Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:17

«Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας». Και εμάς μάς ανέδειξε λαμπρούς και επιφανείς το φως της θεογνωσίας· και οι Ιουδαίοι μετά την επάνοδο έγιναν πάλι περίβλεπτοι. «Και τα έργα των χεριών μας κατεύθυνε». Έργα του νόμου· έργο είναι αυτό που τελείται στη Νέα Διαθήκη. Διότι στην Παλαιά υπάρχουν διάφορες θυσίες, ενώ στη Νέα θυσιάζεται μόνος ο Υιός.

Και το έργο των χεριών μας κατεύθυνε. Έργα μεν των χεριών είναι η κάθε επιμέρους πράξη· έργο δε των χεριών είναι η γνώση που προκύπτει από αυτές.

Διότι ο μεν Ησαΐας λέγει: «Θεός αιώνιος, αυτός που κατασκεύασε τα άκρα της γης»· η δε Σωσάννα έλεγε: «Ο Θεός ο αιώνιος»· ο δε Βαρούχ έγραφε: «Θα κράξω προς τον αιώνιο στις ημέρες μου»· και λίγο μετά: «Διότι εγώ ήλπισα στον αιώνιο για τη σωτηρία σας, και μου ήλθε χαρά από τον Άγιο». Επειδή δε και γράφοντας προς τους Εβραίους ο Απόστολος λέγει: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· ψάλλει δε και ο Δαβίδ στον ογδοηκοστό ένατο ψαλμό: «Και η λαμπρότητα του Κυρίου ας είναι επάνω μας», και: «Στο φως σου θα δούμε φως»· ποιος είναι τόσο ανόητος, ώστε να αμφιβάλλει για το ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε; Διότι πότε είδε κανείς φως χωρίς τη λαμπρότητα του απαυγάσματός του, ώστε να πει και για τον Υιό ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε», ή ότι «πριν γεννηθεί δεν υπήρχε»; Και αυτό επίσης που λέγεται στον εκατοστό τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό προς τον Υιό: «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία όλων των αιώνων», δεν επιτρέπει σε κανέναν να συλλογιστεί ούτε το παραμικρό διάστημα, κατά το οποίο να μην υπήρχε ο Λόγος.

Διότι ο μεν Ησαΐας λέγει: «αιώνιος Θεός, ο οποίος κατασκεύασε τα άκρα της γης», η δε Σωσάννα έλεγε: «ο Θεός ο αιώνιος», ο δε Βαρούχ έγραφε: «θα κράξω προς τον αιώνιο Θεό κατά τις ημέρες μου»· και μετά από λίγο: «διότι εγώ ήλπισα στον αιώνιο σωτήρα μας, και ήλθε σε εμένα χαρά από τον Άγιο». Επειδή δε και ο απόστολος, γράφοντας προς τους Εβραίους, λέγει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του», ψάλλει δε και ο Δαβίδ στον ογδοηκοστό ένατο ψαλμό: «και η λαμπρότητα του Κυρίου ας είναι επάνω μας» και «στο φως σου θα δούμε φως», ποιος είναι τόσο ανόητος, ώστε να αμφιβάλλει για το ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε; Διότι πότε είδε κανείς φως χωρίς τη λαμπρότητα του απαυγάσματός του, ώστε να πει και για τον Υιό «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε» ή ότι «πριν γεννηθεί δεν υπήρχε»; Και εκείνο που λέγεται στον εκατοστό τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό προς τον Υιό: «η βασιλεία σου είναι βασιλεία όλων των αιώνων», δεν επιτρέπει σε κανέναν να αναλογιστεί ούτε το παραμικρό χρονικό διάστημα, κατά το οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος. Διότι, εάν κάθε χρονικό διάστημα μετριέται μέσα στους αιώνες, και ο Λόγος είναι βασιλιάς και δημιουργός όλων των αιώνων, κατ' ανάγκην, εφόσον δεν υπάρχει ούτε το παραμικρό χρονικό διάστημα πριν από αυτόν, αποτελεί παραφροσύνη το να λέγει κάποιος για τον αιώνιο ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε» και για τον Υιό ότι «προήλθε εκ του μη όντος».

Επειδή δε γνωρίζει η θεόπνευστη Γραφή και νοητούς Αιθίοπες, ας πούμε κάτι και γι' αυτούς, χωρίς να απομακρυνθούμε από την έννοια των προκειμένων. Είπε κάπου ψάλλοντας ο μακάριος Δαβίδ, απευθυνόμενος προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό: «Εσύ συνέτριψας τα κεφάλια των δρακόντων πάνω στο νερό. Εσύ συνέθλασας το κεφάλι του δράκοντα, τον έδωσες ως τροφή στους λαούς των Αιθιόπων». Αλλά και κάπου αλλού: «Ενώπιόν του θα προσπέσουν οι Αιθίοπες, και οι εχθροί του θα γλείψουν το χώμα». Ομολογεί δε κάπου και η νύμφη που σκιαγραφείται στο Άσμα Ασμάτων ότι είναι μελαψή και ωραία. Επομένως, ως Αιθίοπες πρέπει να εννοήσουμε αυτούς που έχουν κατά κάποιον τρόπο σκοτεινή και χωρίς λάμψη διάνοια, αυτούς που δεν έχουν ακόμη καταυγαστεί και δεν έχουν το θείο φως. Αλλά όσοι μεν προσπίπτουν στον Χριστό, όπως ακριβώς βέβαια και η νύμφη, καταλαμπρύνονται από αυτόν, διότι φωνάζουν δυνατά προσευχόμενοι: «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας πάνω μας»· όσοι δε έχουν δυσέκπλυτη την ακαθαρσία και έχουν παραμείνει στη μαυρίλα, θα καταβροχθίσουν τα κεφάλια του δράκοντα· διότι τροφή τους είναι ο αποστάτης δράκοντας· και θα υποπέσουν στη ρομφαία.

Διότι πάρα πολλοί από κάθε έθνος, λαμπροί και εκλεκτοί έχουν γίνει αυτοί που πίστεψαν, και έχουν συγκεντρωθεί ως τάξη λαμπρών αναθημάτων στον οίκο του Θεού, προσάπτοντάς του δόξα μέσω αυτού, καθιστώντας τον ένδοξο και ξακουστό, και έχουν δοξαστεί από τον Χριστό. Διότι έχουν μάθει να προσεύχονται και να λένε: «Και έστω η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας», και πάλι: «Ευλογημένοι είμαστε από τον Κύριο, που δημιούργησε τον ουρανό και τη γη». Το γεγονός δε ότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη από άψυχη ύλη, αλλά από νοητή ευκοσμία, το υποδηλώνει λέγοντας: «Δικό μου είναι το αργύριο και δικό μου το χρυσίο, λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας». Διότι αυτό είναι σαν να έλεγε: «Μη νομίζετε ότι ο ναός είναι άδοξος, επειδή τυχόν θα στερηθεί τον χρυσό και τον άργυρο και τη λαμπρότητα που προέρχεται από τον πλούτο. Δεν έχω ανάγκη από τέτοια πράγματα· άλλωστε πώς θα μπορούσα; Διότι δικό μου είναι όλο το αργύριο και δικό μου το χρυσίο, λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας· ζητώ δε μάλλον γνήσιους προσκυνητές, και με τη λαμπρότητα αυτών θα καταχρυσώσω τον ναό μου».

Ψαλμός ΟΓ'. <Τον έδωσες ως τροφή στους λαούς των Αιθιόπων.> (A f. 372) Διότι ως Αιθίοπες πρέπει να νοηθούν εκείνοι που έχουν τη διάνοιά τους, τρόπον τινά, σκοτεινή και χωρίς λάμψη, αυτήν που δεν έχει ακόμη φωτιστεί και δεν κατέχει το θείο φως. Αλλά όσοι μεν προσπίπτουν στον Υιό, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ενώπιόν του θα προσπέσουν οι Αιθίοπες», λαμπρύνονται από αυτόν και ανακράζουν δυνατά: «Ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας.» Όσοι όμως έχουν την ακαθαρσία τους δυσέκπλυτη και έχουν παραμείνει στο σκοτάδι, θα καταβροχθίσουν τα κεφάλια του αποστάτη δράκοντα και θα υποταχθούν στη ρομφαία. <Εσύ εξήρανες τους ποταμούς της Ηθάμ.> (C f. 155 b, D f. 187, G f. 70) Αναφέρεται σε όσα συνέβησαν στην έρημο, όταν πότισε τον λαό από την πέτρα.

ΑΛΛΟ. Γράφει ο Παύλος περί του Λόγου: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του.» Ψάλλει και ο Δαβίδ: «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας.» Και πάλι: «Στο φως σου θα δούμε φως.» Πότε λοιπόν ήταν ο Πατέρας χωρίς το δικό του απαύγασμα; Και πότε δεν υπήρχε στον Θεό η λαμπρότητά του; Και πάλι: Εάν ο Υιός είναι φως εκ φωτός του Πατέρα, πότε δεν υπήρχε στον Πατέρα το φως του; Διότι, όπως το να φωτίζει είναι αχώριστο από τη φωτιά, έτσι είναι αχώριστο και από τον Πατέρα το φως που γεννάται από αυτόν.

Διότι είναι αληθινά σαν να έχουν περιβληθεί με άργυρο, λόγω της μετοχής τους στον Χριστό που φωτίζει. Γι' αυτό λέγει: «Και θα είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας πάνω μας.» Ονομάζονται δε και «φως του κόσμου», σαν να στηρίζονται σχεδόν πάνω σε επάργυρο χαλκό. Διότι το στήριγμά τους είναι σαν να χρησιμοποιούν τον λαμπρό και καλόηχο λόγο. «Διότι ο Κύριος», λέγει, «θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη.» Επίσης έχει γραφτεί: «Ωραία είναι και τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά.» ΠΑΛΛ. Βαθύς είναι ο λόγος, αλλά κοντά στην αλήθεια. ΚΥΡ. Αφού λοιπόν ολοκληρώθηκαν και όσα θεσπίστηκαν για τις αυλές, στρέφεται στην παρασκευή του ελαίου, του μύρου αλλά και των θυμιαμάτων, λέγοντας τα εξής: «Και εσύ, δώσε εντολή στους υιούς Ισραήλ να σου φέρουν έλαιο από ελιές χωρίς κατακάθια, καθαρό, κοπανισμένο, για να παρέχει φως, ώστε να καίει ο λύχνος παντοτινά μέσα στη Σκηνή του Μαρτυρίου, έξω από το καταπέτασμα που βρίσκεται μπροστά από τη διαθήκη, και θα τον ανάβει ο Ααρών και οι υιοί του από το βράδυ έως το πρωί, ενώπιον του Κυρίου· είναι νόμος αιώνιος για τις γενεές σας, από μέρους των υιών Ισραήλ.» ΠΑΛΛ. Και τι άραγε σημαίνει αυτό; ΚΥΡ. Έχει πολύ αναγκαία ερμηνεία, και θεωρώ πως είναι σοφό το αίνιγμα· διότι με τους επτά λύχνους, που καίνε.

Επίστρεψε, Κύριε, έως πότε; Και σπλαγχνίσου τους δούλους σου. Χορτάσαμε το πρωί από το έλεός σου, και αγαλλιάσαμε και ευφρανθήκαμε όλες τις ημέρες της ζωής μας. Ευφρανθήκαμε σε αντάλλαγμα των ημερών που μας ταπείνωσες, των ετών κατά τα οποία είδαμε συμφορές. Και επίβλεψε στους δούλους σου και στα έργα σου, και οδήγησε τους υιούς τους· και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας, και τα έργα των χεριών μας κατεύθυνε επάνω μας, και το έργο των χεριών μας κατεύθυνε. Ακολούθως, μετά την εξομολόγηση που παραδόθηκε μέσω των προηγουμένων, ο Μωυσής διδάσκει περαιτέρω την προσευχή σε εκείνους από τον Ισραήλ που εξέπεσαν μετά την παρουσία του Σωτήρα μας, ώστε να προσεύχονται λέγοντας, μαζί με όσα παρατέθηκαν προηγουμένως, και τα προκείμενα. Το νόημα αυτών εξήγησε με μεγαλύτερη σαφήνεια ο Σύμμαχος, αποδίδοντάς το με τον εξής τρόπο: «Επίστρεψε, Κύριε, έως πότε; Σπλαγχνίσου τους δούλους σου. Χόρτασέ μας με το πρωινό σου έλεος, ώστε να αναπαυθούμε και να ευφρανθούμε όλες τις ημέρες μας. Εύφρανέ μας για όλες τις ημέρες που μας κατέθλιψες, για τα έτη κατά τα οποία είδαμε συμφορές. Ας φανερωθούν στους δούλους σου τα έργα σου, και η μεγαλοπρέπεια στα τέκνα μας· και ας είναι η ωραιότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας, και τα έργα των χεριών μας κάνε τα στερεά για εμάς, και την πράξη των χεριών μας ολοκλήρωσε».

Έπειτα, σαν να έχει ήδη λάβει τη χάρη και έχοντας δει εκείνο το φως, μέσω του οποίου καταυγάζεται το σκοτάδι όσων πλανώνται στη ζωή, και από όπου αρχίζει η ημέρα της αρετής, λέγει: «Χορτάσαμε το πρωί από το έλεός σου, και αγαλλιάσαμε και ευφρανθήκαμε· σε όλες τις ημέρες μας ευφρανθήκαμε». Διότι η χαρά που βρίσκεται σε εσένα διαδέχθηκε τον χρόνο της ταπείνωσης της αμαρτίας, και παρήλθαν τα έτη της κακίας. Διότι έτσι κατανοούμε το: «Αντί των ημερών που μας ταπείνωσες, των ετών που είδαμε κακά». Και έτσι λαμβάνει θάρρος, ονομάζοντας τέκνα των έργων του Θεού εκείνους που φωτίστηκαν μέσω της επιστροφής στον Θεό. «Επίβλεψε», λέγει, «στους δούλους σου και στα έργα σου»· υποδεικνύοντας τους πατριάρχες της χορείας του Αβραάμ. Διότι αυτοί είναι αληθινά έργα του Θεού. «Και οδήγησε τους υιούς τους». Διότι όσοι πράττουν τα έργα του Αβραάμ γίνονται τέκνα των πατριαρχών, εντασσόμενοι στη συγγένειά τους μέσω της αρετής. Έπειτα, στο τέλος, ενώνει το ανθρώπινο στοιχείο με τον Θεό μέσω της καθαρότητας, ευχόμενος να εκλάμψει η λαμπρότητα του Θεού και στον δικό μας βίο μέσω της καθαρής ζωής: «Ας είναι», λέγει, «η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας», έτσι ώστε όλες οι ενασχολήσεις της ζωής μας να φέρουν σωτήριο καρπό και όλα όσα πράττουμε να αποβλέπουν σε έναν σκοπό.

Γι' αυτόν τον λόγο, αφού εκφράστηκε στον πληθυντικό λέγοντας: «Και τα έργα των χεριών μας κατεύθυνε σε εμάς», συμπτύσσοντας τα πολλά σε ένα έργο προσθέτει: «Και το έργο των χεριών μας κατεύθυνε». Διότι η ποικίλη και πολυειδής καλλιέργεια των αρετών γίνεται ένα ενιαίο έργο. Και αυτό το έργο είναι η σωτηρία εκείνου που τα κατορθώνει.

Γι' αυτόν τον λόγο, «για μένα το να ζω είναι ο Χριστός» ή, όπως λέει η νύμφη, «εγώ ανήκω στον αγαπημένο μου και ο αγαπημένος μου σε μένα», ο οποίος είναι αγιασμός και καθαρότητα και αφθαρσία και φως και αλήθεια και όλα τα παρόμοια. Ποιμαίνει την ψυχή μου όχι σε κάποια χόρτα ή φρύγανα, αλλά στις λαμπρότητες των αγίων· διότι η φύση των κρίνων, με τη λαμπρότητα του ωραίου χρώματός τους, αυτή την έννοια μας υπονοεί. Επομένως, γι' αυτόν τον λόγο, εκείνος που ποιμαίνει ανάμεσα στα κρίνα οδηγεί το ποίμνιό του στα λιβάδια των κρίνων, ώστε να εκπληρωθεί το «ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας»· διότι με το είδος της τροφής διαμορφώνεται αναλόγως πάντοτε και εκείνο που τρέφεται. Τι εννοώ, δηλαδή; Ας υποθέσουμε ότι υπάρχει ένα κοίλο σκεύος κατασκευασμένο από γυαλί, μέσα στο οποίο καθετί που τοποθετείται διαφαίνεται, ό,τι κι αν είναι αυτό, είτε αιθάλη είναι αυτό που βρίσκεται μέσα είτε κάτι από τα πιο καθαρά και λαμπρά. Επομένως, τοποθετώντας τη λαμπρότητα των κρίνων στις ψυχές, καθιστά μέσω αυτών τις ψυχές λαμπρές, καθώς το είδος που βρίσκεται μέσα τους διαφαίνεται προς τα έξω. Για να γίνει όμως το πνευματικό νόημα πιο σαφές σε εμάς, λέμε το εξής: ότι η ψυχή τρέφεται μεν με τις αρετές, ονομάζει δε αινιγματικά τις αρετές «κρίνα». Εκείνος που έχει εμφορηθεί από αυτές μέσω της αγαθής πολιτείας, καθιστά φανερό στον βίο του το είδος της κάθε αρετής, επιδεικνύοντάς το μέσω του ήθους του.

Είναι όμως δυνατόν να μετέχουμε στη θεία ενέργεια. «Διότι σε αυτό με οδηγεί το μέτριο φως της αλήθειας εδώ, στο να δω και να βιώσω τη λαμπρότητα του Θεού», λέει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος. Και «η λαμπρότητα του Θεού μας ας είναι πάνω μας», σύμφωνα με τον ψαλμωδό προφήτη. Και «μία είναι η ενέργεια του Θεού και των αγίων», γράφει ρητά ο Μάξιμος, ο οποίος συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών, «και ότι αυτοί είναι ζωντανές εικόνες του Χριστού, και ταυτίζονται μάλλον με αυτόν κατά τη χάρη παρά αποτελούν ομοίωμα».

Αυτή λοιπόν μερίζεται αμέριστα, ενώ η ουσία του Θεού είναι εντελώς αμέριστη. Και το φως εκείνο είναι λαμπρότητα της θείας φύσης, η δε θεία φύση είναι εκείνη της οποίας λαμπρότητα είναι αυτό το φως. Και ως προς αυτό ο μελωδός προφήτης ψάλλει: «η λαμπρότης του Θεού ημών εφ' ημάς»· επειδή οι άγιοι όχι μόνο βλέπουν, αλλά και βιώνουν μακάρια τη λαμπρότητα του Θεού. Και είναι μία η λαμπρότητα αυτών και του Θεού τους, όπως ακριβώς ο πολύς στα θεία Μάξιμος λέει ότι είναι μία η ενέργεια του Θεού και των αγίων. Κανείς όμως μέχρι και σήμερα δεν τόλμησε να πει ότι υπάρχει μία φύση του Θεού και των αγίων.

Και δεν θα δυσαρεστηθείς καθόλου ακούγοντας αυτά από εμάς· διότι εμείς σε καθιστούμε πλησιέστερα στον Θεό από ό,τι εσύ αυτούς που είναι ενωμένοι με τον Θεό· επειδή εμείς σε βγάζουμε από τις σκιές, ενώ εσύ εκείνους ακόμη και από τη σκιά των σκιών. «Αλλά τώρα», αναφέρει, «βλέπουμε σαν σε καθρέφτη», όπως λέει ο μέγας Παύλος. Τι είναι λοιπόν ο καθρέφτης; Μήπως δεν εμφανίζεται σε αυτόν ούτε η σκιά της σκιάς, έστω κι αν είναι λιγότερο διαυγής και λείος; Και πώς θα μπορούσε να δείξει κάτι, πώς θα ήταν καθρέφτης και πώς βλέπουμε κάτι σε αυτόν, αν δεν έχει ούτε καν τη σκιά της σκιάς; Όταν μάλιστα κάποιος καταστήσει τον εαυτό του αμιγή καθρέφτη του Θεού και, αφού βρει τον Θεό ίλεω, τον έχει μέσα του και επικοινωνεί νοερά μαζί Του, θεωρώντας υπερφυώς μέσα σε φως ένα φως ανώτερο από κάθε φως, το οποίο με κανέναν τρόπο δεν περιορίζει το μάτι που βλέπει, πώς δεν θα είχε ούτε καν τη σκιά της σκιάς του Θεού; Και όταν ο καθρέφτης είναι ο νους, και μάλιστα νους κεκαθαρμένος και ακηλίδωτος, φύση άυλη, φως συγγενικό, αν επιτρέπεται να λεχθεί, προς το ανώτατο και πρώτο φως, πώς, καταυγαζόμενος από αυτό ακριβώς το πρώτο φως, δεν θα φαινόταν να είναι κατά μέθεξη αυτό που είναι το αρχέτυπο κατ' αιτίαν; Πώς δεν θα φανέρωνε μέσα από τον εαυτό του την ωραιότητα εκείνου του κρυφού κάλλους, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης ότι «η λαμπρότητα του Θεού ημών εφ' ημάς»; Και πώς, όντας και φαινόμενος τέτοιος, ευωδία Χριστού, άγγελος των αρετών Του, δεν θα είχε ούτε τη σκιά της σκιάς του Θεού; Από πού έφτασες σε αυτούς τους όντως αφώτιστους και γεμάτους σκιές λόγους, ω φιλόσοφε;

Ο δε πατήρ Χρυσόστομος αποφαίνεται ότι ο μερισμός αφορά την ενέργεια και όχι την ουσία· αλλά και ο ψαλμωδός προφήτης λέει: «η λαμπρότης του Θεού ημών έστω εφ' ημάς»· και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος αναφέρει: «σε αυτό με οδηγεί το μέτριο εδώ φέγγος, στο να δω και να βιώσω τη λαμπρότητα του Θεού»· και αυτός που ακτινοβολεί το αληθινό και αδιάδοχο φως, σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, καθιστά αυτούς που μετέχουν σε αυτό άλλους θείους ήλιους· «διότι θα λάμψουν και οι δίκαιοι ως ο ήλιος».

Όπως, λοιπόν, η λαμπρότητα της ημέρας εκ φύσεως δεν μπορεί να χωριστεί από τον ήλιο, αλλά, μολονότι είναι ορατή, δεν παρέχει μαζί με τον εαυτό της ούτε την αίσθηση ούτε τη γνώση της ουσίας του ηλίου (διότι ποιος από όσους βλέπουν γνωρίζει αν εκείνος είναι εκ φύσεως πυρ ή όχι; αφού και πάνω στη γη μπορεί να δει κανείς πολλά πράγματα που, ενώ δεν είναι πυρ, εκπέμπουν φως), με τον ίδιο τρόπο, σαν σε αμυδρή εικόνα, τη λαμπρότητα της θείας φύσεως, με την οποία έλαμψε ο Χριστός στο όρος, και τη βλέπουν με τρόπο άρρητο και μετέχουν σε αυτήν οι καταξιωμένοι, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «σε αυτό με οδηγεί το μέτριο εδώ φέγγος της αλήθειας, στο να δω και να βιώσω τη λαμπρότητα του Θεού», και τον ψαλμωδό προφήτη που λέει: «η λαμπρότητα του Θεού ημών ας είναι πάνω μας», και τον Μέγα Βασίλειο που εκφράζεται σε συμφωνία με αυτόν, ο οποίος, ερμηνεύοντας εκείνο το δαβιτικό λόγιο προς τον Θεό: «Κύριε, με το θέλημά σου παρέσχες δύναμη στο κάλλος μου», λέει: «το αληθινό και πλέον αξιαγάπητο κάλλος, το οποίο μπορεί να θεαθεί μόνο από αυτόν που έχει καθαρμένο νου, είναι αυτό που υπάρχει γύρω από τη θεία και μακάρια φύση, και όποιος ενατενίσει τις μαρμαρυγές και τις χάριτές του, μεταλαμβάνει κάτι από αυτό, χρωματίζοντας τη δική του όψη με μια ανθηρή αίγλη, σαν από κάποια βαφή. Γι' αυτό και το πρόσωπο του Μωυσή δοξάστηκε, επειδή μετέλαβε από εκείνο το κάλλος κατά τη συνομιλία του με τον Θεό».

Δεδομένου ότι τρία είναι τα του Θεού: η ουσία, η ενέργεια και η τριάδα των θείων υποστάσεων, όσοι έχουν αξιωθεί να ενωθούν με τον Θεό ώστε να είναι ένα πνεύμα μαζί Του, όπως ακριβώς έχει πει και ο μέγας Παύλος: «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα με Αυτόν», επειδή, όπως αποδείχθηκε προηγουμένως, οι άξιοι δεν ενώνονται κατ' ουσίαν, και όλοι οι θεολόγοι το μαρτυρούν λέγοντας ότι ο Θεός είναι αμέθεκτος κατ' ουσίαν, και επειδή η καθ' υπόστασιν ένωση ανήκει αποκλειστικά και μόνο στον θεάνθρωπο Λόγο, απομένει ότι εκείνοι που αξιώθηκαν να ενωθούν με τον Θεό ενώνονται κατ' ενέργειαν. Και ότι το «πνεύμα», ως προς το οποίο είναι ένα με τον Θεό όποιος προσκολλάται σε Αυτόν, είναι και ονομάζεται η άκτιστη ενέργεια του Πνεύματος, και όχι η ουσία του Θεού, έστω κι αν ο Βαρλαάμ και ο Ακίνδυνος δυσαρεστούνται. Διότι και μέσω του προφήτη ο Θεός προείπε: «όχι το Πνεύμα μου, αλλά από το Πνεύμα μου θα εκχέω πάνω σε εκείνους που πιστεύουν». Με το νεύμα του Θεού, λέει, κινούνταν και ο Μωυσής και ο Δαβίδ και όσοι έγιναν δεκτικοί της θείας ενέργειας αποβάλλοντας τα σαρκικά ιδιώματα. Και αποτελούν κάποιες ζωντανές εικόνες του Χριστού, και μάλλον ταυτίζονται με Αυτόν κατά τη χάρη παρά αποτελούν απλώς ομοίωμα. Και μία είναι η καθαρότητα που υπάρχει στον Χριστό και στους αγίους. Και «η λαμπρότητα του Θεού μας ας είναι πάνω μας», ψάλλει μελωδώντας ο ενθεότατος [προφήτης]. Διότι οι πνευματοφόρες ψυχές, σύμφωνα με τον μέγα Βασίλειο, αφού ελλαμφθούν από το Πνεύμα, γίνονται και οι ίδιες πνευματικές και αποστέλλουν τη χάρη και σε άλλους.

Ακόμη, εκείνο που μετέχει σε κάτι με βάση μια κοινή ουσία είναι ανάγκη να έχει την ουσία μαζί με το μετεχόμενο, και μάλιστα κατά κάποιον τρόπο την ίδια. Ποιος λοιπόν άκουσε ποτέ ότι η ουσία του Θεού και η δική μας είναι μία κατά κάποιον τρόπο; Και αυτά ενώ ο Μέγας Βασίλειος λέει: «οι μεν ενέργειες του Θεού κατεβαίνουν προς εμάς, η δε ουσία Του παραμένει απρόσιτη»· και ενώ ο θείος Μάξιμος δηλώνει: «όλα όσα είναι ο Θεός, θα είναι και αυτός που έχει θεωθεί διά της χάριτος, εκτός από την κατ' ουσίαν ταυτότητα». Επομένως, δεν είναι δυνατόν να μετέχουμε στη θεία ουσία, ούτε καν αυτοί που έχουν θεωθεί διά της θείας χάριτος· είναι όμως δυνατόν να μετέχουμε στη θεία ενέργεια. Διότι σε αυτό με οδηγεί το μέτριο εδώ φως της αλήθειας, στο «να δούμε και να βιώσουμε τη λαμπρότητα του Θεού», λέει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος· και «η λαμπρότητα του Θεού μας ας είναι πάνω μας», σύμφωνα με τον ψαλμωδό προφήτη· και ότι η ενέργεια του Θεού και των αγίων είναι μία, γράφει ρητά ο Μάξιμος, ο οποίος συγκαταλέγεται ανάμεσά τους· και ότι αυτοί είναι ζωντανές εικόνες του Χριστού και ταυτίζονται μάλλον μαζί Του κατά τη χάρη, παρά αποτελούν απλό ομοίωμα.

Η δε ένωση του Θεού με τους καταξιωμένους υπερβαίνει κάθε τρόπο ενώσεως επειδή είναι τέλεια, και είναι ανώτερη από κάθε λόγο εκείνου που τη χωρά, διήκουσα ως Πνεύμα διαμέσου όλων των καθαρών πνευμάτων. Επειδή, όπως λέει και ο Μέγας Βασίλειος, κανένα κτίσμα δεν είναι επιδεκτικό μέθεξης από τη λογική ψυχή με το να κατοικεί μέσα της ουσιωδώς. Το Άγιο Πνεύμα όμως κατοικεί μέσα της ουσιωδώς, δηλαδή διαπερνά την ίδια την ουσία της, έτσι ώστε, με τη δική της μεσιτεία, να καθιστά πνευματικό και το σώμα που είναι συνδεδεμένο με αυτήν, ανυψώνοντάς το πάνω από τα σαρκικά φρονήματα και τα πάθη. Ούσα λοιπόν τέτοια η ένωση του Θεού με τους άξιους, αποδεικνύει ότι και η αγάπη Του προς αυτούς είναι υπερβάλλουσα και ότι αυτή είναι όντως η μόνη αληθινή αγάπη. Διότι μόνο αυτή συνενώνει υπερκοσμίως και συνάγει άρρηκτα σε ένα τα αγαπώμενα. Έτσι, αυτός που ενώνεται με τον Κύριο είναι ένα πνεύμα μαζί Του, και οι του Χριστού θα λάμψουν όπως έλαμψε ο Χριστός στο όρος. Διότι «η λαμπρότητα του Θεού ημών εφ' ημάς», όπως ψάλλει ο ένθεος μουσικός.

Κοινή λοιπόν και μία είναι αυτή η δόξα και η βασιλεία και η λαμπρότητα, τόσο του Θεού όσο και των αγίων Του· γι' αυτό και ο ψαλμωδός προφήτης ψάλλει: «η λαμπρότητα του Θεού ημών εφ' ημάς»· ότι όμως είναι κοινή και μία η ουσία του Θεού και των αγίων, κανείς μέχρι και σήμερα δεν τόλμησε να το πει. Και κοινή μεν εμφανίστηκε προ ολίγου στο όρος η θεία λαμπρότητα της θεότητας του Λόγου και της σαρκός, αλλά το να υποστηρίζει κανείς ότι είναι κοινή η ουσία της θεότητας και της σαρκός, αυτό είναι γνώρισμα του Ευτυχούς και του Διοσκόρου, και όχι εκείνων που επιθυμούν να είναι ευσεβείς. Και αυτήν τη δόξα και τη λαμπρότητα θα τη δουν όλοι, όταν ο Κύριος θα φανεί να λάμπει από ανατολών έως δυσμών, ενώ την είδαν και τώρα εκείνοι που ανέβηκαν μαζί με τον Ιησού· κανείς όμως δεν μπόρεσε να σταθεί στην υπόσταση και την ουσία του Θεού, και κανείς δεν είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού. Και αυτό το θείο φως δίνεται με μέτρο, και επιδέχεται το περισσότερο και το λιγότερο, μεριζόμενο αμερίστως ανάλογα με την αξιοσύνη εκείνων που το υποδέχονται. Και η απόδειξη είναι πρόδηλη: διότι το μεν πρόσωπο του Κυρίου έλαμψε περισσότερο από τον ήλιο, τα δε ενδύματα έγιναν λαμπρά και λευκά σαν το χιόνι. Και ο Μωυσής και ο Ηλίας εμφανίστηκαν στην ίδια δόξα, αλλά κανείς από αυτούς δεν άστραφτε εκείνη τη στιγμή σαν τον ήλιο· και οι ίδιοι οι μαθητές είδαν μεν μέρος από το φως εκείνο, αλλά δεν μπόρεσαν να το ατενίσουν.

Διότι ο νους, όντας φύση άυλη και φως συγγενικό, αν επιτρέπεται να το πούμε, με το πρώτο και ανώτατο φως που είναι μεθεκτό από όλους και αποδεσμευμένο από το καθετί, μέσω της ολοκληρωτικής ανάτασής του προς το όντως φως, με την άυλη, αδιάλειπτη και απολύτως καθαρή προσευχή, στρέφοντας το βλέμμα αμετάκλητα προς τον ίδιο τον Θεό και μεταμορφωμένος έτσι ήδη στο ύψος της αγγελικής αξίας, ελλαμπόμενος αγγελοπρεπώς από το ίδιο το πρώτο φως, φαίνεται να είναι κατά μέθεξη αυτό που είναι το αρχέτυπο κατ' αιτία. Και φανερώνει μέσω του εαυτού του την ωραιότητα εκείνου του κρυφού κάλλους και την ολόλαμπρη και απρόσιτη αυγή του, την οποία και ο θείος υμνωδός Δαβίδ, έχοντας τη νοερή αίσθησή της μέσα του, δίδασκε με χαρά στους πιστούς ως το μεγάλο αυτό και απόρρητο αγαθό, λέγοντας: «Η λαμπρότης του Θεού ημών εφ' ημάς». Διότι, ποιος, εάν δεν έχει βιώσει και δει μέσα του τη λαμπρότητα του Θεού, αλλά την αναζητά με διαιρέσεις, συλλογισμούς και αναλύσεις, μη πιστεύοντας με απλότητα καρδιάς στους Πατέρες, θα μπορούσε ποτέ να ανεχθεί έστω να ακούσει και να παραδεχθεί ότι κάποιος άνθρωπος κατέχει τη λαμπρότητα του Θεού;

Τη δεξιά: Διότι ο άνθρωπος, αφού σώθηκε από την αγαθότητα του Θεού, μπορεί να απαριθμήσει τα έργα του Θεού. Και τους πεπαιδευμένους: Διότι όσοι με τον φόβο του Θεού και με πολλή σοφία ασφάλισαν την καρδιά τους, αυτοί γνωρίζουν την αγαθότητα του Θεού. Επίστρεψε: Ως φιλάνθρωπος και συμπαθής, λέει ο προφήτης, συγκράτησες την οργή σου. Και παρακλήσου: Ο λόγος αναφέρεται στα έθνη· επίστρεψε, λέει, και δέξου τα έθνη προς σωτηρία. Χορτάσαμε: Διότι όταν έγινε η ανάσταση τα ξημερώματα, γέμισε όλη η γη από το έλεος του Κυρίου (του Χριστού). Και αγαλλιάσαμε: Διότι, στο εξής, οι πιστοί όταν μεταλαμβάνουν τα μυστήρια, γεμίζουν από χαρά και ευφροσύνη, επειδή ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς. Σε όλες τις ημέρες: Διότι δεν είναι πλέον δυνατόν να αφαιρεθεί αυτή η χαρά από τους πιστούς. Αντί αυτών: Διότι αντί για τις ημέρες εκείνες κατά τις οποίες μας ταπείνωσες, αφήνοντάς μας να κυριευθούμε από τους δαίμονες, μας έδωσες τη χαρά (τη χάρη) της αναστάσεως. Ετών: Διότι αντί για τα έτη εκείνα κατά τα οποία μας έθλιψαν οι δαίμονες, μας έδωσες την αιώνια χαρά, λένε τα έθνη. Και κοίταξε: Διότι δεν έχεις άλλο τέτοιο κτήμα όπως τον άνθρωπο· γι' αυτό μην παραβλέψεις τα έργα σου. Και οδήγησε: Διότι έτσι οδηγούσε (δηλαδή ο ίδιος ο Θεός οδηγεί) σε κάθε γενεά αυτούς που γεννιούνται στον δρόμο της σωτηρίας. Και ας είναι: Το αληθινό φως είναι ο Χριστός· διότι κατοικεί μέσα σε όλους τους πιστούς.

Ποιες ημέρες υπονοεί άραγε, αν όχι βέβαια αυτές που περνούσαμε υπό τη δουλεία των ειδώλων, κατά τις οποίες μας ταπείνωσε επιτρέποντάς μας να γίνουμε δούλοι στα δικά μας δημιουργήματα; Τότε είδαμε πολλά και διάφορα κακά, όχι μόνο βλασφημώντας τον Δημιουργό, αλλά και αγνοώντας τους φυσικούς νόμους· διότι θυσιάσαμε τους γιους και τις κόρες μας στα δαιμόνια. Και επίβλεψε στους δούλους σου και στα έργα σου, και καθοδήγησε τους γιους τους. Βλέπεις πάλι πώς επανέλαβε την προσευχή; Και για ποιο πράγμα προσεύχεται γενικά; Το να επιβλέπει εμάς ο Θεός και τα έργα μας. Θα μας επιβλέψει λοιπόν και θα μας έχει δικούς του δούλους, όταν υπακούσουμε στον νόμο του (διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό των δούλων)· τότε θα καταδεχθεί να επιβλέπει και τα έργα μας ως αγαθά. Θα καθοδηγήσει δε εμάς και τους γιους μας, τους κατά σάρκα, αλλά βεβαίως και τους κατά πνεύμα, βλέποντάς τους να διδάσκονται τα χρηστά από χρηστούς ανθρώπους και να είναι αντάξιοι της καθοδήγησης του Θεού. Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας πάνω μας, και τα έργα των χεριών μας κατεύθυνε σε εμάς.

Διότι, εάν μεταλάβουμε τη λαμπρότητα του Θεού, δηλαδή την έλλαμψη του Πνεύματος, την οποία αφού γεύτηκαν οι άγιοι απέκτησαν και οι ίδιοι δική τους λαμπρότητα (διότι λέγει: Μέσα στη λαμπρότητα των αγίων σου, από μήτρα σε γέννησα πριν από τον αυγερινό), τα έργα των χεριών μας, δηλαδή οι πράξεις μας, θα πεις, κατευθύνονται σε εμάς, δηλαδή υπέρ ημών, από τον Θεό, εκτελούμενα με τέτοιον τρόπο σύμφωνα με τον νόμο Του, ώστε να λέγεται και σε εμάς αυτό που ειπώθηκε στους αποστόλους: Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Και το έργο των χεριών μας κατεύθυνε.

Άρα την ελεημοσύνη υπονοεί ο ψαλμωδός· διότι αυτή αποτελεί το κατεξοχήν έργο των χεριών μας. Γι' αυτόν τον λόγο την ξεχώρισε από τα πολλά έργα που μνημόνευσε στους προηγούμενους στίχους, θέλοντας να περιβάλει την ελεημοσύνη με ένα ιδιαίτερο αξίωμα. Όταν αυτή ευοδώνεται, δεν αποκομίζουμε τυχαία οφέλη, αλλά το έλεος και τη συμπάθεια από τον Θεό· διότι μακάριοι οι ελεήμονες, γιατί αυτοί θα ελεηθούν.

Διότι παρομοιάζονται με το χορτάρι που παρέρχεται. «Το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί»· καθετί που εκπίπτει από τη ζωτική του κατάσταση, είτε έμψυχο είτε άψυχο, γίνεται σκληρό και ξηρό και άχρηστο σαν νεκρό. «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου» εξαιτίας των αμαρτιών μας, «και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». «Οι ημέρες των ετών μας» περνούν γρήγορα σαν τον ιστό της αράχνης, και εάν τυχόν παραταθούν, «φθάνουν μέχρι τα εβδομήντα ή και ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος», καθώς τα όργανα του σώματος ασθενούν και η δύναμή του καταλύεται. «Διότι ήλθε επάνω μας πραότητα και θα παιδευτούμε», δηλαδή, δια της πραότητος θα κατανοήσουμε «τη δύναμη της οργής σου και με φόβο θα αναλογιστούμε τον θυμό σου, ώστε με τη δεξιά σου να μας γνωρίσεις εκείνα που σου είναι ευάρεστα, καθιστώντας μας εκπαιδευμένους στην καρδιά με σοφία. Επίστρεψε, Κύριε· έως πότε» μας παραβλέπεις δικαίως; «Παρηγορήσου για τους δούλους σου και γέμισέ μας με το έλεός σου και θα αγαλλιάσουμε και θα ευφρανθούμε σε όλες τις ημέρες μας· σε αντάλλαγμα των ημερών κατά τις οποίες μας ταπείνωσες· των ετών, κατά τα οποία είδαμε κακά» μετάβαλε προς το καλύτερο τα δεινά, «και επίβλεψε στους δούλους σου και στα έργα σου, και οδήγησε τους υιούς τους» προς τα ευάρεστα σε εσένα. «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας», φωτίζοντας και κατευθύνοντάς μας προς έργα θεάρεστα. «