος πάσης κτίσεως, Λόγος και σοφία και δύναμη και σοφία του Θεού. Και μου φαίνεται ότι φανερώνει τη γνώση αυτών μέσα από τα παραπάνω, στα οποία είπε: «Οι ουρανοί θα δοξολογήσουν τα θαυμάσιά σου». Διότι ένα από τα θαυμάσια ήταν και αυτό το οποίο επρόκειτο να αναφέρει στη συνέχεια σχετικά με τον Μονογενή του Θεού· και μάλιστα αναγκαίως· επειδή επρόκειτο να υποδείξει μέσω της προφητείας εκείνον που θα γεννιόταν από το σπέρμα του Δαβίδ, προθεωρεί τη θεότητα Εκείνου που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του· ώστε να μάθουμε ταυτόχρονα ποια ήταν η δύναμη που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του, και ότι ο μεν ένας ήταν υιός του Δαβίδ, Εκείνος όμως που θα κατοικούσε μέσα του ήταν Υιός του Θεού.

Ονόμασε δε «βουλή αγίων» την προαναφερθείσα Εκκλησία των αγίων· και φαίνεται ότι ονόμασε «βουλή» την Εκκλησία των πρωτοτόκων που έχουν απογραφεί στους ουρανούς, κατ' αναλογία προς τα κατά τόπους βουλευτήρια. Σε αυτή δε τη βουλή των αγίων ενδοξάζεται Εκείνος που δεν έχει σύγκριση, ούτε ομοιότητα με αυτούς που ονομάζονται υιοί Θεού· και όχι μόνο ενδοξάζεται μέσα στη βουλή των αγίων, αλλά και είναι φοβερός σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω Του.

Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, ποιος είναι όμοιος με εσένα; Δυνατός είσαι, Κύριε, και η αλήθειά σου σε περιβάλλει. Εσύ δεσπόζεις επί της δυνάμεως της θάλασσας, και την ταραχή των κυμάτων της εσύ την καταπραΰνεις. Εσύ ταπείνωσας τον υπερήφανο σαν τραυματία· με τον βραχίονα της δυνάμεώς σου διασκόρπισες τους εχθρούς σου. Και με αυτά, δεν αφήνει κανένα από τα δημιουργήματα να θεωρείται όμοιο με τον θεολογούμενο Υιό του Θεού· διότι αυτός είναι ο δυνατός, και ο Θεός των δυνατών, και ο Κύριος των ίδιων των δυνάμεων, ώστε κανείς να μην μπορεί να του φέρει αντίρρηση, ούτε να αντισταθεί στη βουλή του. Γι' αυτό αυτός ομιλεί και πράττει τα πάντα, επειδή είναι ο μόνος δυνατός. Διότι η φράση «Ποιος είναι όμοιος με εσένα;» και εδώ δεν χρησιμοποιείται με την έννοια του σπάνιου, αλλά με την έννοια του απόλυτα ανύπαρκτου (του μηδενός). Λέει, λοιπόν, ότι κανείς δεν είναι όμοιος με αυτόν για τον οποίο κυριολεκτείται αυτός ο χαρακτηρισμός, αντιπαραβάλλοντας σε αυτόν τους υιούς του Θεού που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Διότι τα παρόντα έχουν το ίδιο νόημα με τα προηγούμενα, στα οποία είχε ειπωθεί: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο, ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Και τώρα, λοιπόν, η φράση «Ποιος είναι όμοιος με εσένα;», λέει, σημαίνει ότι είσαι δυνατός, και ότι η αλήθεια των λόγων σου, καθώς και οι υποσχέσεις σου, βρίσκονται γύρω από εσένα και κοντά σε εσένα.

Η εξομολόγηση θα ήταν γνήσια, εάν αλαλάζαμε προς Αυτόν με ψαλμούς, δηλαδή μέσω των οργάνων της ψυχής, τα οποία είναι τα σώματα· μέσω αυτών αρμόζει να επιτελούμε τον λεγόμενο αλαλαγμό, επιδεικνύοντας με σώφρονα βίο και ενάρετη πολιτεία την αρμονία του θείου Πνεύματος και τον άγιο ρυθμό. Αυτά, βέβαια, έχουν ειπωθεί πρωτίστως προς τον λαό των Ιουδαίων, καθώς ο λόγος τούς προσκαλεί στη γνώση του Σωτήρα μας· ωστόσο, θα μπορούσαν ωφέλιμα να εφαρμοστούν και σε όλους εμάς. «Διότι ο Κύριος είναι Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας πάνω σε όλους τους θεούς». Όσα έχουν παραγγελθεί στα προηγούμενα, πρέπει να τα επιτελούμε στον Κύριο και Σωτήρα μας, δηλαδή στον Λόγο του Θεού, τόσο για τους υπόλοιπους λόγους όσο και διότι, όντας εκ φύσεως μέγας Θεός, τυγχάνει και μέγας βασιλιάς, ως ο μονογενής Λόγος του Θεού. Είναι δε μέγας βασιλιάς πάνω σε όλους τους θεούς, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «πάνω από όλους τους θεούς»· είτε αυτών που από πλάνη θεωρούνται θεοί από τα έθνη· είτε εκείνων που είναι παρόμοιοι με τον Μωυσή, στον οποίο ειπώθηκε: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· είτε των θεών για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· διότι κανείς από αυτούς δεν είναι όμοιός Του. Γι' αυτό και αλλού έχει ειπωθεί: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο, και ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;»

Είναι, επομένως, μάταιος εκείνος που ισχυρίζεται ότι είναι δυνατόν να γνωρίσει τη θεία ουσία μέσω της γνώσης που μάταια υπερηφανεύεται. Διότι ούτε ο άνθρωπος είναι τόσο σπουδαίος ώστε να εξισώσει την αντιληπτική του ικανότητα με τον Κύριο («Διότι ποιος ανάμεσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο;», λέει ο Δαβίδ), ούτε αυτό που αναζητείται είναι τόσο μικρό ώστε να μπορεί να περιληφθεί από τους συλλογισμούς της ανθρώπινης μικρότητας. Άκου τον Εκκλησιαστή που συμβουλεύει να μην ξεστομίσεις βιαστικά λόγο ενώπιον του Θεού, «διότι ο Θεός», λέει, «βρίσκεται πάνω στον ουρανό, ενώ εσύ βρίσκεσαι κάτω στη γη». Και αποδεικνύει, νομίζω, μέσω της συνάφειας, ή ορθότερα της απόστασης, αυτών των στοιχείων μεταξύ τους, πόσο υψηλότερη είναι η θεία φύση από την σύλληψη των ανθρώπινων λογισμών. Διότι, όσο πιο ψηλά βρίσκονται τα άστρα από το άγγιγμα των δακτύλων, τόσο περισσότερο, και μάλλον πολλαπλάσια, η φύση που υπερβαίνει κάθε νου υπέρκειται των γήινων λογισμών. Επομένως, έχοντας κατανοήσει πόσο μεγάλη είναι η διαφορά των φύσεων, ας παραμείνουμε με ησυχία μέσα στα δικά μας όρια. Διότι είναι ταυτόχρονα ασφαλέστερο και ευσεβέστερο να πιστεύουμε ότι η μεγαλοπρέπεια του Θεού υπερβαίνει κατά πολύ αυτό που μπορούμε να κατανοήσουμε, παρά, αφού περιορίσουμε τη δόξα Του με ορισμένες υποθέσεις, να νομίζουμε ότι δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο από αυτό.

Διότι ποιος ανάμεσα στις αγγελικές και προφητικές νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο, ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο κατά την ευδοκία και τη βούληση, ποιος από αυτούς που βρίσκονται στη χάρη της υιοθεσίας των υιών του Θεού; Κανείς απολύτως. Διότι Αυτός, δοξαζόμενος σύμφωνα με τη σύνεση των αγίων, είναι Θεός μέγας και ύψιστος και φοβερός πάνω από όλους, όπως προελέχθη, και εμείς, αφού γίνουμε ένθεοι με ταπείνωση πνεύματος, ας Του πούμε με θαυμασμό: «Κύριε Ιησού, ο Θεός μας, ποιος είναι όμοιός Σου, ποιος θα ομοιωθεί με Εσένα, ποιος θα εξισωθεί μαζί Σου και θα Σε δοξάσει και θα Σε ανυμνήσει επάξια, Εσένα τον υπερύμνητο και υπέρθεο και υπερούσιο; Είσαι δυνατός, Κύριε, και κραταιός, και η αλήθεια της θεότητάς Σου αστράφτει ολόγυρά Σου στα πάντα.»

Διάψαλμα: μετάθεση της προφητείας. [Είτε αλλαγή προσώπου είτε μεταβολή νοήματος είτε με άλλον τρόπο απαλλαγή. Ή το διάψαλμα είναι εναλλαγή μουσικού μέλους ή ρυθμού ύστερα από προτροπή, ή εναλλαγή νοήματος. Το διάψαλμα έγραψαν οι ερμηνευτές άρχοντες, που εκλέχθηκαν από τον βασιλιά Δαβίδ από τη φυλή Λευί, ο Ασάφ ο γιος του Κορέ, ο Αιμάν, ο Αιθάμ και ο Ιδιθούμ.] «Εξομολογήσονται»: Οι νοητοί, που είναι οι απόστολοι και όσοι έχουν ουράνιο βίο, αυτοί εξαγγέλλουν τα θαυμάσια του Κυρίου (Θεού). «Και την αλήθειαν»: Στην παγκόσμια σύνοδο· διότι αυτή είναι αληθινά η μεγάλη Εκκλησία και το σύστημα των αγίων. «Ότι τις εν νεφέλαις»: Διότι ποιος, έχοντας αποκτήσει βίο ίσο με τις νεφέλες, θα βρεθεί ίσος με τον Κύριο; «Και τις ομοιωθήσεται»: Διότι ποιος από τους αγίους, που αξιώνονται την υιοθεσία, θα μπορέσει να βρεθεί όμοιος με τον Θεό; «Ο Θεός»: Διότι σφόδρα δοξάζεται ο Θεός, όταν οι άγιοι στοχάζονται περί αυτού και περί της αιώνιας ζωής. «Μέγας και φοβερός»: Προπάντων κατά την ημέρα εκείνη, όταν καθίσει επί θρόνου υψηλού και επηρμένου, καθώς έχει γραφεί. Διότι όλος ο κόσμος τότε θα απλώνεται γύρω του με φόβο και τρόμο. «Κύριε ο Θεός»: Τότε θα βοήσουν όλοι οι άγιοι, δοξάζοντας τη δύναμή του. «Δυνατός ει»: Διότι τότε θα γνωρίσουν όλες οι φυλές της γης την ακατάληπτη δύναμη του Χριστού, και γύρω από αυτόν υπάρχει η αλήθεια· διότι ο Θεός είναι απροσωπόληπτος.

Διότι αυτοί εξομολογούνται, δηλαδή, με ευχαριστία αναγγέλλουν τα θαυμάσια του Θεού και την αλήθεια μέσα σε Εκκλησία αγίων. Ποιων; Αυτών που βρίσκονται στην Ιερουσαλήμ· πράγμα που ο Λουκάς εξιστόρησε με σαφήνεια στις Πράξεις των Αποστόλων για τον Βαρνάβα και τον Παύλο, όταν συγκεντρώθηκαν οι απόστολοι και οι πρεσβύτεροι για να εξετάσουν το προκείμενο ζήτημα· διότι λέει ως εξής: «Σιώπησε δε όλο το πλήθος, και άκουγαν τον Βαρνάβα και τον Παύλο να εξηγούν όσα σημεία και τέρατα έκανε ο Θεός ανάμεσα στα έθνη μέσω αυτών». Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Αναφέρεται στους αγγέλους, τις δυνάμεις που έχουν ταχθεί στα ύψη. Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού; Εδώ εξέλαβε τη σύγκριση αναφορικά με τους αγίους· αλλά όμως ούτε άγγελος ούτε άγιος μπορεί να συγκριθεί με τον Ποιητή που είναι πάνω από όλα. Και ορθώς για τους αγγέλους χρησιμοποίησε το «θα εξισωθεί», επειδή και αυτοί είναι ασώματοι· αλλά όμως δεν έχουν ισότητα προς τον Θεό, εφόσον βρίσκονται σε τόπους και έχουν περιορισμούς· εξού και αποτελούν άπειρο πλήθος· ενώ για τους αγίους χρησιμοποίησε το «θα ομοιωθεί». Διότι, ακόμη κι αν διασώζουν την ομοίωση που έλαβαν από τον Θεό φυλάσσοντας την εικόνα, εντούτοις αυτή είναι μερική και δοσμένη από τον Θεό· ώστε ανόμοια είναι και ως προς αυτό η σύγκριση. Διότι αυτός που έλαβε, πώς θα είναι όμοιος με εκείνον που έδωσε και ο οποίος έχει την εξουσία να αφαιρέσει αυτό που έδωσε;

Το πόσο τίμια και άγια είναι, ας το διδάξει ο Θεός των όλων, ο οποίος υπόσχεται ότι θα γίνει γνωστός από εκεί. Έτσι λοιπόν, επειδή είναι αθέμιτο να δίδεται η δόξα του Θεού σε άλλον, και εντελώς ασεβές να αποδίδονται οι θείες ιδιότητες στα είδωλα - διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει κανείς στα νέφη που να εξισωθεί με τον Κύριο, ή ανάμεσα στους υιούς του Θεού που να εξομοιωθεί με Αυτόν, όπως ακριβώς διδάσκουν τα προφητικά λόγια, επειδή η άρρητη και υπερούσια φύση είναι εντελώς υπερυψωμένη και ξεχωρισμένη από τα πάντα. Στους αρχαιότερους θεσπίζεται μέσω του Μωυσή: Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε εξήγαγα από τη γη της Αιγύπτου, από τον οίκο της δουλείας.