Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:2

Το πώς δε ευεργέτησε από γενιά σε γενιά, μπορεί να το διαπιστώσει κανείς αν στρέψει το βλέμμα του τόσο στα όσα συνέβησαν επί Φαραώ, όσο και στα όσα έγιναν επί Ιησού, καθώς και στα γεγονότα της Βαβυλώνας. Προτού να δημιουργηθούν τα όρη και να πλαστεί η γη. Επειδή, βλέποντας τη σάρκα του Κυρίου, τον θεωρούσαν απλό άνθρωπο, λέγοντας: «Ακόμη δεν έγινες τριάντα ετών και έχεις δει τον Αβραάμ;». Και αυτό ακριβώς έγινε γι' αυτούς η κυριότερη αιτία της πτώσης, το ότι δηλαδή αγνοούσαν τη θεότητα. Γι' αυτό τώρα, ομολογώντας, αναφέρουν σαφώς ότι αυτός είναι εκείνος που συνυπήρχε με τον Πατέρα πριν από κάθε κτίση.

Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή σε εμάς από γενεά σε γενεά. Πριν να δημιουργηθούν τα όρη και να πλαστεί η γη και η οικουμένη, από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «Φώναξε με μεγάλη φωνή η Σουσάννα και είπε: Ο Θεός ο αιώνιος, ο γνώστης των κρυπτών, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Άρα, το «δεν υπήρχε κάποτε», και το «πριν δημιουργηθεί», και το «όταν», και όσες τέτοιου είδους εκφράσεις υπάρχουν, αρμόζει να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα, για εκείνα δηλαδή που έγιναν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν αυτά λέγονται από τις Γραφές για τα γενητά, ενώ για τον Υιό χρησιμοποιείται το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός δεν δημιουργήθηκε εκ του μη όντος, ούτε ανήκει καθόλου στα γενητά, αλλά είναι εικόνα του Πατρός και Λόγος αΐδιος, και ποτέ δεν υπήρξε στιγμή που να μην υπήρχε, αλλά πάντοτε υπάρχει, ως αΐδιο απαύγασμα του αϊδίου φωτός.

Μέσω δε του Ιερεμία λέει: «πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα», και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά· πριν στερεωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα εσύ υπάρχεις», στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «αναφώνησε με μεγάλη φωνή η Σωσάννα και είπε: Θεέ αιώνιε, που γνωρίζεις τα κρυφά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους». Το «κάποτε δεν υπήρχε» λοιπόν, το «πριν δημιουργηθεί», το «όταν» και όσες άλλες παρόμοιες λέξεις, ταιριάζει μεν να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν οι Γραφές αναφέρουν αυτά για τα γενητά, αλλά για τον Υιό αναφέρουν το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός ούτε δημιουργήθηκε «εκ του μη όντος» ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά, αλλά είναι αιώνια εικόνα και Λόγος του Πατέρα, ο οποίος ποτέ δεν υπήρξε σε ανυπαρξία, αλλά υπάρχει πάντοτε ως αιώνιο απαύγασμα αιώνιου φωτός. Γιατί λοιπόν φαντάζεστε χρόνους πριν από τον Υιό; Ή γιατί βλασφημείτε τοποθετώντας μετά από χρόνους τον Λόγο, «μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν και οι αιώνες»; Διότι πώς υπήρξε καθόλου χρόνος ή αιώνας, εφόσον, κατά τη γνώμη σας, δεν είχε ακόμη φανεί ο Λόγος, μέσω του οποίου «έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»; Ή γιατί, ενώ υπονοείτε χρόνους, δεν λέτε ξεκάθαρα: «υπήρξε χρόνος κατά τον οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος»;

ΑΛΛΟ. Απόδειξη μέσω μαρτυριών ότι οι Θείες Γραφές το «ήταν», το «ο ων», το «υπάρχων», το «ήμουν», το «είμαι» και το «είναι», τα αποδίδουν μόνο στον Λόγο, ενώ για τα δημιουργήματα (τα γενητά) όχι, αλλά μάλλον το «κάποτε», το «πριν», το «προτού», το «έγινε» και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Ο Σωτήρας, υποδηλώνοντας το άναρχο της δικής του υποστάσεως, έλεγε: «Εγώ είμαι η αλήθεια· εγώ είμαι το φως· εγώ είμαι ο ποιμένας». Και πάλι προς τους μαθητές: «Εσείς με αποκαλείτε Κύριο και Διδάσκαλο, και καλά λέτε· διότι είμαι»· και ο Ψαλμωδός γι' αυτόν: «Προτού θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη· και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ είσαι». Ο ίδιος για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι η οδός· και εγώ είμαι η θύρα». Ο δε Πατέρας γι' αυτόν: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και πάλι: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ». Παντού το «είσαι» και το «ήταν» συναντάται σε αυτά· πουθενά όμως το «έγινε». Ενώ για τα δημιουργήματα: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε»· ο Μωυσής, διηγούμενος τα περί της γενέσεως του κόσμου: «Και κάθε χλωρό φυτό του αγρού προτού να γίνει πάνω στη γη και κάθε χόρτο του αγρού προτού να ανατείλει· διότι ο Θεός δεν είχε βρέξει πάνω στη γη, και άνθρωπος δεν υπήρχε για να καλλιεργήσει τη γη».

Ο Ψαλμωδός: «Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς σε κάθε γενεά. Πριν θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις.» Ιδού, αποδίδει στον Υιό την ύπαρξη πριν από κάθε κτίση. Οπωσδήποτε βέβαια και τους αιώνες θα τους κατατάξουμε μέσα στην κτίση. Επομένως, πώς δεν είναι αΐδιος ο Υιός που υπάρχει πριν από τα πάντα;

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΜΩΥΣΗ. ΠΘʹ. Κύριε, καταφύγιο έγινες σε εμάς από γενιά σε γενιά. Πριν θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα έως τον αιώνα εσύ είσαι ο Θεός. Ένα δόγμα μάς διδάσκει ο λόγος αυτός, φανερώνοντας ότι το Θείο είναι διαρκές και αιώνιο.

Και επειδή ακριβώς όσοι χειμάζονται έχουν ανάγκη από στέγη, όσοι κλυδωνίζονται στη θάλασσα έχουν ανάγκη από λιμάνι, και όσοι καταδιώκονται από εχθρούς και πολεμίους ή και από άγρια θηρία έχουν ανάγκη από τείχος για καταφύγιο· με όλα δε αυτά παλεύει ο άνθρωπος του Θεού κατά τον παρόντα βίο, γι' αυτό αναγκαίως διδάσκεται να θεωρεί τον Κύριό του ως δικό του καταφύγιο, τείχος και σωτήριο λιμάνι. Έτσι ώστε, είτε καταδιωκόμαστε από εχθρούς σε καιρούς διωγμών, είτε πολεμούμαστε από αόρατους πολεμίους, είτε δεχόμαστε τις επιβουλές εκείνων που προσπαθούν να σκευωρήσουν εις βάρος μας, να καταφύγουμε με νήψη στον Κύριό μας και Θεό, ο οποίος από γενεά σε γενεά γίνεται υπέρμαχος και υπερασπιστής εκείνων που τον επικαλούνται. Αντί δε του «ἐν γενεᾷ καὶ γενεᾷ» (σε γενεά και γενεά), ο Σύμμαχος το απέδωσε σαφέστερα λέγοντας: «Σε κάθε γενεά» (ἐν ἑκάστῃ γενεᾷ). Και πάλι, στο χωρίο: «Πριν δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη», συμφώνως τόσο ο Ακύλας όσο και ο Σύμμαχος αναφέρουν: «Πριν γεννηθούν τα όρη και γεννηθεί με ωδίνες η γη και η οικουμένη».

Και μου φαίνεται ότι η εβραϊκή λέξη έχει αποδώσει έναν φυσικό λόγο, διδάσκοντας με αυτόν ότι τα όρη που βρίσκονται στη γη δεν συνυπήρχαν με αυτήν εξ αρχής, αλλά ότι αναδύθηκαν όπως ακριβώς όσα γεννιούνται· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Πριν γεννηθούν τα όρη» ή «Πριν πλαστούν τα όρη»· και είναι πιθανό, άμα τη γεννήσει τους και την προβολή τους από τη γη, κατ' αναλογίαν προς τα βρέφη, να μην έλαβαν το μέγεθος που έχουν τώρα, αλλά, μόλις δημιουργήθηκαν και γεννήθηκαν, όντας σαν τα νεογέννητα βρέφη, να ήταν μικρά και ελάχιστα, και με το πέρασμα του μακρού χρόνου να έλαβαν αύξηση και μέγεθος. Λένε, άλλωστε, μέχρι και σήμερα μερικοί από τους μελετητές της φύσης ότι τα όρη αυξάνονται, και ότι οι πέτρες γίνονται μεγαλύτερες με κάποιες ελάχιστες προσθήκες σε μακρές περιόδους, τις οποίες εμείς δεν αντιλαμβανόμαστε. Επειδή, όμως, οι ερμηνευτές, ακολουθώντας το εβραϊκό κείμενο, είπαν ότι και η γη και η οικουμένη δοκίμασαν ωδίνες, μήπως πρέπει να εννοήσουμε και για τη γη κάτι παρόμοιο με τα όρη, ότι δηλαδή προήλθε από άλλο στοιχείο, και ότι προηγουμένως δοκίμασε ωδίνες, όπως ακριβώς οι κυοφορούσες που κατά τον τοκετό υπομένουν πόνους;

Διότι δεν είναι θεμιτό να λέμε για αυτόν το «ήσουν», ή το «ήταν», ή το «θα είναι»· επειδή τα μεν είναι δηλωτικά του παρελθόντος, τα δε του μέλλοντος χρόνου, και κανένα από αυτά δεν αρμόζει στη θεία προσωνυμία. Διότι σε αυτήν αρμόζει μόνο το να υπάρχει πάντοτε. Γι' αυτό με πολύ μεγάλη ακρίβεια έχει ειπωθεί και εδώ: «Από τον αιώνα έως τον αιώνα εσύ είσαι, ο Θεός»· και σε άλλα χωρία το: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Πρέπει να παρατηρήσουμε δε ότι στο «Κύριε, έγινες καταφυγή για εμάς», το «Κύριε» δεν παραδίδεται στους Εβραίους με το τετραγράμματο, αλλά με τα κοινά και συνηθισμένα γραφόμενα γράμματα, τα οποία χρησιμοποιούνται και για την ανθρώπινη προσωνυμία, εάν κάποτε αποκαλούσαμε «κύριο» τον δεσπότη ανάμεσα στους ανθρώπους. Διότι με τον ίδιο τρόπο και στην προκειμένη περίπτωση το «Αδωναΐ» μεταφράστηκε ως «Κύριος», εφόσον το τετραγράμματο όνομα, το οποίο φανερώνει την απόρρητη θεολογία του Θεού, δεν υφίσταται στην παρούσα λέξη, αλλά πολύ εύστοχα ονομάστηκε δεσπότης, για να παρασταθεί ότι αυτός μεριμνά και φροντίζει τους δικούς του οικέτες, των οποίων τυγχάνει και καταφυγή.

Και πρόσεξε μήπως η παρούσα διδασκαλία αναφέρεται στον Θεό Λόγο· διότι δεν διαφέρει κατά πολύ η φράση που αναφέρεται εδώ: «Προτού δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη, εσύ υπάρχεις, ω Θεέ», από εκείνη στον Σολομώντα, η οποία διατυπώνεται εκ προσώπου της σοφίας και λέγει: «Προτού θεμελιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά, με γεννά»· μέσω των οποίων φαίνεται ότι υπονοεί τις ασώματες και αγγελικές δυνάμεις, πριν από τις οποίες διδάσκει αυτή η ίδια η σοφία ότι προϋπάρχει ο Λόγος του Θεού και η σοφία του Θεού.

Η δε φράση έχει ως εξής: «Κύριε, έγινες καταφύγιο σε εμάς από γενεά σε γενεά». Γιατί το λέει αυτό; Διότι εσύ, λέει, υπάρχεις πριν από την κτίση, εμπεριέχοντας όλο το αιώνιο διάστημα, από τότε που έλαβε αρχή η φύση του αιώνα μέχρι το τέλος στο οποίο θα φτάσει· και τέλος του ατελεύτητου είναι η απειρία. Διότι «πριν δημιουργηθούν», λέει, «τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις». Το δε ανθρώπινο γένος, εξαιτίας του τρεπτού της φύσεώς του, αφού κατέπεσε από το ύψος των αγαθών προς την ταπεινή και ολισθηρή κατάσταση της αμαρτίας, παρασύρθηκε. Επομένως, λέει, άπλωσε το χέρι σου εσύ, ο άπτωτος, σε αυτόν που ολίσθησε, γινόμενος και για εμάς αυτό ακριβώς που είσαι εκ φύσεως, και «Μην τον απομακρύνεις από το ύψος που βρίσκεται κοντά σου προς την ταπείνωση της αμαρτίας». Έπειτα, γίνεται διάκονος της δεσποτικής φωνής και προφέρει τη φιλάνθρωπη ρήση, λέγοντας: «Και είπας· Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων». Αυτή δε η φωνή αποτελεί δόγμα· διότι ο λόγος αποβλέπει προς τη φύση και υποδεικνύει τη θεραπεία των κακών.

Ο Θεός και Πατέρας, προαναγγέλλοντας μέσω του προφήτη Μιχαία τη γέννηση κατά σάρκα του Μονογενούς, και θέλοντας να καταδείξει και το άναρχο της θεότητάς του, λέει ότι οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα. Αυτές δε τις εξόδους οι θείοι Πατέρες εξήγησαν ότι είναι οι ενέργειες της θεότητας, διότι ίδιες είναι οι δυνάμεις και οι ενέργειες του Πατέρα και του Υιού και του Πνεύματος. Τις οποίες διακηρύσσουν ότι είναι κτιστές όσοι επιδιώκουν να φρονούν και να υπερασπίζονται τις απόψεις του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου. Αλλά ας βάλουν έστω και αργά μυαλό και ας κατανοήσουν ποιος είναι αυτός που υπάρχει από την αρχή, ποιος είναι αυτός προς τον οποίο λέει ο Δαβίδ: ότι από τον αιώνα, που είναι το ίδιο με το να λέμε από τις ημέρες του αιώνα, και έως τον αιώνα εσύ είσαι. Και ας εξετάσουν με σύνεση, εάν θέλουν, ότι ο Θεός, έχοντας πει μέσω του προφήτη ότι αυτές οι έξοδοι είναι από την αρχή, σε καμία περίπτωση δεν είπε ότι έγιναν ή δημιουργήθηκαν ή κτίστηκαν. Και ο Βασίλειος, ο οποίος θεολογεί εν Πνεύματι Θεού, είπε ότι οι ενέργειες του Πνεύματος δεν έγιναν, αλλά υπήρχαν πριν από τη νοητή κτίση και πέρα από τους αιώνες. Επομένως, μόνο ο Θεός είναι από τον αιώνα ενεργός και παντοδύναμος, εφόσον έχει και προαιώνιες δυνάμεις και ενέργειες.

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ο Μωυσής προσεύχεται υπέρ του λαού· διότι, ως προφήτης, προέβλεπε τις προθέσεις τους. «Κύριε, καταφυγή». Διότι σε κάθε γενεά ο Θεός καθοδηγούσε τον λαό των Ιουδαίων. «Πριν τα όρη». Διότι πριν από όλα αυτά, ως προγνώστης, είχε προετοιμάσει τον λαό. Αναφέρεται επίσης και στο άχρονο του Χριστού. «Και από του αιώνος». Διότι είναι γραμμένο: «πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. «Μη αποστρέψεις». Διότι αφότου ανέλαβε την ανθρώπινη φύση, είναι αδύνατον να χωριστεί από αυτήν. «Και είπες». Μέσω των προφητών και των πατριαρχών προτρέποντας τον άνθρωπο να επιστρέψει. «Ότι χίλια έτη». Διότι όλος ο κόσμος λογίζεται [για τον Θεό] σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και όλοι οι αιώνες σαν μία ημέρα και σαν μια νυχτερινή ώρα, έτσι ώστε ο Θεός ζητά τη σωτηρία του ανθρώπου, για να σωθεί· διότι ο Θεός είναι ανενδεής. «Τα εξουδενώματα». Διότι όσα έκαναν οι Ιουδαίοι για να εξουθενώσουν τον Χριστό, διαφυλάσσονται εναντίον τους για πολλά έτη. «Το πρωί». Διότι, όταν έγινε η ανάσταση κατά τον όρθρο, οι Ιουδαίοι μαράθηκαν σαν το χόρτο [και έπεσαν] και παρήλθαν. «Το πρωί να ανθίσει». Διότι μέχρι εκείνη την πρωινή ώρα, κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, οι Ιουδαίοι άνθιζαν. Και παρήλθαν σαν το άνθος του χόρτου. «Το εσπέρας». Διότι μετά την ανάσταση ήλθε για εκείνους το εσπέρας, δηλαδή το τέλος· διότι ξεράθηκαν και έπεσαν.

Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς από γενεά σε γενεά. Ο προφήτης φανερώνει το αδιάκοπο της πρόνοιας του Θεού, λέγοντας «γενεά και γενεά», μην εννοώντας μόνο δύο, αλλά όλες τις γενεές. Διότι, επειδή ο νοητός εχθρός, αρχίζοντας από την απάτη μέσω του όφεως, συνέχισε σε κάθε εποχή και πολιτεία να πολεμά το γένος μας, είχαμε αναγκαστικά την ανάγκη να καταφύγουμε στον Θεό. Επομένως, δεν θα σωζόμασταν διαφορετικά, παρά μόνο επιστρατεύοντας τον όντως δυνατό ενάντια σε εκείνον που φαντάζει δυνατός. Πριν δημιουργηθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα έως τον αιώνα, συ είσαι ο Θεός. Δύο πράγματα μας υποδεικνύει στο παρόν ο ψαλμωδός: ότι ο κόσμος είναι γενητός, επειδή κάποιοι νομίζουν ότι αυτός είναι αγένητος.

Λοιπόν, αφού δημιουργήθηκαν τα όρη με τον λόγο της δημιουργίας, παρήγαγε και τη γη που διαμορφώθηκε παρομοίως· και ταυτόχρονα ότι ποιητής τους είναι ο Θεός, επειδή υπάρχει πριν από όλα, και γι' αυτό έγινε η αρχή για τα πάντα. Λέγοντας δε τη γη, δεν πρόσθεσε τυχαία το «την οικουμένη», αλλά με αυτή τη λέξη φέρνει στο προσκήνιο τον άνθρωπο και τα υπόλοιπα ζώα, από τα οποία της έλαχε να κατοικείται, για να μην αναγάγουμε τυχόν τα θηρία ή τα ερπετά ή κάποιο από τα άλλα ζώα σε άλλον δημιουργό. Πολύ σωστά δε λέει, «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα», δηλαδή τον μέλλοντα, υποστηρίζοντας ότι είναι αναμφίβολα Θεός και Ποιητής και Δημιουργός (γιατί όλα αυτά προϋπονοούνται για την ουσία του Θεού), αλλά και πολεμώντας ταυτόχρονα όλες τις αντίθετες δοξασίες· διότι υπάρχουν εκείνοι που πρεσβεύουν ότι άλλος είναι ο Θεός της παρούσας ζωής και άλλος της μέλλουσας, την βλάσφημη δοξασία των οποίων ανέτρεψε με τις λέξεις που ειπώθηκαν. Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση.

Στον Χριστό· όπως λέγει στην προς Εφεσίους επιστολή· ή όπως όταν λέγει ο προφήτης: Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις. Τώρα όμως, λέγει, φανερώθηκε στους αγίους του. Επομένως, το παν είναι έργο της οικονομίας του Θεού. Τώρα όμως, λέγει, φανερώθηκε.

Διότι, λέγει, επειδή άκουσες ότι θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη, και τον διάβολο και τις τόσες φάλαγγες των δαιμόνων, και τα πλήθη των απίστων και την τυραννία του θανάτου και όλα τα κακά, μην φοβηθείς, νομίζοντας ότι τάχα χάνει τη δύναμή του. Διότι αυτός πρέπει να βασιλεύει μέχρις ότου τα πραγματοποιήσει όλα αυτά. Δεν το λέγει αυτό υπονοώντας ότι, μετά την πραγματοποίησή τους, παύει να βασιλεύει, αλλά για να εδραιώσει την πεποίθηση ότι, έστω και αν δεν συμβούν τώρα, οπωσδήποτε θα γίνουν. Διότι η βασιλεία του δεν διακόπτεται· επειδή κυριαρχεί, έχει ισχύ και παραμένει, μέχρις ότου τα κατορθώσει όλα. Αυτή τη συνήθεια θα μπορούσε να τη βρει κανείς και στην Παλαιά Διαθήκη, όπως όταν λέγει: «Το δε ρήμα του Κυρίου παραμένει εις τον αιώνα»· και, «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Αυτά και τα παρόμοια τα λέγει ο προφήτης, όταν αναφέρεται σε γεγονότα που πρόκειται να επιτευχθούν έπειτα από μακρύ χρόνο και που οπωσδήποτε θα συμβούν, θέλοντας να αποβάλει τον φόβο των πιο απλοϊκών ακροατών. Και για να κατανοήσεις ότι οι λέξεις «άχρι» (μέχρι) και «έως», όταν αναφέρονται στον Θεό, δεν υποδηλώνουν τέλος, άκου τι λέγει: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· και πάλι, «Εγώ είμαι»· και, «Έως ότου γεράσετε, εγώ είμαι». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τοποθετεί τελευταίο τον θάνατο, ώστε, μέσω της νίκης επί των υπολοίπων, να γίνει και τούτο εύκολα αποδεκτό από εκείνον που δυσπιστεί.

Πρόσεξες, πες μου, το «Εν αρχή» και το «ήταν»· το «Ο Λόγος ήταν» δεν το κατανοείς; Τι συμβαίνει δε, όταν ο Προφήτης λέει για τον Πατέρα: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα συ είσαι»; Άραγε το λέει αυτό θέτοντάς του όρια; Σε καμία περίπτωση, αλλά για να δηλώσει το αΐδιο. Έτσι λοιπόν να το κατανοείς και εδώ. Διότι δεν το είπε αυτό θέτοντας όρια. Ούτε βέβαια είπε ότι είχε αρχή, αλλά «Εν αρχή ήταν», παραπέμποντάς σε, διά του «ήταν», στο να κατανοήσεις τον Υιό ως άναρχο. Αλλά, λέει, ιδού ο Πατέρας αναφέρεται με την προσθήκη του άρθρου, ενώ ο Υιός χωρίς αυτήν. Τι συμβαίνει λοιπόν όταν ο Απόστολος λέει: «Του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού»· και πάλι: «Ο ων επί πάντων Θεός»; Διότι ιδού, εδώ μνημόνευσε τον Υιό χωρίς το άρθρο. Το ίδιο δε κάνει και για τον Πατέρα. Γράφοντας στους Φιλιππησίους, για παράδειγμα, λέει τα εξής: «Ο οποίος, υπάρχοντας εν μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό»· και στους Ρωμαίους πάλι: «Χάρις σε εσάς και ειρήνη από Θεού Πατρός ημών και Κυρίου Ιησού Χριστού».

«Και αφού την παρέλαβε, δεν τη γνώριζε, έως ότου γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο». Τη λέξη «Έως» την ανέφερε εδώ, όχι για να υποπτευθείς ότι μετά από αυτά τη γνώρισε, αλλά για να μάθεις ότι πριν από τις ωδίνες η Παρθένος ήταν απολύτως ανέπαφη. Για ποιον λόγο, λοιπόν, λέει, τοποθέτησε το «Έως»; Διότι η Γραφή έχει τη συνήθεια να το κάνει αυτό πολλές φορές, και να μη χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη για καθορισμένα χρονικά όρια. Επειδή και για την κιβωτό λέει: «Δεν επέστρεψε ο κόρακας έως ότου ξηράνθηκε η γη»· καίτοι ούτε μετά από αυτά επέστρεψε. Και όταν ομιλεί για τον Θεό λέει: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· χωρίς να θέτει όρια εδώ· και πάλι προαναγγέλλοντας και λέγοντας: «Θα ανατείλει στις ημέρες του δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης, έως ότου εκλείψει η σελήνη»· δεν θέτει τέλος στο καλό αυτό στοιχείο. Έτσι λοιπόν και εδώ είπε το «Έως», διασφαλίζοντας τα όσα προηγήθηκαν των ωδίνων, και αφήνοντάς σε να βγάλεις το συμπέρασμα για όσα ακολούθησαν. Διότι εκείνο που ήταν αναγκαίο να μάθεις από αυτόν, το είπε ο ίδιος, ότι δηλαδή η Παρθένος ήταν ανέπαφη έως τον τοκετό· εκείνο όμως που από τα λεγόμενα φαινόταν ως φυσικό επακόλουθο και κοινώς ομολογούμενο, το αφήνει πλέον σε σένα να το κατανοήσεις· ότι δηλαδή, εκείνη που έγινε μητέρα με αυτόν τον τρόπο και αξιώθηκε καινοφανών ωδίνων και παράδοξων λοχειών, εφόσον εκείνος ήταν δίκαιος, δεν θα ανεχόταν πλέον ούτε μετά από αυτά να τη γνωρίσει.

Όπως λοιπόν είναι διαφορετικό το «Πριν από τον ήλιο» και διαφορετικό το «Πριν από την ανατολή του ηλίου»· διότι το ένα δηλώνει την ενέργεια του ηλίου και τον όρθρο, ενώ το άλλο τη φύση· έτσι ακριβώς και εδώ, αν ήθελε να δηλώσει τη νύχτα, δεν θα έλεγε «Πριν από τον εωσφόρο», αλλά «Πριν από την ανατολή του εωσφόρου». Εξάλλου, και ο Χριστός αυτόν τον ψαλμό δεν τον εξέλαβε αναφορικά με την κατά σάρκα οικονομία, αλλά με την κατά Πνεύμα γέννηση. Διότι, αφού ρώτησε τους Ιουδαίους: «Τι νομίζετε για τον Χριστό; Τίνος υιός είναι;», επειδή εκείνοι απάντησαν «Του Δαβίδ», παρέθεσε τον ψαλμό, λέγοντας: «Πώς λοιπόν ο Δαβίδ λέει: Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· Κάθισε στα δεξιά μου; Αν λοιπόν είναι Κύριός του, πώς εσείς λέτε ότι είναι υιός του;» Τι σημαίνουν λοιπόν αυτά τα λόγια; Εδώ κατέδειξε τη γνησιότητα της γεννήσεως. Τι λοιπόν; Μόνο πριν από τον εωσφόρο υπάρχει; Σε καμία περίπτωση. Επειδή και αλλού λέει: «Πριν από τη σελήνη είναι ο θρόνος του». Και όχι μόνο πριν από τη σελήνη, επειδή και για τον Πατέρα λέει: «Πριν δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα και έως τον αιώνα, εσύ υπάρχεις». Όχι μόνο από τον αιώνα, αλλά και πριν από τον αιώνα· διότι δεν υπάρχει μόνο έως τον αιώνα, αλλά απείρως. Μην προσκόπτεις λοιπόν στις λέξεις, αλλά να αποδέχεσαι το νόημά τους θεοπρεπώς. Και πρόσεξε τη σοφία του Προφήτη.

Διότι έτσι εξαλειφόταν το όνειδος. «Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά· απαρχή είναι ο Χριστός.» Μην νομίζεις, επειδή άκουσες για ανάσταση, ότι όλοι θα απολαύσουν τα ίδια. «Έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του.» Δηλαδή, οι πιστοί και όσοι ευδοκίμησαν. «Έπειτα θα έλθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα.» Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος. Όχι όπως τώρα που, αν και αναστήθηκε ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα. Γι' αυτό προσθέτει, εμείς κατά την παρουσία Του, για να μάθεις ότι μιλάει για εκείνον τον καιρό. «Όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη.» Δηλαδή, όταν μέσω Αυτού προσαγάγει όλα τα έθνη ώστε να υπηρετούν τον Πατέρα. Διότι «κανείς δεν έρχεται», λέει, «προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». «Διότι πρέπει Αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του. Τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα. Όταν δε Του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα. Ειδάλλως, τι θα κάνουν εκείνοι που βαπτίζονται υπέρ των νεκρών;» Το «μέχρι» (άχρι) δεν δηλώνει χρονικό περιορισμό στην Αγία Γραφή, όπως ακριβώς ούτε το «έως»· σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «από τον αιώνα και έως τον αιώνα Εσύ υπάρχεις».

Χαίρε, κεχαριτωμένη· χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς αυτός που γεννήθηκε πριν από όλα τα όρη, ο Θεός, εννοώ, ο παντεξούσιος. Χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς ο υπερκόσμιος, ο οποίος διακόσμησε τον αδιακόσμητο κόσμο, και δημιούργησε την αδημιούργητη κτίση. Χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς αυτός που προτού δημιουργηθούν τα όρη και πλασθεί η γη και η οικουμένη, γεννήθηκε εκ του αγεννήτου Πατρός. Χαίρε, μέσω της οποίας φανερώθηκε σε εμάς αυτός που εξέτεινε τον ουρανό ωσάν δέρμα, και στερέωσε την ξηρά επάνω στα αβυσσαλέα ύδατα.

Ψαλμός πθ΄. Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. «Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς από γενιά σε γενιά», δηλαδή σε κάθε γενιά των δούλων σου αποτελείς καταφύγιο, διότι από την αιωνιότητα και «πριν δημιουργηθεί η γη και η οικουμένη, εσύ υπάρχεις, χωρίς να έχεις ούτε αρχή υπάρξεως ούτε τέλος ημερών». Γι' αυτό· «Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο οδηγώντας τον στην ταπείνωση» της ανοίας και της κακώσεως, «και είπες: Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων».

Και για να μην τολμήσει κάποιος να πει ότι, αν και το όνομά Του διαμένει πριν από τον ήλιο, δεν είναι καθόλου θαυμαστό, διότι πριν από τον ήλιο όχι μόνο οι άγγελοι δημιουργήθηκαν, όπως έχει ειπωθεί, αλλά οπωσδήποτε και ο ουρανός και η γη και κάποια άλλα, για να μην τολμήσει κάποιος, όπως προείπα, να υποθέσει ότι είναι μεν «πριν από τον εωσφόρο», αλλά δεν είναι συνάναρχος με τον Πατέρα, παρά ότι είναι παλαιότερος ή σύγχρονος των κτισμάτων, γι' αυτό προείπε και τούτο: «Και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών» (αν και ούτε άνθρωποι υπήρχαν πριν από τη σελήνη, ούτε αριθμούνταν γενεές). Όπως ακριβώς και όταν λέει: «Αυτός που υπάρχει πριν από τους αιώνες», και πάλι: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις», έτσι και εδώ λέει, «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του» «και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών».