Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:1

Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού. ΠΘ΄. Υπόθεση. Αναφέρεται ότι ο Μωυσής, αφού κατέγραψε εν απορρήτω αυτήν την προσευχή, την παρέδωσε, προκειμένου να μπορούν οι άνθρωποι των εκάστοτε καιρών να γνωρίζουν πώς πρέπει να εξομολογούνται, έχοντας περιπέσει στις συμφορές οι οποίες τους συνέβησαν κατά τους έσχατους χρόνους, έπειτα από την απείθεια και τη μιαιφονία που διαπράχθηκε κατά του Κυρίου.

Και για να μην παραδοθεί στη λήθη με την πάροδο του χρόνου, έχει ενταχθεί στους Ψαλμούς· και εύλογα μετά τον πη΄, ο οποίος και υποδηλώνει το πάθος του Κυρίου. Κύριε, καταφυγή έγινες σε εμάς από γενεά σε γενεά. Επειδή πρόκειται να επικαλεστεί τον Θεό για έλεος, εύλογα συνθέτει το προοίμιο με βάση τις ευεργεσίες που Εκείνος ήδη πολλές φορές έχει προσφέρει.

Μέσω δε του Ιερεμία λέει: «πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα», και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά· πριν στερεωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα εσύ υπάρχεις», στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «αναφώνησε με μεγάλη φωνή η Σωσάννα και είπε: Θεέ αιώνιε, που γνωρίζεις τα κρυφά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους». Το «κάποτε δεν υπήρχε» λοιπόν, το «πριν δημιουργηθεί», το «όταν» και όσες άλλες παρόμοιες λέξεις, ταιριάζει μεν να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν οι Γραφές αναφέρουν αυτά για τα γενητά, αλλά για τον Υιό αναφέρουν το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός ούτε δημιουργήθηκε «εκ του μη όντος» ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά, αλλά είναι αιώνια εικόνα και Λόγος του Πατέρα, ο οποίος ποτέ δεν υπήρξε σε ανυπαρξία, αλλά υπάρχει πάντοτε ως αιώνιο απαύγασμα αιώνιου φωτός. Γιατί λοιπόν φαντάζεστε χρόνους πριν από τον Υιό; Ή γιατί βλασφημείτε τοποθετώντας μετά από χρόνους τον Λόγο, «μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν και οι αιώνες»; Διότι πώς υπήρξε καθόλου χρόνος ή αιώνας, εφόσον, κατά τη γνώμη σας, δεν είχε ακόμη φανεί ο Λόγος, μέσω του οποίου «έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»; Ή γιατί, ενώ υπονοείτε χρόνους, δεν λέτε ξεκάθαρα: «υπήρξε χρόνος κατά τον οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος»;

Κοινοί βεβαίως είναι συνολικά στο βιβλίο αυτό: μόνο «Ψαλμοί», δʹ, εʹ, ϛʹ, ηʹ, θʹ, ιʹ, ιαʹ, ιβʹ, ιγʹ, ιδʹ, ιηʹ, ιθʹ, κʹ, καʹ, κθʹ, λʹ, λθʹ, μʹ, νʹ, ξʹ, ξαʹ, ξγʹ, ξδʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ξζʹ, οβʹ, οηʹ, παʹ, ρηʹ, ρληʹ, ρλθʹ· «Ψαλμός ωδή», δʹ, ξδʹ· «Ψαλμοί ωδής», κθʹ, μζʹ, ξζʹ, πϛʹ, πζʹ· μόνο «Ωδή», ληʹ, οϛʹ, ϟεʹ, ριθʹ, ρκʹ, ρκαʹ, ρκβʹ, ρκγʹ, ρκδʹ, ρκεʹ, ρκϛʹ, ρκζʹ, ρκηʹ, ρκθʹ, ρλʹ, ρλαʹ, ρλβʹ, ρλγʹ· «Ωδή Ψαλμού», ξεʹ, πβʹ, ρζʹ· «Λόγοι ωδής», ιζʹ· «Αίνος ωδής», ϟʹ, ϟβʹ, ϟδʹ· «Αίνεσις», ρμδʹ· «Εν ύμνοις», ξʹ, οεʹ. «Εν ύμνοις συνέσεως», νγʹ, νδʹ· «Εν ύμνοις Ψαλμός», ϛʹ, ξϛʹ· «Συνέσεως», λαʹ, ναʹ, νβʹ, ογʹ, οζʹ, πηʹ, ρʹ, ρμαʹ· «Εις στηλογραφίαν», ιεʹ, νεʹ, νϛʹ, νζʹ, νηʹ, νθʹ· «Προσευχή», ιϛʹ, πεʹ, πθʹ, ραʹ· «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», πθʹ· «Εις Σαλομώντα», οαʹ· ανώνυμοι, θʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ϟαʹ, ϟθʹ, ραʹ· «Αλληλούια», ρδʹ, ρεʹ, ρϛʹ, ριʹ, ριαʹ, ριβʹ, ριγʹ, ριδʹ, ριϛʹ, ριζʹ, ριηʹ, ρλδʹ, ρλεʹ, ρμεʹ, ρμϛʹ, ρμζʹ, ρμηʹ, ρμθʹ, ρνʹ. Απλώς «Τω Δαυίδ», λβʹ, λδʹ, λεʹ, ϟϛʹ, ρβʹ, ργʹ, ρλϛʹ, ρλζʹ.

Απόκριση Βαρσανουφίου: Γνωρίζουμε ότι όσοι ασθενούν έχουν πάντοτε ανάγκη τον ιατρό και τα φάρμακά του, και όσοι κλυδωνίζονται από την τρικυμία προστρέχουν αδιαλείπτως στο λιμάνι μήπως τους προλάβει το ναυάγιο. Γι' αυτόν τον λόγο αναφωνεί και ο Προφήτης λέγοντας: «Κύριε, έγινες για εμάς καταφυγή από γενεά σε γενεά.» Και πάλι: «Ο Θεός είναι η καταφυγή και η δύναμή μας, βοηθός στις μεγάλες θλίψεις που μας βρήκαν.» Εάν λοιπόν είναι η καταφυγή μας, ας θυμηθούμε ότι λέει: «Επικαλέσου με την ημέρα της θλίψης σου, και θα σε γλιτώσω και θα με δοξάσεις.» Ας μάθουμε λοιπόν ότι, όσο διαρκεί η ημέρα της θλίψης, πρέπει να επικαλούμαστε αδιαλείπτως τον ελεήμονα Θεό. Επικαλούμενοι δε το όνομα του Θεού, ας μην υπερηφανευτούμε στον λογισμό μας. Διότι, εάν κάποιος δεν είναι άφρων, δεν υπερηφανεύεται όταν υπερασπίζεται από κάποιον άλλον. Εμείς, λοιπόν, που έχουμε ανάγκη τον Θεό, ας μην υπερηφανευόμαστε στον λογισμό μας, αλλά ας επικαλούμαστε το όνομά Του για βοήθεια εναντίον των εχθρών. Και εάν δεν παραφρονούμε, δεν πρέπει να επαιρόμαστε στον λογισμό. Διότι Τον επικαλούμαστε επειδή Τον έχουμε ανάγκη, και προσφεύγουμε σε Αυτόν επειδή βρισκόμαστε σε θλίψη. Με όλα αυτά μαθαίνουμε ότι το να προφέρουμε αδιαλείπτως το όνομα του Θεού είναι φάρμακο που εξαλείφει όχι μόνο όλα τα πάθη, αλλά και την ίδια την πράξη.

Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο, ή σε κάτι από τα ανθρώπινα. Ο Θεός, λοιπόν, είναι για εμάς καταφυγή και δύναμη. Για εκείνον που μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ δια του Χριστού που με ενδυναμώνει», ο Θεός είναι δύναμη. Είναι ίδιον πολλών βέβαια να λένε: «Ο Θεός μας είναι καταφυγή»· και το: «Κύριε, έγινες καταφυγή σε εμάς»· το να το πουν όμως με την ίδια εσωτερική διάθεση με τον Προφήτη, είναι γνώρισμα πάρα πολύ λίγων. Διότι λίγοι είναι εκείνοι που δεν θαυμάζουν τα ανθρώπινα, αλλά είναι ολοκληρωτικά εξαρτημένοι από τον Θεό, και αναπνέουν Εκείνον, και έχουν σε Αυτόν κάθε ελπίδα και πεποίθηση.

Α— Επομένως, όταν κάποιοι ψάλλουν: «Και έγινε για μένα ο Κύριος καταφυγή», και πάλι: «Κύριε, καταφυγή έγινες για εμάς από γενιά σε γενιά», τι άραγε θα έλεγαν; Μήπως ο υμνούμενος, εγκαταλείποντας το να είναι Θεός, μετέπεσε μέσω μεταβολής στο να είναι καταφυγή, και μεταβλήθηκε φυσικά σε κάτι άλλο από αυτό που ήταν εξ αρχής; Β— Και πώς δεν είναι απίθανο και ανάρμοστο κάτι τέτοιο για Εκείνον που είναι εκ φύσεως Θεός; Διότι, εφόσον είναι άτρεπτος εκ φύσεως, παραμένει οπωσδήποτε αυτό που ήταν και είναι πάντοτε, έστω και αν λέγεται ότι έγινε καταφυγή για κάποιους. Α— Άριστα και πολύ ορθά μίλησες. Επομένως, όταν γίνεται αναφορά στον Θεό, αν χρησιμοποιηθεί από κάποιον το ρήμα «έγινε», πώς δεν είναι εντελώς αμαθές και ανόσιο να νομίζει κανείς ότι αυτό σημαίνει τροπή, και να μην προσπαθεί μάλλον να το κατανοήσει με κάποιον άλλο τρόπο, ερμηνεύοντάς το συνετά σύμφωνα με αυτό που είναι απολύτως πρέπον και ταιριαστό στον άτρεπτο Θεό; Β— Πώς λοιπόν λέμε ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, διατηρώντας πάντοτε το άτρεπτο και το αναλλοίωτο ως κάτι το ίδιον, ουσιώδες και έμφυτο σε αυτόν;

Ο Ψαλμωδός: «Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς σε κάθε γενεά. Πριν θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις.» Ιδού, αποδίδει στον Υιό την ύπαρξη πριν από κάθε κτίση. Οπωσδήποτε βέβαια και τους αιώνες θα τους κατατάξουμε μέσα στην κτίση. Επομένως, πώς δεν είναι αΐδιος ο Υιός που υπάρχει πριν από τα πάντα;

Διότι είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες. Τη μία ημέρα της παρουσίας του Θεού, την ημέρα της εκ νεκρών αναστάσεως, αυτός που εκφωνεί τον παρόντα ψαλμό τη θεωρεί πολύ ανώτερη και προτιμότερη από τις χιλιάδες. Θεωρώ δε ότι με τις χιλιάδες υπονοείται ο χρόνος της συστάσεως της Ιερουσαλήμ. Διότι επί χίλια ολόκληρα έτη διατηρήθηκε ο ναός μέσα σε αυτήν· διότι τόσα ήταν τα έτη από την κατασκευή του ναού από τον Σολομώντα μέχρι την παρουσία του Σωτήρος μας, τα οποία θεωρώ ότι δηλώνονται και πάλι μέσα από τον 89ο ψαλμό, ο οποίος αφενός επιγράφεται «Προσευχή του Μωυσή», αφετέρου αναφέρει στη συνέχεια: «Διότι χίλια έτη ενώπιόν σου είναι σαν τη χθεσινή ημέρα που πέρασε, και σαν μια νυχτερινή σκοπιά». Συνεπώς, έναντι εκείνης της χιλιετίας, η μία ημέρα της εκ νεκρών αναστάσεως του Σωτήρος μας καθίσταται προτιμότερη και ανώτερη για εκείνον που την έχει επιθυμήσει. Γι' αυτό προσεύχεται να επισπευσθεί η παρουσία του, λέγοντας: «Κοίταξε, Θεέ, και επίβλεψε στο πρόσωπο του Χριστού σου, διότι είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες».

Μνημονεύει, λοιπόν, στην προσευχή του ο Δαβίδ τη χάρη του Θεού που ξεχύθηκε στα έθνη, εκφράζοντας τον θαυμασμό και την έκπληξή του για τη χάρη αυτή με τα εξής λόγια: «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα όμοια με τα δικά σου. Όλα τα έθνη που δημιούργησες θα έρθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου». Επειδή, λοιπόν, και ο ίδιος ευχόταν να αξιωθεί των ίδιων αγαθών, εύλογα παρεμβάλλει τη δική του προσευχή ανάμεσα στους ευαγγελικούς ψαλμούς. Αυτά, λοιπόν, ας λεχθούν σχετικά με τα προαναφερθέντα. Δεν πρέπει, ωστόσο, να αγνοούμε ότι υπάρχουν και αρκετοί άλλοι ψαλμοί που φέρουν την επιγραφή «Προσευχή»· αλλά ο συγκεκριμένος αναφέρεται με την προσθήκη «του Δαβίδ». Άλλος ψαλμός επιγράφεται: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού»· και άλλος: «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει ενώπιον του Κυρίου τη δέησή του». Αλλά, ως έχοντες υπερβεί τις προσευχές της Παλαιάς Γραφής, οι απόστολοι του Σωτήρα μας τον πλησίασαν και τον παρακαλούσαν να τους διδάξει πώς να προσεύχονται· και εκείνος τους διδάσκει, παραδίδοντας μια προσευχή κατάλληλη μόνο για τους ίδιους και τους ομοίους τους.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΜΩΥΣΗ. ΠΘʹ. Κύριε, καταφύγιο έγινες σε εμάς από γενιά σε γενιά. Πριν θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα έως τον αιώνα εσύ είσαι ο Θεός. Ένα δόγμα μάς διδάσκει ο λόγος αυτός, φανερώνοντας ότι το Θείο είναι διαρκές και αιώνιο.

Και επειδή ακριβώς όσοι χειμάζονται έχουν ανάγκη από στέγη, όσοι κλυδωνίζονται στη θάλασσα έχουν ανάγκη από λιμάνι, και όσοι καταδιώκονται από εχθρούς και πολεμίους ή και από άγρια θηρία έχουν ανάγκη από τείχος για καταφύγιο· με όλα δε αυτά παλεύει ο άνθρωπος του Θεού κατά τον παρόντα βίο, γι' αυτό αναγκαίως διδάσκεται να θεωρεί τον Κύριό του ως δικό του καταφύγιο, τείχος και σωτήριο λιμάνι. Έτσι ώστε, είτε καταδιωκόμαστε από εχθρούς σε καιρούς διωγμών, είτε πολεμούμαστε από αόρατους πολεμίους, είτε δεχόμαστε τις επιβουλές εκείνων που προσπαθούν να σκευωρήσουν εις βάρος μας, να καταφύγουμε με νήψη στον Κύριό μας και Θεό, ο οποίος από γενεά σε γενεά γίνεται υπέρμαχος και υπερασπιστής εκείνων που τον επικαλούνται. Αντί δε του «ἐν γενεᾷ καὶ γενεᾷ» (σε γενεά και γενεά), ο Σύμμαχος το απέδωσε σαφέστερα λέγοντας: «Σε κάθε γενεά» (ἐν ἑκάστῃ γενεᾷ). Και πάλι, στο χωρίο: «Πριν δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη», συμφώνως τόσο ο Ακύλας όσο και ο Σύμμαχος αναφέρουν: «Πριν γεννηθούν τα όρη και γεννηθεί με ωδίνες η γη και η οικουμένη».

Διότι δεν είναι θεμιτό να λέμε για αυτόν το «ήσουν», ή το «ήταν», ή το «θα είναι»· επειδή τα μεν είναι δηλωτικά του παρελθόντος, τα δε του μέλλοντος χρόνου, και κανένα από αυτά δεν αρμόζει στη θεία προσωνυμία. Διότι σε αυτήν αρμόζει μόνο το να υπάρχει πάντοτε. Γι' αυτό με πολύ μεγάλη ακρίβεια έχει ειπωθεί και εδώ: «Από τον αιώνα έως τον αιώνα εσύ είσαι, ο Θεός»· και σε άλλα χωρία το: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Πρέπει να παρατηρήσουμε δε ότι στο «Κύριε, έγινες καταφυγή για εμάς», το «Κύριε» δεν παραδίδεται στους Εβραίους με το τετραγράμματο, αλλά με τα κοινά και συνηθισμένα γραφόμενα γράμματα, τα οποία χρησιμοποιούνται και για την ανθρώπινη προσωνυμία, εάν κάποτε αποκαλούσαμε «κύριο» τον δεσπότη ανάμεσα στους ανθρώπους. Διότι με τον ίδιο τρόπο και στην προκειμένη περίπτωση το «Αδωναΐ» μεταφράστηκε ως «Κύριος», εφόσον το τετραγράμματο όνομα, το οποίο φανερώνει την απόρρητη θεολογία του Θεού, δεν υφίσταται στην παρούσα λέξη, αλλά πολύ εύστοχα ονομάστηκε δεσπότης, για να παρασταθεί ότι αυτός μεριμνά και φροντίζει τους δικούς του οικέτες, των οποίων τυγχάνει και καταφυγή.

Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση· και είπες: «Επιστρέψτε, οι υιοί των ανθρώπων». Διότι χίλια έτη στα μάτια σου είναι σαν τη χθεσινή ημέρα που πέρασε, και σαν νυχτερινή σκοπιά. Οι εκμηδενίσεις τους θα είναι έτη. Το πρωί σαν το χορτάρι ας παρέλθει, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει, το βράδυ ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξεραθεί· διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε. Επειδή η επιγραφή διδάσκει ότι αυτά τα λόγια ανήκουν στον Μωυσή, προσπαθώντας να τα εφαρμόσω στο πρόσωπο του Μωυσή, εξετάζω μήπως τυχόν μέσω αυτών ο λόγος παραδίδει μια λανθάνουσα προφητεία του Μωυσή. Διότι δεν μου φαίνεται καν ότι είναι ψαλμός, αλλά, όπως διδάσκει η επιγραφή, προσευχή του Μωυσή. Ερευνώ, λοιπόν, σε ποια άραγε χρονική στιγμή χρησιμοποίησε ο Μωυσής αυτή την προσευχή, και αν τυγχάνει κατάλληλη για τον ίδιο ή μάλλον για τον λαό, και αν πρέπει να εφαρμοστεί στη δική του γενιά και στον λαό που ήταν μαζί του, ή στους μεταγενέστερους απογόνους. Ότι, βέβαια, δεν αρμόζει να αναφέρουμε τα προκείμενα στον ίδιο, νομίζω πως ο οποιοσδήποτε θα το ομολογούσε. Διότι πώς είναι δυνατόν ο Μωυσής, ο άνθρωπος του Θεού, να λέει για τον εαυτό του: «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου»· ή, σύμφωνα με τη μετάφραση του Συμμάχου: «Διότι αναλωθήκαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε»;

Και μου φαίνεται ότι όχι άσκοπα έχει επισυναφθεί η παρούσα προσευχή του Μωυσή μετά τον 88ο ψαλμό και όσα θεσπίστηκαν μέσω αυτού για το σπέρμα του Δαβίδ και τον υποσχεμένο σε αυτόν θρόνο· αλλά με κάποια βαθύτερη πνευματική θεώρηση υποδηλώνει ο λόγος ότι πρόκειται να επέλθει έκπτωση και αποβολή του ιουδαϊκού έθνους μετά την παρουσία Εκείνου που θα προέλθει από το σπέρμα του Δαβίδ· πράγμα το οποίο βεβαίως επισφραγίζει και η έκβαση των πραγμάτων.

Λέει λοιπόν ο λόγος αρχίζοντας το επόμενο μέρος: «Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού». Διότι τέτοιος ήταν πλέον αυτός, ώστε να μην παιδαγωγείται από τον νόμο, αλλά να γίνεται ο ίδιος εισηγητής του νόμου στους άλλους· όπως ήταν εκείνος ο υψηλός Μωυσής, για τον οποίο ακούμε, αυτός που εκούσια αποτίναξε τη βασιλική αξία σαν κάποια σκόνη που είχε προσκολληθεί στα πέλματα των ποδιών του· αυτός που για σαράντα χρόνια απομάκρυνε τον εαυτό του από τη συναναστροφή με τους ανθρώπους και ζούσε μόνος με τον εαυτό του, και μέσω της ησυχίας ατένιζε απερίσπαστα τη θεωρία των αοράτων· αυτός που μετά από αυτά καταυγάστηκε από το άρρητο φως και απάλλαξε τη βάση της ψυχής του από το δερμάτινο και νεκρό περίβλημα· αυτός που συνέτριψε τον αιγυπτιακό στρατό και τον τύραννο με τις αλλεπάλληλες πληγές, ενώ ελευθέρωσε τον Ισραήλ από την τυραννία διαμέσου του φωτός και του ύδατος· για τον οποίο, μετά την Αίγυπτο, ολόκληρος ο χρόνος ήταν μία συνεχόμενη ημέρα, χωρίς ποτέ η νύχτα να σκοτεινιάζει από τον ζόφο. Διότι, μετά την ημερήσια πορεία, τη λάμψη των ακτίνων τη διαδεχόταν ένα άλλο, πρωτόγνωρο φως από τη νεφέλη, έτσι ώστε ο μεν ήλιος να δύει γι' αυτούς σύμφωνα με την αναγκαία τροχιά του, το δε φως να παραμένει συνεχές και αδιάκοπο, καθώς η λαμπηδόνα από τον στύλο διαδεχόταν αμέσως και αδιάσπαστα τη λάμψη των ηλιακών ακτίνων· αυτός που γλύκανε το πικρό και μη πόσιμο νερό με το ξύλο και μετέτρεψε την πέτρα σε πηγή για όσους διψούσαν· αυτός που αντάλλαξε τη γήινη τροφή με την ουράνια· αυτός που έβλεπε καθαρά μέσα στον θείο γνόφο και αντίκριζε μέσα σε αυτόν τον Αόρατο· αυτός που επόπτευσε την αχειροποίητη σκηνή και κατανόησε επάξια τον διάκοσμο της ιερωσύνης· αυτός που δέχθηκε τις θεότευκτες πλάκες και, όταν συνετρίβησαν, τις χάραξε ξανά· αυτός που έφερε στο πρόσωπό του τα σύμβολα της θείας δυνάμεως που του φανερώθηκε, και με τη λαμπρότητα που εξέπεμπε, σαν με κάποιες φωτεινές ακτίνες, απέτρεπε τα βλέμματα όσων τον αντίκριζαν αναξίως· αυτός που καταδίκασε με πυρ και με χάσμα γης όσους επαναστάτησαν κατά της ιερωσύνης και εξαφάνισε αυτούς που ύβρισαν τη θεία χάρη· αυτός που μετέβαλε τη μαγεία του Βαλαάμ σε ευσέβεια· του οποίου το τέλος της ζωής εξιστορείται ως υψηλότερο· αυτός που βρέθηκε στην κορυφή του όρους και δεν άφησε κανένα ίχνος, ούτε μνημόσυνο της γήινης οδύνης στον βίο του· αυτός που δεν αλλοίωσε τον χαρακτήρα του κάλλους από το πέρασμα του χρόνου, αλλά διέσωσε μέσα στην τρεπτή φύση το αναλλοίωτο στο καλό.

Τέτοια λοιπόν κατανοήσαμε ότι είναι η έννοια της ψαλμωδίας αυτής, της οποίας η επιγραφή είναι «Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού». Διότι, επειδή η ανθρώπινη φύση είχε κυριευθεί από το κακό της αμαρτίας και, έχοντας αποκοπεί από την ένωση με το αγαθό, συμφυρόταν με τα αντίθετα πάθη και είχε ανάγκη από κάποια μεσιτεία προς Εκείνον που είχε τη δύναμη να την ανακαλέσει από την απώλεια, ο άνθρωπος του Θεού αναλαμβάνει ρόλο πρέσβη, απολογούμενος αφενός για την πτώση των ομοφύλων του, και εκλιπαρώντας αφετέρου το Θείο να σπλαχνιστεί τους απολωλότες. Διότι αμέσως, τρόπον τινά, δικαιολογείται προς Εκείνον που τον ακούει και λέει ότι μόνο στον Θεό προσιδιάζει το να είναι σταθερός, ακίνητος και πάντοτε αναλλοίωτος σε κάθε αγαθό· ενώ η ανθρώπινη φύση, υποκείμενη σε μεταβολή και αλλοίωση, δεν παραμένει ποτέ στην ίδια κατάσταση, ούτε όταν ανέρχεται προς το καλύτερο, ούτε όταν εκπίπτει από τη μετοχή στο καλύτερο. Γι' αυτόν τον λόγο, παρακαλεί να γίνεται ο Αμετάθετος καταφύγιο σωτηρίας σε κάθε γενεά για τον πλανώμενο.

Η δε φράση έχει ως εξής: «Κύριε, έγινες καταφύγιο σε εμάς από γενεά σε γενεά». Γιατί το λέει αυτό; Διότι εσύ, λέει, υπάρχεις πριν από την κτίση, εμπεριέχοντας όλο το αιώνιο διάστημα, από τότε που έλαβε αρχή η φύση του αιώνα μέχρι το τέλος στο οποίο θα φτάσει· και τέλος του ατελεύτητου είναι η απειρία. Διότι «πριν δημιουργηθούν», λέει, «τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις». Το δε ανθρώπινο γένος, εξαιτίας του τρεπτού της φύσεώς του, αφού κατέπεσε από το ύψος των αγαθών προς την ταπεινή και ολισθηρή κατάσταση της αμαρτίας, παρασύρθηκε. Επομένως, λέει, άπλωσε το χέρι σου εσύ, ο άπτωτος, σε αυτόν που ολίσθησε, γινόμενος και για εμάς αυτό ακριβώς που είσαι εκ φύσεως, και «Μην τον απομακρύνεις από το ύψος που βρίσκεται κοντά σου προς την ταπείνωση της αμαρτίας». Έπειτα, γίνεται διάκονος της δεσποτικής φωνής και προφέρει τη φιλάνθρωπη ρήση, λέγοντας: «Και είπας· Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων». Αυτή δε η φωνή αποτελεί δόγμα· διότι ο λόγος αποβλέπει προς τη φύση και υποδεικνύει τη θεραπεία των κακών.

Και πάλι, υπάρχει ένα άλλο είδος επιγραφής: «στους υιούς Κορέ» ή «στον Ιδιθούμ» ή «στον Ασάφ»· σε έναν δε κατ' εξαίρεση αναγράφεται: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού». Αναφορικά με εκείνους που, σύμφωνα με την εκκλησιαστική γραφή, φέρουν τις επιγραφές που τους συνοδεύουν, ενώ στους Εβραίους παραδίδονται ανεπίγραφοι, διαπιστώσαμε την εξής διαφορά: διότι σε ορισμένους υποδηλώνεται κάποιος αριθμός από τις ημέρες της εβδομάδας, όπως «μία σαββάτων» ή «τετράδι σαββάτων» ή «εις την ημέραν του σαββάτου» ή «προ του σαββάτου»· άλλοι δε έχουν κάποιο άλλο νόημα στις επιγραφές τους, το οποίο έχει παντελώς αποσιωπηθεί από τους Εβραίους.

Το ίδιο θεωρώ ότι πρέπει να κατανοούμε και για την προσευχή, όταν ακούμε «προσευχή του Δαβίδ», ότι δηλαδή οφείλουμε να φροντίζουμε ώστε και ο δικός μας βίος να είναι σύμφωνος με τον δικό του, για να αποκτήσουμε την παρρησία της προσευχής. Το ίδιο ισχύει και για το «προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία και εκχέει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου». Διότι έχουμε μεγάλη ανάγκη την κατά Θεόν ανάβαση, για να κατανοήσουμε ως προς τι είμαστε πτωχοί· επειδή δεν θα μπορούσαμε να φθάσουμε στο σημείο να επιθυμήσουμε τα αληθινά αγαθά, εάν δεν κατανοούσαμε τη δική μας πτωχεία ως προς αυτά. Απεναντίας, ο τόνος της προσευχής καθίσταται έμψυχος και ενδιάθετος, όταν γνωρίσουμε ως προς τι είμαστε πτωχοί και όταν περιπέσουμε σε ακηδία λόγω της αναβολής των όσων ποθούμε· και έτσι εκχέεται η δέησή μας μέσα από τα μάτια, χρησιμοποιώντας τα δάκρυα αντί για λόγια. Έτσι θα κατανοήσεις και το «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», ότι δηλαδή δεν είναι δυνατόν να προσέλθει κανείς διαφορετικά προς τον Θεό μέσω της προσευχής, εάν δεν απομακρυνθεί από τούτο τον κόσμο και δεν γίνει αποκλειστικά άνθρωπος του Θεού.

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ο Μωυσής προσεύχεται υπέρ του λαού· διότι, ως προφήτης, προέβλεπε τις προθέσεις τους. «Κύριε, καταφυγή». Διότι σε κάθε γενεά ο Θεός καθοδηγούσε τον λαό των Ιουδαίων. «Πριν τα όρη». Διότι πριν από όλα αυτά, ως προγνώστης, είχε προετοιμάσει τον λαό. Αναφέρεται επίσης και στο άχρονο του Χριστού. «Και από του αιώνος». Διότι είναι γραμμένο: «πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. «Μη αποστρέψεις». Διότι αφότου ανέλαβε την ανθρώπινη φύση, είναι αδύνατον να χωριστεί από αυτήν. «Και είπες». Μέσω των προφητών και των πατριαρχών προτρέποντας τον άνθρωπο να επιστρέψει. «Ότι χίλια έτη». Διότι όλος ο κόσμος λογίζεται [για τον Θεό] σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και όλοι οι αιώνες σαν μία ημέρα και σαν μια νυχτερινή ώρα, έτσι ώστε ο Θεός ζητά τη σωτηρία του ανθρώπου, για να σωθεί· διότι ο Θεός είναι ανενδεής. «Τα εξουδενώματα». Διότι όσα έκαναν οι Ιουδαίοι για να εξουθενώσουν τον Χριστό, διαφυλάσσονται εναντίον τους για πολλά έτη. «Το πρωί». Διότι, όταν έγινε η ανάσταση κατά τον όρθρο, οι Ιουδαίοι μαράθηκαν σαν το χόρτο [και έπεσαν] και παρήλθαν. «Το πρωί να ανθίσει». Διότι μέχρι εκείνη την πρωινή ώρα, κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, οι Ιουδαίοι άνθιζαν. Και παρήλθαν σαν το άνθος του χόρτου. «Το εσπέρας». Διότι μετά την ανάσταση ήλθε για εκείνους το εσπέρας, δηλαδή το τέλος· διότι ξεράθηκαν και έπεσαν.

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ψαλμός 89. 1. Το Πνεύμα προσέδωσε ένα ωραίο αξίωμα στον Μωυσή· διότι, επειδή χωρίσαμε τους εαυτούς μας, και άλλοι μεν γίναμε κτήμα του εχθρού, έχοντας προσκολληθεί στην αμαρτία, άλλοι δε του Ποιητή, διαφυλάσσοντας ακέραιο το πλάσμα για Εκείνον που το έπλασε, προσονόμασε τον Μωυσή άνθρωπο του Θεού, για να μάθεις ότι ο δίκαιος είναι ιδιαίτερο κτήμα του Θεού. Αλλά για ποιον λόγο απέδωσε αυτόν τον ψαλμό στον Μωυσή; Διότι ούτε ο Μωυσής φαίνεται να τον έχει συγγράψει· ή για ποιον λόγο δεν τον παρέδωσε, όπως ακριβώς τις ωδές; Μάθε, λοιπόν, την αιτία που είναι και αληθής και εύλογη.

Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς από γενεά σε γενεά. Ο προφήτης φανερώνει το αδιάκοπο της πρόνοιας του Θεού, λέγοντας «γενεά και γενεά», μην εννοώντας μόνο δύο, αλλά όλες τις γενεές. Διότι, επειδή ο νοητός εχθρός, αρχίζοντας από την απάτη μέσω του όφεως, συνέχισε σε κάθε εποχή και πολιτεία να πολεμά το γένος μας, είχαμε αναγκαστικά την ανάγκη να καταφύγουμε στον Θεό. Επομένως, δεν θα σωζόμασταν διαφορετικά, παρά μόνο επιστρατεύοντας τον όντως δυνατό ενάντια σε εκείνον που φαντάζει δυνατός. Πριν δημιουργηθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα έως τον αιώνα, συ είσαι ο Θεός. Δύο πράγματα μας υποδεικνύει στο παρόν ο ψαλμωδός: ότι ο κόσμος είναι γενητός, επειδή κάποιοι νομίζουν ότι αυτός είναι αγένητος.

Είπαν δε ότι και ο ογδοηκοστός ένατος ψαλμός είναι του Μωυσή, όπως νόμισαν έχοντας δώσει προσοχή στο γράμμα της επιγραφής και όχι στο νόημά της, μάλλον δε ούτε καν με ακρίβεια στην ίδια την επιγραφή. Διότι δεν αναφέρει «προσευχή του Μωυσέως, ανθρώπου του Θεού», αλλά «προσευχή τω Μωυσή, ανθρώπω του Θεού»· δηλαδή, αυτή η επιγραφή αρμόζει σε κάθε άνθρωπο του Θεού που προστρέχει στο βάπτισμα του Θεού.

Χαίρε, κεχαριτωμένη, διότι έγινες σε εμάς καταφύγιο, και μεσιτεύεις υπέρ ημών των πηλογενών προς τον Υιό σου και Θεό σου και Θεό μας. Χαίρε, κεχαριτωμένη, χαίρε, η κοινή σωτηρία όλων μαζί των περάτων της γης, και η χριστιανική προστασία όλων των Χριστιανών. Χαίρε, η μόνη συμπαραστάτρια βοήθεια των αβοήθητων, και η μόνη μεγαλόδυναμη ισχύς των αδυνάτων. Χαίρε, κεχαριτωμένη, χαίρε, η μόνη ανύψωση των ταπεινών, και η μόνη προστασία των πενήτων, και η μόνη μητέρα των ορφανών, και των πτωχών, και των χηρών. Χαίρε, κεχαριτωμένη, χαίρε, η μόνη παρηγοριά των καταπονουμένων, και η μόνη σκέπη των ασκέπων. Χαίρε, κεχαριτωμένη, χαίρε, η μόνη λύτρωση των αιχμαλώτων, και η μόνη ανάκληση των εξορίστων και των εκτοπισμένων.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Α΄. Τίτλος πρώτος. — Περί της αΐδιας θεότητας της αγίας και ομοουσίου Τριάδος· και ότι ένας και μόνος πάνω απ' όλους είναι ο Θεός. «Είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα, και καθ' ομοίωσιν.» «Είπε ο Θεός: Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς.» «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην καταλαβαίνει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του.» «Άκου, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος.» «Δείτε, ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας, ή ποιος είναι Θεός εκτός από τον Θεό μας;» «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.» «Ο δε Θεός είναι βασιλιάς μας προ των αιώνων.» «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα σαν τα δικά σου.» «Κύριε, εσύ έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά.» «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία πάντων των αιώνων» και τα λοιπά. «Κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· έξι φτερούγες είχε το ένα, και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν.»

Ψαλμός πθ΄. Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. «Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς από γενιά σε γενιά», δηλαδή σε κάθε γενιά των δούλων σου αποτελείς καταφύγιο, διότι από την αιωνιότητα και «πριν δημιουργηθεί η γη και η οικουμένη, εσύ υπάρχεις, χωρίς να έχεις ούτε αρχή υπάρξεως ούτε τέλος ημερών». Γι' αυτό· «Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο οδηγώντας τον στην ταπείνωση» της ανοίας και της κακώσεως, «και είπες: Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων».

Θα καταφύγουν λοιπόν πολλά έθνη, λέει η προφητική ρήση, στον Κύριο. Πότε θα γίνουν αυτά; Είναι φανερό, όταν έφτασε ο καιρός της θεοφάνειας, και εκείνοι που έχουν καταφύγει κράζουν: Κύριε, έγινες καταφυγή μας από γενιά σε γενιά. Αυτοί, έχοντας κληθεί ως λαός του Κυρίου, κατασκηνώνουν στη Σιών, δηλαδή βεβαίως στην Εκκλησία· η οποία και προστάζεται να τέρπεται και να ευφραίνεται, βλέποντας το πλήθος των παιδιών της που ξεπερνά κάθε αριθμό. Σε ακολουθία με αυτά, και ένας άλλος από τους αγίους θα αναφωνήσει εκ προσώπου του Σωτήρα: Με απέστειλε για να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους φτωχούς. Γίνεται δε πιστευτό από εμάς και κηρύσσεται, ότι ο Υιός του Θεού και Θεός αποστέλλεται από τον Πατέρα οικονομικώς, κατά την ανθρώπινη φύση· διότι πρώτα αυτόν γνωρίζει ο αποστολικός λόγος ως απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, ο οποίος απεστάλη στα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ. Αλλά επειδή δεν αναγνώρισαν ούτε δέχτηκαν τον απεσταλμένο λυτρωτή και ευεργέτη, για τον λόγο αυτόν οι μαθητές αποστέλλονται στα έθνη· και από εκεί το φως της θεογνωσίας επιλάμπει στον κόσμο, και απαλλαχθήκαμε από την υποδούλωση στα στοιχεία του κόσμου, και λυτρωθήκαμε από κάθε δαιμονική ενέργεια.