Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:3

Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση. Από εδώ ξεκινά η εξομολόγηση. Παρακαλεί δε, εφόσον κάλεσε όλα τα έθνη στην επίγνωση της αλήθειας, να επιστρέψει και ο ίδιος. Λέει δηλαδή: «Εσύ είπες, Δέσποτα: Επιστρέψτε, υιοί που επιστρέφετε, και εγώ θα θεραπεύσω τα συντρίμματά σας. Επειδή λοιπόν επιστρέψαμε, μην μας αποστρέψεις στην ταπείνωση».

Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή σε εμάς από γενεά σε γενεά. Πριν να δημιουργηθούν τα όρη και να πλαστεί η γη και η οικουμένη, από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «Φώναξε με μεγάλη φωνή η Σουσάννα και είπε: Ο Θεός ο αιώνιος, ο γνώστης των κρυπτών, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Άρα, το «δεν υπήρχε κάποτε», και το «πριν δημιουργηθεί», και το «όταν», και όσες τέτοιου είδους εκφράσεις υπάρχουν, αρμόζει να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα, για εκείνα δηλαδή που έγιναν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν αυτά λέγονται από τις Γραφές για τα γενητά, ενώ για τον Υιό χρησιμοποιείται το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός δεν δημιουργήθηκε εκ του μη όντος, ούτε ανήκει καθόλου στα γενητά, αλλά είναι εικόνα του Πατρός και Λόγος αΐδιος, και ποτέ δεν υπήρξε στιγμή που να μην υπήρχε, αλλά πάντοτε υπάρχει, ως αΐδιο απαύγασμα του αϊδίου φωτός.

Αλλά βέβαια ο Μωυσής τούς παραδίδει μια προσευχή, προσαρμόζοντας με προφητική δύναμη τα λόγια της προσευχής στο πρόσωπο του λαού που έχει εκπέσει και αποβληθεί. Όταν, λοιπόν, λέει: «Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση· και είπας: Επιστρέψτε, οι υιοί των ανθρώπων», μου φαίνεται ότι τους διδάσκει αυτό το νόημα, ώστε προσευχόμενοι να λένε: «Ω Κύριε, εσύ κατά καιρούς έχεις γίνει για εμάς καταφυγή και σε κάθε γενεά· διότι πρώτα από όλα, όταν βρισκόμασταν στην Αίγυπτο και καταδυναστευόμασταν από τον Φαραώ και τους Αιγυπτίους, έγινες καταφυγή· και πάλι, όταν πολεμούμασταν στην έρημο, άλλοτε από τον Αμαλήκ και άλλοτε από τους Χαναναίους, σε εσένα βρήκαμε καταφυγή· αλλά ακόμη και όταν εισήλθαμε στη γη της επαγγελίας και υποταχθήκαμε σε αλλόφυλους, και πολλές φορές μετά από αυτά επί των βασιλέων μας, και τέλος κατά την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα, εσένα είχαμε ως καταφυγή. Και τώρα, λοιπόν, ικετεύουμε να τύχουμε των ίδιων από εσένα και να σε έχουμε καταφυγή· γι' αυτό δεόμαστε: Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση· δηλαδή, μην μας αποστρέψεις σε ολοκληρωτική απόπτωση και ταπείνωση. Διότι εσύ, από τη φιλανθρωπία σου είπες, και εξέδωσες κηρύγματα προς όλους τους ανθρώπους λέγοντας: Επιστρέψτε, οι υιοί των ανθρώπων».

Η δε φράση έχει ως εξής: «Κύριε, έγινες καταφύγιο σε εμάς από γενεά σε γενεά». Γιατί το λέει αυτό; Διότι εσύ, λέει, υπάρχεις πριν από την κτίση, εμπεριέχοντας όλο το αιώνιο διάστημα, από τότε που έλαβε αρχή η φύση του αιώνα μέχρι το τέλος στο οποίο θα φτάσει· και τέλος του ατελεύτητου είναι η απειρία. Διότι «πριν δημιουργηθούν», λέει, «τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις». Το δε ανθρώπινο γένος, εξαιτίας του τρεπτού της φύσεώς του, αφού κατέπεσε από το ύψος των αγαθών προς την ταπεινή και ολισθηρή κατάσταση της αμαρτίας, παρασύρθηκε. Επομένως, λέει, άπλωσε το χέρι σου εσύ, ο άπτωτος, σε αυτόν που ολίσθησε, γινόμενος και για εμάς αυτό ακριβώς που είσαι εκ φύσεως, και «Μην τον απομακρύνεις από το ύψος που βρίσκεται κοντά σου προς την ταπείνωση της αμαρτίας». Έπειτα, γίνεται διάκονος της δεσποτικής φωνής και προφέρει τη φιλάνθρωπη ρήση, λέγοντας: «Και είπας· Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων». Αυτή δε η φωνή αποτελεί δόγμα· διότι ο λόγος αποβλέπει προς τη φύση και υποδεικνύει τη θεραπεία των κακών.

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ο Μωυσής προσεύχεται υπέρ του λαού· διότι, ως προφήτης, προέβλεπε τις προθέσεις τους. «Κύριε, καταφυγή». Διότι σε κάθε γενεά ο Θεός καθοδηγούσε τον λαό των Ιουδαίων. «Πριν τα όρη». Διότι πριν από όλα αυτά, ως προγνώστης, είχε προετοιμάσει τον λαό. Αναφέρεται επίσης και στο άχρονο του Χριστού. «Και από του αιώνος». Διότι είναι γραμμένο: «πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. «Μη αποστρέψεις». Διότι αφότου ανέλαβε την ανθρώπινη φύση, είναι αδύνατον να χωριστεί από αυτήν. «Και είπες». Μέσω των προφητών και των πατριαρχών προτρέποντας τον άνθρωπο να επιστρέψει. «Ότι χίλια έτη». Διότι όλος ο κόσμος λογίζεται [για τον Θεό] σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και όλοι οι αιώνες σαν μία ημέρα και σαν μια νυχτερινή ώρα, έτσι ώστε ο Θεός ζητά τη σωτηρία του ανθρώπου, για να σωθεί· διότι ο Θεός είναι ανενδεής. «Τα εξουδενώματα». Διότι όσα έκαναν οι Ιουδαίοι για να εξουθενώσουν τον Χριστό, διαφυλάσσονται εναντίον τους για πολλά έτη. «Το πρωί». Διότι, όταν έγινε η ανάσταση κατά τον όρθρο, οι Ιουδαίοι μαράθηκαν σαν το χόρτο [και έπεσαν] και παρήλθαν. «Το πρωί να ανθίσει». Διότι μέχρι εκείνη την πρωινή ώρα, κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, οι Ιουδαίοι άνθιζαν. Και παρήλθαν σαν το άνθος του χόρτου. «Το εσπέρας». Διότι μετά την ανάσταση ήλθε για εκείνους το εσπέρας, δηλαδή το τέλος· διότι ξεράθηκαν και έπεσαν.

Λοιπόν, αφού δημιουργήθηκαν τα όρη με τον λόγο της δημιουργίας, παρήγαγε και τη γη που διαμορφώθηκε παρομοίως· και ταυτόχρονα ότι ποιητής τους είναι ο Θεός, επειδή υπάρχει πριν από όλα, και γι' αυτό έγινε η αρχή για τα πάντα. Λέγοντας δε τη γη, δεν πρόσθεσε τυχαία το «την οικουμένη», αλλά με αυτή τη λέξη φέρνει στο προσκήνιο τον άνθρωπο και τα υπόλοιπα ζώα, από τα οποία της έλαχε να κατοικείται, για να μην αναγάγουμε τυχόν τα θηρία ή τα ερπετά ή κάποιο από τα άλλα ζώα σε άλλον δημιουργό. Πολύ σωστά δε λέει, «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα», δηλαδή τον μέλλοντα, υποστηρίζοντας ότι είναι αναμφίβολα Θεός και Ποιητής και Δημιουργός (γιατί όλα αυτά προϋπονοούνται για την ουσία του Θεού), αλλά και πολεμώντας ταυτόχρονα όλες τις αντίθετες δοξασίες· διότι υπάρχουν εκείνοι που πρεσβεύουν ότι άλλος είναι ο Θεός της παρούσας ζωής και άλλος της μέλλουσας, την βλάσφημη δοξασία των οποίων ανέτρεψε με τις λέξεις που ειπώθηκαν. Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση.

Και είπες, Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων. Διότι, εάν επιστρέψουμε, δεν καταλήγουμε στην ταπείνωση, όπως εκείνος που πάσχει από αμετανόητη κακία. Διότι χίλια έτη ενώπιόν σου, Κύριε, είναι σαν τη χθεσινή ημέρα που πέρασε, και σαν μια νυχτερινή σκοπιά. Σαφώς εκθέτει τη μακροθυμία του Θεού· εξαιτίας της οποίας διέταξε τους ανθρώπους να επιστρέψουν, λογαριάζοντας τα χίλια έτη ως μία ημέρα, την ώρα που ήδη παρήλθε· και ούτε καν ως μία ημέρα, αλλά και ως μια νυχτερινή σκοπιά· χρόνο πολύ πιο σύντομο από την ημέρα· διότι χωρίζουν τη νύχτα σε τέσσερις σκοπιές. Επομένως, ο Θεός δεν κουράζεται να μακροθυμεί καθ' όλη τη διάρκεια του βίου του καθενός· διότι λογαριάζει τα χίλια έτη ως ελάχιστο χρόνο, και όχι ως παρόντα, αλλά ως ήδη παρελθόντα. Οι εξουδενώσεις τους θα διαρκέσουν έτη. Τίνων; Των αμαρτωλών· διότι γι' αυτούς ομιλεί και στα επόμενα· οι οποίοι, αν και υφίστανται πολυετείς και μακροχρόνιες εξουδενώσεις, εντούτοις δεν είναι αιώνιες.

Ψαλμός πθ΄. Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. «Κύριε, έγινες καταφύγιο για εμάς από γενιά σε γενιά», δηλαδή σε κάθε γενιά των δούλων σου αποτελείς καταφύγιο, διότι από την αιωνιότητα και «πριν δημιουργηθεί η γη και η οικουμένη, εσύ υπάρχεις, χωρίς να έχεις ούτε αρχή υπάρξεως ούτε τέλος ημερών». Γι' αυτό· «Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο οδηγώντας τον στην ταπείνωση» της ανοίας και της κακώσεως, «και είπες: Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων».

Εσείς μεν λέτε: «Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση», και εγώ λέω: «Επιστρέψτε σε εμένα, υιοί των ανθρώπων. Διότι χίλια χρόνια στα μάτια σου, Κύριε, είναι σαν τη χθεσινή ημέρα». Και αυτό είναι γνώρισμα της θείας φύσεως, το απεριόριστο και αιώνιο. «Οι δε εξουδενώσεις των εναντίων θα είναι χρόνια».