Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:10

Οι ημέρες των ετών μας ανέρχονται σε εβδομήντα έτη. Αυτά προσομοιάζουν με τα λόγια του πατριάρχη Ιακώβ: Οι ημέρες μου υπήρξαν λίγες και δύσκολες και δεν έφθασαν τις ημέρες των πατέρων μου. Υπάρχουν βεβαίως και εκείνοι οι οποίοι ζουν περισσότερο χρόνο από τον προαναφερθέντα· αλλά αυτό συμβαίνει σε λίγους. Εδώ όμως διδάσκει τον κοινό κανόνα και εκείνο που ισχύει για τους περισσότερους.

Διότι, όπως ακριβώς δεν έκανε μνεία για εκείνους που δέχονται πρόωρα το τέλος, έτσι παρέλειψε και τους υπέργηρους λόγω της μακροζωίας τους. Αλλά όμως, λέει, και αυτός ο σύντομος χρόνος είναι γεμάτος από οδύνη και πόνους. Διότι ήλθε πραότητα επάνω μας, και θα παιδαγωγηθούμε.

Και κάθε μεν πράγμα στον κόσμο πωλείται σύμφωνα με την αξία του, και ανταλλάσσει κανείς ίσο με ίσο· η επαγγελία όμως της αιώνιας ζωής αγοράζεται με κάτι ελάχιστο. Διότι είναι γραμμένο: Οι ημέρες της ζωής μας ανέρχονται σε εβδομήντα έτη, και εάν υπάρχει ευρωστία, σε ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος. Όταν λοιπόν παραμείνουμε στην άσκηση και τα ογδόντα έτη, ή ακόμη και εκατό, δεν θα βασιλεύσουμε για ίσο διάστημα εκατό ετών, αλλά αντί των εκατό θα βασιλεύσουμε στους αιώνες των αιώνων· και έχοντας αγωνιστεί επί της γης, δεν λαμβάνουμε την κληρονομιά στη γη, αλλά στους ουρανούς έχουμε τις επαγγελίες· και πάλι, αποθέτοντας το σώμα φθαρτό, το αναλαμβάνουμε άφθαρτο.

Πρωτίστως, ας είναι κοινή μέριμνα όλων μας αυτή: από τη στιγμή που αρχίσαμε, να μην υποχωρούμε ούτε να αποκάμνουμε στους μόχθους, ούτε να λέμε: «Περάσαμε πολύ χρόνο στην άσκηση»· αλλά μάλλον κάθε μέρα, σαν να αρχίζουμε τώρα, να αυξάνουμε την προθυμία μας. Διότι ολόκληρος ο βίος των ανθρώπων είναι ελάχιστος, συγκρινόμενος με τους μελλοντικούς αιώνες, έτσι ώστε και όλος ο χρόνος μας να μην είναι τίποτα μπροστά στην αιώνια ζωή. Και κάθε πράγμα στον κόσμο πωλείται στην αξία του, και ο καθένας ανταλλάσσει το ίσο με το ίσο, η υπόσχεση όμως της αιώνιας ζωής αγοράζεται με κάτι ελάχιστο. Διότι έχει γραφτεί: «Οι ημέρες της ζωής μας ανέρχονται σε εβδομήντα έτη, και αν υπάρχει ευρωστία, σε ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος». Όταν λοιπόν παραμείνουμε στην άσκηση και τα ογδόντα ή και τα εκατό έτη, δεν θα βασιλεύσουμε για χρόνο ίσο με τα εκατό έτη, αλλά αντί για τα εκατό, θα βασιλεύσουμε στους αιώνες των αιώνων. Και ενώ αγωνιστήκαμε πάνω στη γη, δεν λαμβάνουμε την κληρονομία στη γη, αλλά στους ουρανούς έχουμε τις υποσχέσεις. Και πάλι, ενώ αποθέτουμε σώμα φθαρτό, το αναλαμβάνουμε πίσω άφθαρτο. Επομένως, τέκνα, ας μην ολιγοψυχούμε ούτε να νομίζουμε ότι αργοπορούμε ή ότι κάνουμε κάτι σπουδαίο. «Διότι τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Ούτε πάλι, βλέποντας τον κόσμο, να νομίζουμε ότι έχουμε απαρνηθεί σπουδαία πράγματα· διότι και αυτή ολόκληρη η γη είναι πάρα πολύ μικρή σε σχέση με ολόκληρο τον ουρανό.

Διότι με πολύ μεγάλο ενδιάμεσο διάστημα τα απομάκρυνε μεταξύ τους και τα διαχώρισε. Και ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα, και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα. Τώρα πλέον, λοιπόν, μετά τη δημιουργία του ήλιου, ημέρα είναι ο φωτισμένος από τον ήλιο αέρας, όταν αυτός λάμπει στο ημισφαίριο πάνω από τη γη, και νύχτα είναι η σκιά της γης που δημιουργείται όταν κρύβεται ο ήλιος. Τότε, όμως, όχι με την κίνηση του ήλιου, αλλά με τη διάχυση εκείνου του πρωταρχικού φωτός, και έπειτα με τη συστολή του σύμφωνα με το μέτρο που όρισε ο Θεός, γινόταν η ημέρα και τη διαδεχόταν η νύχτα. Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία. Η εσπέρα, λοιπόν, είναι το κοινό όριο της ημέρας και της νύχτας· και το πρωί, ομοίως, είναι η γειτνίαση της νύχτας με την ημέρα. Για να αποδώσει, επομένως, τα πρωτεία της δημιουργίας στην ημέρα, ανέφερε πρώτα το τέλος της ημέρας και έπειτα αυτό της νύχτας, εφόσον η νύχτα ακολουθεί την ημέρα. Διότι η κατάσταση στον κόσμο πριν από τη δημιουργία του φωτός δεν ήταν νύχτα, αλλά σκοτάδι· εκείνο όμως που αντιδιαστάλθηκε προς την ημέρα, αυτό ονομάστηκε νύχτα· το οποίο μάλιστα έλαβε την ονομασία του μεταγενέστερα, μετά την ημέρα. Έγινε, λοιπόν, εσπέρα και έγινε πρωί. Εννοεί το ημερονύκτιο. Και δεν το ονόμασε πλέον «ημέρα και νύχτα», αλλά απέδωσε ολόκληρη την ονομασία στο στοιχείο που επικρατεί. Αυτή τη συνήθεια θα την βρεις σε ολόκληρη την Αγία Γραφή, κατά τη μέτρηση του χρόνου να αριθμούνται οι ημέρες, και όχι και οι νύχτες μαζί με τις ημέρες. «Οι ημέρες των ετών μας», λέει ο ψαλμωδός.

Και η αφορμή του γεγονότος έχει εξηγηθεί σαφώς μέσα από όσα ήδη έχουν προηγηθεί. <Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα να εγκαταλειφθεί η Τύρος για εβδομήντα έτη, ίσα με τον χρόνο ενός βασιλιά, ίσα με τον χρόνο ενός ανθρώπου.> Η Τύρος χλεύαζε τα ίδια τα Ιεροσόλυμα, επειδή είχαν πορθηθεί, και τις αιτίες της συμφοράς δεν τις απέδιδε τόσο στην αδιαφορία των Ιουδαίων, ότι δηλαδή προσέκρουσαν στον Θεό μέσω της προσβολής προς τον νόμο και το θέλημά Του, αλλά αντίθετα θεώρησε ότι ο προστάτης τους, δηλαδή ο Θεός των πάντων, δεν μπόρεσε να τους σώσει. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, αλώθηκε και αυτή, και υπέμεινε ερήμωση ισόχρονη με την αιχμαλωσία των Ισραηλιτών. Διότι διήνυσαν εβδομήντα έτη ανάμεσα στους Χαλδαίους, σηκώνοντας τον δυσβάσταχτο ζυγό της δουλείας. Εκείνον τον καιρό, λοιπόν, θα εγκαταλειφθεί, δηλαδή θα ερημωθεί η Τύρος, και θα παραμείνει έρημη από κατοίκους, και αυτό θα παραταθεί για τόσο χρονικό διάστημα ώστε να φαίνεται πως ισούται με τον χρόνο της ζωής ενός ανθρώπου, ή μιας βασιλείας, δηλαδή εβδομήντα έτη, όπως ακριβώς ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «Οι ημέρες των ετών της ζωής μας φτάνουν τα εβδομήντα έτη, και εάν υπάρχει ευρωστία τα ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος.» <Και θα συμβεί μετά από εβδομήντα έτη, η Τύρος να γίνει σαν το άσμα της πόρνης.>

Και αυτά αρμόζει να λέγονται για την παρούσα κατάσταση του λαού της περιτομής. Διότι τώρα, αληθινά, όλες οι προηγούμενες ημέρες τους εξέλιπαν, όταν τους κατέλαβε η εσπέρα, και όταν εξέλιπαν μέσα στην οργή του Θεού. Επειδή, ενώ παλαιά παρέβλεπε και προσπερνούσε τις ανομίες τους, μετά όμως από την επιβουλή κατά του Σωτήρος εκπληρώθηκε σε αυτούς το εξής: «Δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας»· γι' αυτό λέει: «Έθεσες τις ανομίες μας ενώπιόν σου, και ο αιώνας (ο βίος) μας στο φως του προσώπου σου». Αντί αυτού, ο Σύμμαχος απέδωσε με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «Τις αμέλειές μας να φαίνονται στο πρόσωπό σου. Τα έτη μας τα περνούσαμε σαν την αράχνη». Οι ημέρες των ετών μας φθάνουν στα εβδομήντα έτη. Εάν όμως υπάρχει ευρωστία, ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος. Εδώ είναι επίκαιρο να παραθέσουμε την προφητεία του Ησαΐα, διά της οποίας λέει: «Αυγά ασπίδων έσπασαν και ιστό αράχνης υφαίνουν». Αυτά δε τα προφήτευε ο Προφήτης, ανάγοντας τον λόγο στην κατάσταση του λαού μετά την παρουσία του Σωτήρος ημών, κατά την οποία οι άρχοντές τους, δίκην πτηνού που τίκτει, προβάλλουν τα δικά τους αποκυήματα σε τέτοιο βαθμό, ώστε να παρομοιάζονται με γεννήματα ασπίδας, εξαιτίας του ιού (δηλητηρίου) της βλασφημίας κατά του Σωτήρος ημών που εκχέεται από αυτούς, καθώς και της λοιπής απιστίας τους προς Αυτόν.

Όταν επήλθε πραότητα και θα παιδαγωγηθούμε. Ποιος γνωρίζει το κράτος της οργής σου, και από τον φόβο σου να εξαριθμήσει τον θυμό σου; Τη δεξιά σου έτσι κάνε γνωστή, και εκείνους που έχουν παιδαγωγηθεί στην καρδιά με σοφία. Αντί του, Επειδή επήλθε πραότητα και θα παιδαγωγηθούμε, ο Σύμμαχος λέει: Διότι, αφού αποκοπούμε ξαφνικά, πετάμε μακριά. Και ο παρών λόγος συνδέεται με την προαναφερθείσα έννοια.

Διότι τα έτη μας, λέει, τα έτη της πρόσκαιρης ζωής φτάνουν στον αριθμό των εβδομήντα και ογδόντα ετών· και αυτή είναι η ελπίδα μας, μετά την οποία καμία άλλη δεν θα μας ακολουθήσει. Διότι, αφού αποκοπούμε ξαφνικά κατά το τέλος της ζωής, πετάμε μακριά· μετά όμως από αυτά, τι άραγε θα μας ακολουθήσει, ποιος το ξέρει; Διότι ποιος μπορεί να ερμηνεύσει, ή και να γνωρίσει με ακρίβεια και να εκφράσει, τι είδους είναι η οργή που θα καταλάβει τους αμαρτωλούς μετά από αυτά; Γι' αυτό λέει: «Ποιος γνωρίζει τη δύναμη της οργής σου, και από τον φόβο σου τον θυμό σου;». Και ποιος είναι ικανός να απαριθμήσει τη δεξιά σου; Αλλά εσύ, Θεέ, γνώρισέ μας από τώρα κιόλας τη δεξιά σου, ώστε να μπορέσουμε και να την κατανοήσουμε και να απαριθμήσουμε τις δυνάμεις της. Ως δεξιά του Θεού, τα ιερά λόγια έχουν πολλές φορές διδάξει ότι είναι ο Χριστός Του. Παιδαγωγούνται λοιπόν αυτοί που υπονοούνται μετά την εξομολόγηση να εύχονται να αξιωθούν, πρώτον μεν της πραότητας του Θεού, ώστε να παιδαγωγηθούν μέσα από αυτήν· έπειτα της δεξιάς Του, δηλαδή της γνώσης του Χριστού Του και των παράδοξων δυνάμεών Του, ώστε να γίνουν καλύτεροι μέσα από τη γνώση αυτών, και ώστε, αφού παιδαγωγηθούν στη διάνοια, να συμμετάσχουν στη σοφία του Θεού· ο Χριστός δε είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού.

Εάν κάποιος καταπιαστεί με αυτό με σταθερό λογισμό, η μάταιη αυτή μέριμνα ξεφεύγει από τη λαβή του και εκμηδενίζεται· διότι όλα όσα επιδιώκονται σε αυτήν τη ζωή είναι ψευδαίσθηση και δεν έχουν πραγματική υπόσταση. Ψευδαίσθηση είναι η τιμή, το αξίωμα, η καταγωγή, η αλαζονεία, η έπαρση, ο πλούτος, και όλα εκείνα με τα οποία καταγίνονται οι αράχνες αυτού του βίου. Γι' αυτόν τον λόγο τα πράγματα αυτά έχουν ανάγκη τον Θεό ως θεραπευτή· διότι νομίζω πως αυτό είναι το νόημα του ρητού που λέει ότι «Οι ημέρες των ετών μας είναι εβδομήντα έτη· εάν δε υπάρχει ευρωστία, ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος». Όχι ότι για όποιον ζει πέρα από αυτό το μέτρο ο βίος είναι επίπονος, αλλά ότι σε αυτήν την τόσο σύντομη ζωή το μεγαλύτερο μέρος της βρίσκεται μέσα στον κόπο και τον πόνο. Πόνος είναι η νηπιακή ηλικία· κόπος η νεότητα· και ο ενδιάμεσος βίος παρέχει με ακόμη μεγαλύτερη αφθονία τους πόνους. Τα δε γηρατειά κατεξοχήν, με τα ίδια τα λευκά μαλλιά και τις ρυτίδες, μαρτυρούν την περίσσεια του κόπου. Κατόπιν επινοεί άλλον τρόπο για να γίνει το θείο ίλεως απέναντι στους ανθρώπους. Και το νόημα των λεγομένων είναι το εξής: αφενός ο όγκος των αμαρτιών μας επισύρει μεγάλη τιμωρία· αφετέρου, η υπόσταση της φύσης μας είναι τόσο μηδαμινή, ώστε να μην μπορεί να αντέξει την οργή που μας αξίζει για τα παραπτώματά μας.

«Ὅτι ἐξελίπομεν» (Διότι εκλείψαμε): Όταν ταράχτηκαν τα στοιχεία της φύσης και ο ήλιος και η ημέρα, και κάθε ψυχή διασκορπιζόταν (σκοτεινιαζόταν), τότε κάθε ελπίδα των Ιουδαίων εξέλιπε. «Καὶ ἐν τῷ θυμῷ» (Και μέσα στον θυμό): Καθώς συγκλονιζόταν η γη και σχίζονταν οι πέτρες, οι Ιουδαίοι έτρεμαν ταραγμένοι. «Ἔθου» (Έθεσες): Διότι τότε κατάλαβαν οι Ιουδαίοι ότι κάθε ανομία τους μνημονεύθηκε ενώπιον του Θεού. «Ὁ αἰών» (Ο αιώνας): Διότι όσο ζήσαμε στο φως <του προσώπου> σου, εκείνες οι ημέρες ήταν αγαθές· όταν όμως αμαρτήσαμε, απορριφθήκαμε εις τον αιώνα. «Ὅτι πᾶσαι» (Διότι όλες): Διότι εκείνες οι ημέρες, κατά τις οποίες ήμασταν μαζί με τον Θεό, εξέλιπαν εξαιτίας των αμαρτιών μας. «Καὶ ἐν τῇ ὀργῇ» (Και μέσα στην οργή): Διότι προκαλέσαμε την οργή του και μας εγκατέλειψε. «Τὰ ἔτη ἡμῶν» (Τα έτη μας): Διότι διασπάστηκαν σαν ιστός αράχνης και έγιναν ανυπόστατα. «Αἱ ἡμέραι» (Οι ημέρες): Αναφέρεται στη βραχύτητα του ανθρώπινου βίου, ότι δηλαδή η ζωή μας είναι μηδαμινή, σαν μια πνοή στα ρουθούνια μας. «Ἐὰν δὲ ἐν δυναστείαις» (Και εάν σε δυναστείες/δυνάμεις): Είναι το ίδιο· διότι όταν ζήσει ο άνθρωπος ακόμη και ογδόντα χρόνια, βρίσκεται σε μεγάλη αδυναμία. «Καὶ τὸ πλεῖον» (Και το περισσότερο): Και εάν, λέει, τύχει να ζήσει και περισσότερα από αυτά, ο άνθρωπος βρίσκεται μέσα σε οδύνη και πόνους. «Ὅτι ἐπῆλθεν» (Διότι επήλθε): Επειδή, εξαιτίας του γήρατος, ξεστομίζουν πλέον παιδαριώδη λόγια και τίποτα το ουσιαστικό. «Τίς γινώσκει» (Ποιος γνωρίζει): Ποιος, λέει; Κανένας· ούτε άγγελοι, ούτε αρχάγγελοι, ούτε κάποια άλλη δύναμη. «Καὶ ἀπὸ τοῦ φόβου» (Και από τον φόβο): Διότι ο φόβος του Θεού συγκλονίζει τον άνθρωπο έστω και μόνο στο άκουσμά του· καθώς κανείς δεν μπορεί να αντέξει τον θυμό του.

Οι ημέρες των ετών μας είναι σε αυτούς εβδομήντα έτη. «Σε αυτούς», δηλαδή μερικών· διότι λίγοι φτάνουν τον προαναφερθέντα αριθμό ετών. Εάν δε υπάρχει δύναμη, ογδόντα έτη. «Δύναμη» ονομάζει την ευρωστία του σώματος. Ο Σύμμαχος δε, αντί του «εάν υπάρχει δύναμη», απέδωσε «παραδόξως», δείχνοντας πως δεν είναι εύκολο να προχωρήσει σε τόση ηλικία ούτε καν ο εύρωστος. Και το περισσότερο από αυτά είναι κόπος και πόνος. Επομένως, λοιπόν, ονόμασε τον ανθρώπινο βίο αράχνη· αφενός επειδή διαρκεί για λίγο χρόνο, διότι η αδυναμία είναι χαρακτηριστικό της αράχνης· αφετέρου επειδή εμπεριέχει κόπο και πόνο χωρίς κανένα όφελος. Διότι και η αράχνη με πολύ κόπο και μόχθο υφαίνεται, εξαιτίας της υπερβολικής λεπτότητας των ιστών της· ωστόσο ο πόνος γι' αυτά είναι ανώφελος, αφού δεν καταλήγει σε τίποτα το χρήσιμο. Όσο για τον λόγο που περιόρισε τον αριθμό των ανθρώπινων ετών στα εβδομήντα, παρόλο που πολλοί φτάνουν τα εκατό έτη και περισσότερα, πάντως όσα ξεπερνούν το ογδοηκοστό έτος, δεν τα θεώρησε καθόλου άξια αρίθμησης, καθώς αυτά τυγχάνουν περιττά για τη ζωή, οδηγώντας σε ένα υπερβολικά προχωρημένο γήρας, το οποίο τους καθιστά σχεδόν όμοιους με τους νεκρούς.

Διότι ήλθε πραότητα σε εμάς, και θα παιδαγωγηθούμε. Πραότητα ονομάζει την απόφαση που εξέδωσε ο Θεός για εμάς: Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις. Διότι, επειδή ο Θεός θέλησε να καταπραΰνει τις προηγούμενες τιμωρίες (εννοώ το, Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, και το, Αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει η γη), επινοεί ως τέλος για εμάς αυτόν τον θάνατο, με τον οποίο παιδαγωγούμαστε βαθύτατα, όχι τόσο τιμωρούμενοι, όσο ωφελούμενοι· διότι με την προσδοκία του θανάτου αποφεύγουμε πολλά από τα επίγεια κακά. Ποιος γνωρίζει το κράτος της οργής σου, και ποιος μπορεί, από τον φόβο προς εσένα, να υπολογίσει τον θυμό σου;

Η φιλία και η ομόνοια έχουν κατασκηνώσει πάρα πολύ μακριά από τέτοιους ανθρώπους· αντίθετα, ανάμεσά τους υπάρχουν μάχες και έχθρες και δυσαρέσκειες, και οι άνθρωποι αυτοί υποπτεύονται ο ένας τον άλλον. Για αυτούς ούτε ο ύπνος είναι γλυκός, ούτε τίποτε άλλο. Αν μάλιστα έχουν και γυναίκα, αλίμονο, γίνονται προς όλους εχθροί και πολέμιοι· αναρίθμητες ζηλοτυπίες, διαρκής φόβος. Εξάλλου, η λέξη «πονηρός» παράγεται από το ρήμα «πονώ». Έτσι λοιπόν και η Γραφή πάντοτε ονομάζει την πονηρία πόνο, όπως όταν λέει: «Κάτω από τη γλώσσα του υπάρχει κόπος και πόνος»· και αλλού πάλι: «Και το περισσότερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος».

Επομένως, τώρα έχουν γίνει πολύ πιο αξιόπιστα. Είπε ότι, όταν κηρυχθεί το Ευαγγέλιο σε όλα τα έθνη, τότε θα έρθει το τέλος· και ιδού, πλέον φτάσαμε προς το τέλος. Διότι στο μεγαλύτερο μέρος της οικουμένης έχει κηρυχθεί· επομένως, το τέλος επίκειται. Ας φρίξουμε, αγαπητοί. Τι σημαίνει όμως αυτό, πες μου; Εσύ μεριμνάς για τη συντέλεια; Διότι και αυτή βέβαια βρίσκεται κοντά, αλλά πολύ πιο κοντά είναι η ζωή του καθενός και ο θάνατος. Διότι οι ημέρες των ετών μας, λέει, ανέρχονται σε εβδομήντα έτη· και εάν υπάρχει ευρωστία, σε ογδόντα έτη.

Και αυτό είναι έργο της οικονομίας του Θεού, το να μην εξολοθρεύει αμέσως τους αμαρτωλούς, αλλά να τους δίνει προθεσμία μετανοίας, ώστε το καλό να μην είναι καταναγκαστικό για τους ανθρώπους. 5,4a «Μακριά να βρεθούν», λέει, «οι γιοι τους από τη σωτηρία», 4b «και ας καταπατηθούν στις θύρες των κατωτέρων τους». Δηλαδή: σκορπίστηκαν, πετάχτηκαν έξω. 5,4b «Και δεν θα υπάρχει κανείς για να τους ελευθερώσει». 5,5a «Διότι όσα εκείνοι θέρισαν, θα τα φάνε οι δίκαιοι», 5b «και οι ίδιοι δεν θα γλιτώσουν από τις συμφορές», 5c «και ας απορροφηθεί η ισχύς τους». Δηλαδή: ας εξαντληθεί η δύναμή τους. Συγχρόνως αυτά είναι λόγια ανθρώπου που επαίρεται. 5,6a «Διότι ο κόπος δεν πρόκειται να βγει από τη γη», 6b «ούτε ο πόνος θα βλαστήσει από τα όρη». «Διότι αυτή η βαρυθυμία», λέει, «υπάρχει μέσα στους ανθρώπους.» Πρόσεξε πώς πάλι βιάζεται να δείξει ότι τα λεγόμενα είναι φυσικά, ώστε να μην μπορεί κανείς να επικρίνει τον λόγο. «Διότι τέτοια είναι η φύση των ανθρώπων», λέει· «επειδή η γη δεν τρέφει τίποτα πιο αξιολύπητο ούτε πιο δυστυχισμένο από τον άνθρωπο.» Δηλαδή: δεν πρέπει να απορούμε ούτε να παραξενευόμαστε. Γι' αυτόν τον σκοπό έχουμε έρθει στη ζωή, για να κοπιάζουμε και να ταλαιπωρούμαστε. Αυτό λέει και ο προφήτης: «και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος», και πάλι ο Ιακώβ: «λίγες και γεμάτες πόνο είναι οι ημέρες μου». 5,7a «Αλλά ο άνθρωπος», λέει, «γεννιέται μέσα στον κόπο.» «Είναι φυσικό το πράγμα», λέει, «είναι αδύνατον να διαφύγει κανείς τη δυστυχία.»

Τι λες, πες μου; Εάν, όταν απέλθει ο πλούσιος εκεί, τιμωρείται, έχουν εξισωθεί τα πράγματα; Και πώς θα ήταν λογικό κάτι τέτοιο; Διότι, πόσα χρόνια θέλεις να υποθέσουμε ότι απόλαυσε τα χρήματα εδώ; Θέλεις να υποθέσουμε εκατό; Εγώ όμως υποθέτω και διακόσια, και τριακόσια και τα διπλάσια. Και, αν θέλεις, ακόμη και χίλια, πράγμα που είναι αδύνατον. Διότι, όπως λέει (η Γραφή), «οι ημέρες των ετών μας είναι ογδόντα έτη». Αλλά ας υποτεθεί ότι είναι και χίλια. Μήπως έχεις, πες μου, να υποδείξεις εδώ κάποια ζωή που να μην έχει τέλος, ούτε να γνωρίζει πέρας, όπως ακριβώς είναι η ζωή των δικαίων εκεί; Εάν λοιπόν κάποιος, πες μου, μέσα σε διάστημα εκατό ετών, έβλεπε για μία μόνο νύχτα ένα ευχάριστο όνειρο, και απολάμβανε πολλή τρυφή στον ύπνο του, αλλά τα εκατό χρόνια τιμωρούνταν, άραγε θα μπορούσες να πεις γι' αυτό ότι «ήρθαν τα πράγματα στα ίσα», και να θεωρήσεις εκείνη τη μία νύχτα των ονείρων ισοβαρή με τα εκατό χρόνια; Είναι αδύνατον να το πεις. Αυτό ακριβώς λοιπόν να συλλογίζεσαι και για τη μέλλουσα ζωή.

Και για να μην τα απαριθμούμε όλα και μακρηγορούμε, άκουσε τι λέει για ολόκληρη τη ζωή του: «Λίγες και θλιβερές είναι οι ημέρες μου, και δεν έφτασαν τις ημέρες των πατέρων μου». Καίτοι ποιος, βλέποντας τον υιό του να κάθεται σε βασιλικό θρόνο και να απολαμβάνει τόσο μεγάλη δόξα, δεν θα λησμονούσε τις παρελθούσες συμφορές; Αλλά όμως εκείνος ήταν τόσο καταπονημένος, ώστε ούτε σε τόσο μεγάλη ευημερία δεν λησμόνησε τα δεινά που του είχαν συμβεί. Και τι να πούμε για τον Δαβίδ; Πόσες τραγωδίες υπέμεινε; Δεν διακηρύττει και αυτός τα ίδια, λέγοντας: «Οι ημέρες των ετών μας είναι εβδομήντα έτη· εάν δε υπάρχει ευρωστία, ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος αυτών είναι κόπος και πόνος»; Και τι να πούμε για τον Ιερεμία; Δεν καταράται και αυτός την ημέρα της γεννήσεώς του εξαιτίας των αλλεπάλληλων δεινών; Και τι να πούμε για τον Μωυσή; Δεν λέει και αυτός απηυδισμένος: «Σκότωσέ με, αν πρόκειται να μου συμπεριφερθείς με αυτόν τον τρόπο»; Ο δε Ηλίας, η ουρανομήκης ψυχή, αυτός που έκλεισε τον ουρανό, μήπως μετά τα πολλά θαύματα δεν εξακολουθούσε να θρηνεί προς τον Θεό λέγοντας: «Πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι δεν είμαι καλύτερος από τους πατέρες μου»; Και τι χρειάζεται να τα εξετάζουμε ένα προς ένα;

Πότε θα αποδώσεις δικαιοσύνη για μένα απέναντι σε όσους με καταδιώκουν; Λιγοστές λοιπόν είναι οι ημέρες της ζωής μας, και καταδιωκόμαστε από πονηρούς λογισμούς, και από σαρκικές επιθυμίες και από τις φροντίδες του κόσμου. Διότι η σάρκα αγωνίζεται εναντίον του πνεύματος, όπως λέει ο Απόστολος· διότι οι ημέρες των ετών μας διαρκούν εβδομήντα έτη. Πότε λοιπόν θα με δικαιώσεις και θα με απαλλάξεις από τους εχθρούς; Κρίνε, λοιπόν, και διώξε αυτά μακριά από εμάς. Μου διηγήθηκαν οι παράνομοι φλυαρίες, αλλά όχι σύμφωνα με τον νόμο σου, Κύριε. Τον προφήτη, βέβαια, τον συμβούλευσαν να εξοντώσει τους εχθρούς του· αυτός όμως, υπακούοντας στον θείο νόμο, ανέμενε τη θεία απόφαση. Αλλά και για εμάς η διδασκαλία αυτών των λογίων είναι ωφελιμότατη. Αρμόζει, λοιπόν, να αποφεύγουμε όχι μόνο τους μύθους των Ελλήνων και την απιστία των Ιουδαίων, αλλά και τα βλάσφημα δόγματα των αιρετικών. Επειδή και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες και οι αιρετικοί διηγούνται και εμφανίζονται ως δάσκαλοι, έχοντας το ψεύδος ως ασπίδα τους, και δεν αναφέρουν τίποτα από τις θείες Γραφές. Και εάν τυχόν φθέγγονται κάτι, το κάνουν σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες, ενώ ως παράνομοι φλυαρούν ακατάπαυστα και εξαπατούν· διότι και στη δική μας γενεά συνέβη αυτό. Οι χριστιανοκατήγοροι, δηλαδή οι εικονοκλάστες, παρέσυραν πολλούς, καθώς και οι Παυλικιανοί, οι οποίοι συμμετέχουν στην αίρεση των Μανιχαίων.

Ένας άλλος έλεγε προς τον Θεό: «Γιατί με έκανες να βλέπω κόπους και πόνους;». Και θλιβόμενος υπερβολικά για τους αδικουμένους, θρηνούσε λέγοντας: «Θα κάνεις τους ανθρώπους σαν τα ψάρια της θάλασσας, που δεν έχουν αρχηγό». Αν λοιπόν αυτά γίνονταν τότε, παρόλο που υπήρχαν νόμοι, και άρχοντες, και δικαστήρια, και ιερείς, και προφήτες, και τιμωρίες, αναλογίσου με πόση υπερβολή τολμούσαν να τα κάνουν όλα την εποχή του Νώε, όταν τίποτε από αυτά δεν τους συγκρατούσε. Και την εποχή των προφητών ο χρόνος της ζωής δεν ήταν πολύς, αλλά εβδομήντα και ογδόντα χρόνια· τότε όμως ο βίος των ανθρώπων παρατεινόταν στα εξακόσια χρόνια και περισσότερο. Για να παραλείψω, λοιπόν, όλα όσα ειπώθηκαν, σε πόσες δοκιμασίες αναγκαζόταν να υποβληθεί, βαδίζοντας έναν τόσο μακρύ δρόμο και προσπαθώντας να μην παρεκκλίνει ούτε στο ελάχιστο σε ένα τόσο μεγάλο διάστημα, ενώ υπήρχαν στο μεταξύ πολλά εμπόδια; Και γιατί λέω πολλά; Αφού μάλλον όλος ο δρόμος ήταν απολύτως τέτοιος, από τα πέρατα της γης μέχρι τα πέρατα, γεμάτος από σκοπέλους και αγκάθια και θηρία και ξηρασία και αρρώστιες και παγωνιά και κακούργους. Διότι, πράγματι, ήταν ευκολότερο να βαδίζει κανείς διαρκώς σε ένα πολυπατημένο μονοπάτι μέσα στο βαθύτατο σκοτάδι της νύχτας, παρά στον δρόμο της αρετής εκείνους τους καιρούς· τόσο πολλοί ήταν αυτοί που πίεζαν για να εκτρέψουν τα βήματά του.

Διότι, τι λέει; «Οι ημέρες των ετών μας είναι εβδομήντα έτη· εάν όμως υπάρχει ευρωστία, ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος». Εάν όμως πεις ότι με αυτά καταδίκασε την κοινή ζωή όλων, και όχι μόνο τη δική του, τότε λες κάτι σπουδαιότερο από αυτό που και εγώ ο ίδιος θέλω να πω, και μας απαλλάσσεις από πολλά λόγια, εφόσον ομολογείς ο ίδιος ότι δεν είναι δυνατόν να βρει κανείς τον βίο, όχι μόνο εκείνου αλλά και οποιουδήποτε άλλου, που να μην έχει τα δυσχερή πολύ περισσότερα από τα καλά. Διότι, όπως ακριβώς ορθά είπες και εσύ, εκείνος, αφού εξέτασε όχι μόνο τα δικά του, αλλά και των άλλων, εξέφερε αυτή την απόφαση, διατυπώνοντας μεν τα ίδια με τον πατριάρχη, αλλά με μεγαλύτερη σφοδρότητα· διότι αυτό που εκείνος εξέφρασε μερικώς, τούτος αργότερα το αποφάνθηκε καθολικά.

Διότι ο μεν έλεγε: «Μικρές και γεμάτες κακά είναι οι ημέρες μου»· αυτός δε: «Οι ημέρες των ετών μας είναι εβδομήντα έτη», δηλαδή όλων των ανθρώπων, «και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος». Ι'. Αλλά αυτά μεν, όπως ακριβώς είπα, τα αφήνω σε εσένα να τα μελετήσεις με κάθε ακρίβεια και με την ησυχία σου. Εγώ δε θα προχωρήσω στους υπόλοιπους προφήτες, οι οποίοι, αν και πουθενά δεν μας άφησαν καταγεγραμμένο τον βίο τους, επειδή όμως περιέπεσαν σε τόση μεγάλη στενοχώρια εξαιτίας της υπερβολής των δεινών που τους κατείχαν, νομίζω ότι και από έναν μόνο λόγο θα μπορέσω να αποδείξω ότι ολόκληρος ο βίος τους ήταν γεμάτος οδύνη. Και πρώτον μεν, αυτό που ήταν κοινό σε όλους τους, περνούσαν ολόκληρο τον βίο τους βασανιζόμενοι, μαστιζόμενοι, πριονιζόμενοι, λιθοβολούμενοι, φυλακιζόμενοι, πεθαίνοντας με σφαγή από μαχαίρι, περιφερόμενοι με προβιές προβάτων και με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι. Έπειτα από αυτά, είχαν και μία άλλη προσθήκη αθυμίας, βαρύτερη από την προηγούμενη: το να βλέπουν να αυξάνεται η κακία εκείνων που τους προξενούσαν αυτά τα δεινά, γεγονός για το οποίο πληγώνονταν περισσότερο από ό,τι για τις δικές τους θλίψεις. Και ο μεν έλεγε: «Κατάρα και ψέμα, και κλοπή και μοιχεία και φόνος έχουν εξαπλωθεί στη γη, και αναμειγνύουν αίμα με αίμα»· φανερώνοντας σε εμάς το αδίστακτο, το πολύπλοκο και την αφθονία της κακίας.

Διότι παρομοιάζονται με το χορτάρι που παρέρχεται. «Το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί»· καθετί που εκπίπτει από τη ζωτική του κατάσταση, είτε έμψυχο είτε άψυχο, γίνεται σκληρό και ξηρό και άχρηστο σαν νεκρό. «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου» εξαιτίας των αμαρτιών μας, «και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». «Οι ημέρες των ετών μας» περνούν γρήγορα σαν τον ιστό της αράχνης, και εάν τυχόν παραταθούν, «φθάνουν μέχρι τα εβδομήντα ή και ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος», καθώς τα όργανα του σώματος ασθενούν και η δύναμή του καταλύεται. «Διότι ήλθε επάνω μας πραότητα και θα παιδευτούμε», δηλαδή, δια της πραότητος θα κατανοήσουμε «τη δύναμη της οργής σου και με φόβο θα αναλογιστούμε τον θυμό σου, ώστε με τη δεξιά σου να μας γνωρίσεις εκείνα που σου είναι ευάρεστα, καθιστώντας μας εκπαιδευμένους στην καρδιά με σοφία. Επίστρεψε, Κύριε· έως πότε» μας παραβλέπεις δικαίως; «Παρηγορήσου για τους δούλους σου και γέμισέ μας με το έλεός σου και θα αγαλλιάσουμε και θα ευφρανθούμε σε όλες τις ημέρες μας· σε αντάλλαγμα των ημερών κατά τις οποίες μας ταπείνωσες· των ετών, κατά τα οποία είδαμε κακά» μετάβαλε προς το καλύτερο τα δεινά, «και επίβλεψε στους δούλους σου και στα έργα σου, και οδήγησε τους υιούς τους» προς τα ευάρεστα σε εσένα. «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας», φωτίζοντας και κατευθύνοντάς μας προς έργα θεάρεστα. «

Αυτό, λέει, που εσύ δεν πιστεύεις θεωρώντας το ανέφικτο και αδύνατο, θα γίνει πράξη και θα γεράσεις υπερβολικά και θα αποβάλεις τη ρώμη του σώματος και θα ζήσεις εν Πνεύματι και δεν πρόκειται να πεθάνεις με λογισμό ανθρώπινο και ταπεινό, έως ότου γίνεις αυτόπτης του χριστού του Κυρίου. «Και ήλθε στο ιερό καθοδηγούμενος από το Πνεύμα»· όχι από δική του πρωτοβουλία, αλλά παρακινείται και προσέρχεται στο ιερό από το Πνεύμα, από το οποίο έλαβε την αποκάλυψη· «και όταν οι γονείς έφεραν μέσα το παιδί για να πράξουν σύμφωνα με τη συνήθεια του νόμου, το δέχθηκε στην αγκαλιά του και ευλόγησε τον Θεό», δηλαδή δόξασε τον Θεό σύμφωνα με το «θα ευλογώ τον Κύριο σε κάθε καιρό διαπαντός». «Και ευλόγησε τον Θεό και είπε· τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα». Φαίνεσαι βρέφος σαράντα ημερών, λέει, αλλά το Πνεύμα που μου αποκάλυψε τα περί σου με διδάσκει να σε ονομάζω Δέσποτα. Και εγώ είμαι δούλος σου, έστω κι αν φαίνομαι γέροντας· «τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα». Έχω κουραστεί να παλεύω με την ταλαίπωρη σάρκα μου, διότι το να ζει κανείς περισσότερο από το κανονικό είναι «κόπος και πόνος»· και μην αναβάλεις την απόλυσή μου, Δέσποτα, αλλά τώρα απόλυσέ με σύμφωνα με τον λόγο σου. Τώρα σύντομα ελευθέρωσε τον δούλο σου από τον δεσμό της σάρκας. Ελευθέρωσέ με σύμφωνα με τον λόγο σου· διότι μου προείπε το Πνεύμα σου ότι δεν θα δω θάνατο, πριν σε αντικρίσω. Και τώρα ας γίνει σύμφωνα με τον λόγο σου.

Γι' αυτό μην τα δίνεις όλα «στους επτά», άνθρωπε, αλλά ένα απαραίτητο μερίδιο, το πιο αναγκαίο για τον βίο και το σώμα, «ακόμη και στους οκτώ», διότι «οι ημέρες των ετών μας είναι εβδομήντα χρόνια, κι αν υπάρχει ευρωστία, ογδόντα, και το περισσότερο από αυτά είναι κόπος και πόνος», δηλαδή γηρατειά, αδυναμία, αρρώστια, τύφλωση, βαρηκοΐα και γενικώς παντελής ατονία και εξάντληση και κόπος και πόνος. Γι' αυτό μην περιμένεις να γεράσεις για να γίνεις τότε χρηστός, αλλά γίνε από τώρα. Από πού γνωρίζεις άλλωστε ότι πρόκειται να ζήσεις και να φτάσεις στα γηρατειά; Και αν ακόμη φτάσεις, τι θα μπορέσεις να πράξεις τότε περικυκλωμένος από τους προαναφερθέντες κόπους και πόνους; Διότι, έχοντας δώσει τα πάντα «στους επτά» και έχοντας καταναλώσει όλη την ακμή σου με αμέλεια και ασωτία και έχοντας γίνει σαν ζωντανός νεκρός, πώς θα μπορέσεις τότε να δώσεις «μερίδιο στους οκτώ» ή τι θα μπορέσεις να εργαστείς για εκείνη την όγδοη ημέρα; Γι' αυτό, όντας ακόμη νέος, «δώσε μερίδιο στους επτά», εφόσον μάλιστα παρέρχονται, «ακόμη και στους οκτώ», αντί για το «ακόμη και στην όγδοη», όπως ακριβώς εκφράζει πληθυντικά τη μία ανάμεσα σε πολλές οκτάδες η εβραϊκή γλώσσα: «Δώσε μερίδιο στους επτά ακόμη και στους οκτώ» και «ετοίμαζε για την έξοδο τα έργα σου».

Και κάποιος λαϊκός με το όνομα Θεοφύλακτος, ο οποίος υφίστατο την ίδια επήρεια, όταν οδηγήθηκε στον άγιο, με μόνη την προσευχή έτυχε της ίδιας θεραπείας και επέστρεψε στο σπίτι του υγιής. Πολλά λοιπόν και άλλα θαύματα έχουν γίνει από εκείνον, και πολύ περισσότερα από όσα αναφέρθηκαν παρέλειψε ο λόγος χωρίς να τα διηγηθεί, τα οποία δεν υπολείπονται καθόλου σε θαυμαστότητα, όμως είναι αρκετά και αυτά ως απόδειξη της θείας χάριτος που του δόθηκε σε αφθονία. Δεν επρόκειτο, βέβαια, ούτε όταν πέθανε και παραδόθηκε στον τάφο σύμφωνα με τον νόμο της ανθρώπινης φύσης, να ενταφιάσει μαζί του και τη χάρη· αλλά, αφού μετά την ύψιστη κατά τα ανθρώπινα μέτρα τελείωση της διπλής του ηλικίας, εννοώ δηλαδή της ψυχικής και της σωματικής, έφτασε σε καλό γήρας, έχοντας γίνει περίπου εβδομήντα ετών (τα οποία ο θείος Δαβίδ ορίζει ως το σταθερό μέτρο της ανθρώπινης ζωής), εκοιμήθη λοιπόν εν ειρήνη τον ύπνο που οφείλεται στους δικαίους και προστέθηκε στους πατέρες, των οποίων τον βίο αφού μιμήθηκε, δικαίως έγινε κοινωνός και της μακαριότητάς τους.

Και τι να πούμε για τον θεοπάτορα Δαβίδ, ο οποίος καθορίζει ως σπιθαμιαίο μέτρο ζωής το εβδομηκοστό ή ογδοηκοστό έτος εν ευρωστία, και συνδέει ό,τι ξεπερνά αυτό με κόπο; Έπειτα λέει: «εξάγαγε από τη φυλακή την ψυχή μου» και πάλι: «μη με πάρεις στο μέσο των ημερών μου», σαν τους «άνδρες αιμάτων και δολιότητας που δεν θα φτάσουν ούτε στα μισά των ημερών τους»; Ποιος από τους αποστόλους, ή από τις συνόδους ή από τους αγίους πατέρες διατυπώνει τέτοιον όρο;

Οι ημέρες των ετών μας, κατά τον άγιο Δαβίδ, ανέρχονται σε αυτόν τον αριθμό, ή και στα ογδόντα. Βλέπω όμως τώρα να φεύγουν από τη ζωή πρόωρα νήπια, καθώς και άτομα στην πρώτη ηλικία και πριν εφηβεύσουν, ή ακόμη και μόλις αποκτήσουν λίγες λευκές τρίχες. Έτσι λοιπόν και εμείς, ιδού, τέκνα, πεθαίνουμε σήμερα· και θέτοντας τούτο καθημερινά κατά νουν πράττουμε το καλό, πορευόμενοι σύμφωνα με τον πατρικό νόμο· έτσι οι άγιοι πατέρες μας διήγαγαν αυτές τις λίγες ημέρες. Ας είναι λοιπόν μαζί σας το έλεος, η ειρήνη, η αγάπη, η αφθονία, η απουσία φθόνου, η απουσία αλαζονείας, η υπακοή, η χρηστολογία, η σύμπνοια, η αλληλοσυμπάθεια, η ταπεινοφροσύνη.

Πόσο μακάριος, λοιπόν, είναι ο υποτακτικός! Πόσο θεσπέσιος αυτός που εξομολογείται ειλικρινά! Πόσο οσιότατος ο υπομονετικός! Πόσο θεομακάριστος ο πιστός και αμετακίνητος στις εντολές! Γι' αυτό, αδελφοί μου, ας μην αποκάμουμε, ας μην αποκλίνουμε, ας μη δυστροπήσουμε, ας μην οπισθοχωρήσουμε, ας μην εγκαταλείψουμε τον αγώνα, ας μη γυρίσουμε την πλάτη, ω συστρατιώτες, ω συνοδοιπόροι, ω συμμετανάστες. Σάρκες είναι, ας μην τις λυπηθούμε· όπως λέει και ο λόγος, λιγοστός είναι ο χρόνος, σύντομος ο βίος. Ακόμη κι αν η ζωή μας παραταθεί γύρω στα εβδομήντα ή ογδόντα χρόνια, δεν είναι τίποτα μπροστά στους άπειρους αιώνες. Προσφέρουμε, σας παρακαλώ, έναν οβολό και λαμβάνουμε ως αντάλλαγμα αμύθητο πλούτο· προσφέρουμε λίγο χρόνο και θα αποκτήσουμε άπειρους αιώνες· ας υπομείνουμε τον πρόσκαιρο κόπο και θα λάβουμε απέραντες αναπαύσεις· ας κλάψουμε, για να γελάσουμε με το μακάριο γέλιο αιώνια. Ας θρηνήσουμε από πόθο για τον Χριστό, για να σκιρτήσουμε από ατελεύτητη ευφροσύνη.