Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:6

«Το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει». Ως «πρωί» μεν καταδεικνύουν τον καιρό της επιφανείας του Χριστού που πραγματοποιήθηκε σε αυτούς στο όρος Σινά. Ως «χλόη» δε, δηλώνει τη νομική λατρεία, επειδή λίγο αργότερα έμελλε να μαραθεί.

«Το εσπέρας θα αποπέσει, θα σκληρυνθεί και θα ξηρανθεί». Ως εσπέρας εννοεί τον καιρό των εσχάτων του αιώνος, κατά τον οποίο και επεφάνη ο Μονογενής· κατά τον οποίο βεβαίως και παρήλθε η άνθηση της κατά τον Νόμο λατρείας, αφού σκληρύνθηκε από την απάτη της απείθειας.

Ας μάθουμε λοιπόν να δείχνουμε την ευλάβειά μας προς τους αγίους πατέρες μας με τρόπο σαφέστερο και πιο λογικό, και να αποδίδουμε σύμφωνα με το γεγραμμένο, «σε όποιον οφείλεται ο φόβος τον φόβο, σε όποιον η τιμή την τιμή». Διότι καθόλου δεν θα αδικήσουμε, αποδίδοντας αναλόγως σε καθέναν αυτό που του πρέπει, επειδή «και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Όταν όμως ο λόγος έρχεται στον Σωτήρα μας Χριστό, τότε είναι αναγκαίο να λέμε και εμείς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;» <Αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.> Έπρεπε όχι μόνο να απομακρύνει τον Μωυσή από τη θεοπρεπή εξουσία, σύμφωνα με την αντίληψη που υπήρχε σε αυτούς, και να τον αναδείξει περισσότερο ως υπηρέτη παρά ως χορηγό της θαυματουργίας που έγινε τότε, αλλά και να σμικρύνει το ίδιο το θαύμα, αν και συνέβη παραδόξως, και με την αντιπαραβολή προς το μεγαλύτερο να αποδείξει ότι δεν είναι απολύτως τίποτα. Δέξου, λοιπόν, πάλι τον Χριστό να ανακράζει κάτι τέτοιο: Με μικρά, ω άνθρωποι, και ευτελέστατα πράγματα υπολογίζετε τα μεγάλα, και τη γενναιοδωρία του Δεσπότη των πάντων την περιορίσατε σε εντελώς μικρά μέτρα.

Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση· και είπες: «Επιστρέψτε, οι υιοί των ανθρώπων». Διότι χίλια έτη στα μάτια σου είναι σαν τη χθεσινή ημέρα που πέρασε, και σαν νυχτερινή σκοπιά. Οι εκμηδενίσεις τους θα είναι έτη. Το πρωί σαν το χορτάρι ας παρέλθει, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει, το βράδυ ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξεραθεί· διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε. Επειδή η επιγραφή διδάσκει ότι αυτά τα λόγια ανήκουν στον Μωυσή, προσπαθώντας να τα εφαρμόσω στο πρόσωπο του Μωυσή, εξετάζω μήπως τυχόν μέσω αυτών ο λόγος παραδίδει μια λανθάνουσα προφητεία του Μωυσή. Διότι δεν μου φαίνεται καν ότι είναι ψαλμός, αλλά, όπως διδάσκει η επιγραφή, προσευχή του Μωυσή. Ερευνώ, λοιπόν, σε ποια άραγε χρονική στιγμή χρησιμοποίησε ο Μωυσής αυτή την προσευχή, και αν τυγχάνει κατάλληλη για τον ίδιο ή μάλλον για τον λαό, και αν πρέπει να εφαρμοστεί στη δική του γενιά και στον λαό που ήταν μαζί του, ή στους μεταγενέστερους απογόνους. Ότι, βέβαια, δεν αρμόζει να αναφέρουμε τα προκείμενα στον ίδιο, νομίζω πως ο οποιοσδήποτε θα το ομολογούσε. Διότι πώς είναι δυνατόν ο Μωυσής, ο άνθρωπος του Θεού, να λέει για τον εαυτό του: «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου»· ή, σύμφωνα με τη μετάφραση του Συμμάχου: «Διότι αναλωθήκαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε»;

Διότι, τι ακριβώς λέει; «Το πρωί σαν το χορτάρι ας παρέλθει, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει· το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί· διότι εκλείψαμε από την οργή σου». Επομένως, δεν λέει ότι εξέλιπαν το πρωί, αλλά «Το πρωί σαν το χορτάρι ας παρέλθει»· και πάλι, όχι «Το πρωί ας πέσει», ούτε «Το πρωί ας σκληρύνει και ας ξεραθεί», αλλά «Ας ανθίσει», λέει ο λόγος, «το πρωί και ας παρέλθει»· ενώ το να πέσει, να σκληρύνει και να ξεραθεί, λέει ότι θα συμβεί το βράδυ, αναφέροντας: «Το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί»· και η φράση «Διότι εκλείψαμε από την οργή σου» αναφέρεται ότι θα συμβεί το βράδυ· διότι τότε, λέει, εκλείψαμε. Επειδή, αφού το πρωί εμφανίστηκε άνθος, χορτάρι και κάποια πρόσκαιρη ομορφιά, το βράδυ το χορτάρι, αφού σκλήρυνε, και το άνθος, αφού ξεράθηκε, εξέλιπαν. Και αυτή μεν είναι η κατά γράμμα διατύπωση της παρούσας προσευχής· το βαθύτερο νόημά της όμως δεν επιτρέπει να συσχετίσουμε τα λεγόμενα με τους χρόνους του Μωυσή και τη γενιά της εποχής του. Διότι δεν ήταν βράδυ τότε, ούτε τα έσχατα του λαού της περιτομής· αντιθέτως, ήταν το ξεκίνημά τους, και τότε για πρώτη φορά είχε ανατείλει σε αυτούς το φως του Θεού.

Γι' αυτόν τον λόγο, «πρωί» ονομάστηκε η κατάσταση εκείνου του καιρού και η επίσκεψη του Θεού σε αυτούς. «Εσπέρα» όμως ήρθε γι' αυτούς κατά τη συντέλεια του αιώνα, κατά την οποία έδυσε γι' αυτούς ο Λόγος που είχε τότε ανατείλει. Αλλά τότε μεν είχε ανατείλει και δημιουργούσε γι' αυτούς το πρωί, όταν δηλαδή ανθούσαν και τα πράγματά τους. Δεν παρέμεινε όμως στην αλήθεια· διότι, αφού άνθισαν, παρήλθαν, και προσπέρασαν σαν σκιά. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Το πρωί ας παρέλθει σαν χλόη». Μετά δε την τελευτή του Μωυσή, πάλι στα μεταγενέστερα χρόνια, αφού προόδευσαν σε αύξηση και μεγαλύτερη ανάπτυξη, ούτε και έτσι παρέμειναν, αλλά παρήλθαν. Γι' αυτό ειπώθηκε και για δεύτερη φορά: «Το πρωί ας ανθήσει και ας παρέλθει». Η δε τελική τους κατάσταση ύστερα από αυτά υποδηλώνεται μέσω του εξής: «Το βράδυ ας πέσει, και ας σκληρυνθεί και ας ξηρανθεί»· διότι ό,τι παλαιώνει και γερνάει βρίσκεται κοντά στον αφανισμό. Αυτό ακριβώς συνέβη και σε αυτούς όταν έδυσε γι' αυτούς ο Ήλιος της δικαιοσύνης, σύμφωνα με την προφητεία που έλεγε: «Και θα δύσει ο ήλιος πάνω στους προφήτες που πλανούν τον λαό μου». Διότι, όπως ακριβώς για τους δικαίους ελέχθη ότι «Θα ανατείλει σε όσους τον φοβούνται ο Ήλιος της δικαιοσύνης», έτσι και για τους ασεβείς έχει ειπωθεί ότι «Θα δύσει ο ήλιος γι' αυτούς»· και πάλι αλλού: «Και θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της».

Κατά τη συντέλεια λοιπόν του αιώνα, μετά την παρουσία του Σωτήρος ημών, όταν επήλθε σε αυτούς το εσπέρας, αφού έδυσε για αυτούς πραγματικά το φως της αληθείας, η έκπτωσή τους και η αποβολή τους συντελέστηκαν, και εκπληρώθηκε το παρόν λόγιο που αναφέρει: Το εσπέρας ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξηρανθεί.

Το πώς δε θα θεωρηθούν ως μηδέν τα έτη τους, το διασαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Το πρωί ας παρέλθει σαν τη χλόη, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει· το εσπέρας ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξηρανθεί, διότι χαθήκαμε μέσα στην οργή σου». Παλαιότερα λοιπόν, λέγει, όταν η ιστορία μας βρισκόταν στην αρχή της και ήμασταν στο πρωί, γίναμε σαν τη χλόη· αλλά όταν παρήλθε εκείνη η γενεά, παρήλθε και η χλόη. Μετά από αυτά ανθίσαμε, και αποκτήσαμε κάτι μεγαλύτερο και περισσότερο από τη χλόη, ώστε να βρεθεί σε εμάς και άνθος· αλλά και αυτό το άνθος παρήλθε. Στους έσχατους δε καιρούς, όταν το φως έδυσε για εμάς εντελώς και μας κατέλαβε το εσπέρας, εκπέσαμε, αφού σκληρυνθήκαμε και ξηρανθήκαμε· και τα πάθαμε αυτά «Διότι χαθήκαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». Μπορεί, ωστόσο, σύμφωνα και με μια άλλη έννοια, το χωρίο αυτό να εκφράζει έναν φυσικό κανόνα: ότι η ανθρώπινη φύση στη μεν νεότητα βλαστάνει σαν την απαλή χλόη, ενώ έπειτα, στην ακμή της ηλικίας, ανθίζει· και κατόπιν, στο κατώφλι του γήρατος, μαραίνεται και πέφτει, αφού πρώτα σκληρυνθεί κατά τα γηρατειά και έπειτα ξηρανθεί εντελώς. Με το «εσπέρας» δε, υποδηλώνονται τα τελευταία στάδια της ζωής των ανθρώπων.

Πάλι περιγράφει στον λόγο του τον παροδικό χαρακτήρα της φύσης μας, προκειμένου να δυσωπήσει περισσότερο τον Θεό προς έλεος. Διότι λέγει, φέρνοντας ολοζώντανα προ των οφθαλμών μας με το παράδειγμα το πώς πρέπει να θεωρούμε την αθλιότητα της φύσης μας: ως πρωί και εσπέρα, δηλαδή νεότητα και γήρας· ως χλόη την αυγή, που ανθίζει και παρέρχεται. Και μετά από αυτά, αφού αναλωθεί η ικμάδα της ηλικίας, χάσει τα άνθη του το φυτό και εξατμιστεί η έμφυτη ακμή του, αυτό που απομένει είναι ξηρότητα και μαρασμός. Διότι έτσι λέγει ο λόγος της Γραφής: «Το πρωί σαν τη χλόη ας παρέλθει, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει, το βράδυ ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξεραθεί». Αυτή είναι η ανθρώπινη φύση. Στη συνέχεια, δε, θρηνεί ακόμη περισσότερο το ανθρώπινο γένος, λέγοντας ότι η ζωή των ανθρώπων έχει δαπανηθεί μέσα στην οργή, κλυδωνιζόμενη σαν από κάποιον άνεμο εξαιτίας της προσβολής του θυμού. Είναι δε φανερό ότι μέσω της οργής και του θυμού υποδηλώνει την αποστατική ενέργεια, εξαιτίας της οποίας προκαλείται μεν έκλειψη της ζωής στους ανθρώπους, αλλά και ταραχή σε εκείνον που αναπαύεται. Το κείμενο, άλλωστε, έχει ως εξής: «Εκλείψαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». Και σε αυτά προσθέτει στη συνέχεια ότι δεν πρέπει η ανθρώπινη κακία να γίνεται θέαμα στον Θεό, ούτε πρέπει ο βίος που έχει μολυνθεί από τις αμαρτίες μας να εμφανίζεται ενώπιον του ακηράτου προσώπου Του· και εκφράζει με τα εξής λόγια αυτό το νόημα: «Έθεσες τις ανομίες μας ενώπιόν σου».

Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού. Ο Μωυσής προσεύχεται υπέρ του λαού· διότι, ως προφήτης, προέβλεπε τις προθέσεις τους. «Κύριε, καταφυγή». Διότι σε κάθε γενεά ο Θεός καθοδηγούσε τον λαό των Ιουδαίων. «Πριν τα όρη». Διότι πριν από όλα αυτά, ως προγνώστης, είχε προετοιμάσει τον λαό. Αναφέρεται επίσης και στο άχρονο του Χριστού. «Και από του αιώνος». Διότι είναι γραμμένο: «πριν δε από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. «Μη αποστρέψεις». Διότι αφότου ανέλαβε την ανθρώπινη φύση, είναι αδύνατον να χωριστεί από αυτήν. «Και είπες». Μέσω των προφητών και των πατριαρχών προτρέποντας τον άνθρωπο να επιστρέψει. «Ότι χίλια έτη». Διότι όλος ο κόσμος λογίζεται [για τον Θεό] σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και όλοι οι αιώνες σαν μία ημέρα και σαν μια νυχτερινή ώρα, έτσι ώστε ο Θεός ζητά τη σωτηρία του ανθρώπου, για να σωθεί· διότι ο Θεός είναι ανενδεής. «Τα εξουδενώματα». Διότι όσα έκαναν οι Ιουδαίοι για να εξουθενώσουν τον Χριστό, διαφυλάσσονται εναντίον τους για πολλά έτη. «Το πρωί». Διότι, όταν έγινε η ανάσταση κατά τον όρθρο, οι Ιουδαίοι μαράθηκαν σαν το χόρτο [και έπεσαν] και παρήλθαν. «Το πρωί να ανθίσει». Διότι μέχρι εκείνη την πρωινή ώρα, κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, οι Ιουδαίοι άνθιζαν. Και παρήλθαν σαν το άνθος του χόρτου. «Το εσπέρας». Διότι μετά την ανάσταση ήλθε για εκείνους το εσπέρας, δηλαδή το τέλος· διότι ξεράθηκαν και έπεσαν.

Διότι ονομάζει «εξουθενώματα» τις ευημερίες των πονηρών ανθρώπων, οι οποίοι για κανένα από τα πρέποντα δεν καυχιούνται ούτε έχουν πεποίθηση, αλλά ίσως για την ομορφιά, ή τον πλούτο, ή τη σωματική δύναμη, τα οποία επειδή είναι πρόσκαιρα δεν είναι άξια λόγου, και γι' αυτό λέγονται εξουθενώματα. Γι' αυτό και ο Δανιήλ έλεγε στον Ναβουχοδονόσορα ότι ο Ύψιστος εξουσιάζει τη βασιλεία των ανθρώπων, και θα τη δώσει σε όποιον Εκείνος θελήσει, και θα αναδείξει σε αυτήν τον πιο εξουθενωμένο των ανθρώπων. Το πρωί ας παρέλθει σαν το χορτάρι, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει, το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί.

Διότι παρομοιάζονται με το χορτάρι που παρέρχεται. «Το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί»· καθετί που εκπίπτει από τη ζωτική του κατάσταση, είτε έμψυχο είτε άψυχο, γίνεται σκληρό και ξηρό και άχρηστο σαν νεκρό. «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου» εξαιτίας των αμαρτιών μας, «και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». «Οι ημέρες των ετών μας» περνούν γρήγορα σαν τον ιστό της αράχνης, και εάν τυχόν παραταθούν, «φθάνουν μέχρι τα εβδομήντα ή και ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος», καθώς τα όργανα του σώματος ασθενούν και η δύναμή του καταλύεται. «Διότι ήλθε επάνω μας πραότητα και θα παιδευτούμε», δηλαδή, δια της πραότητος θα κατανοήσουμε «τη δύναμη της οργής σου και με φόβο θα αναλογιστούμε τον θυμό σου, ώστε με τη δεξιά σου να μας γνωρίσεις εκείνα που σου είναι ευάρεστα, καθιστώντας μας εκπαιδευμένους στην καρδιά με σοφία. Επίστρεψε, Κύριε· έως πότε» μας παραβλέπεις δικαίως; «Παρηγορήσου για τους δούλους σου και γέμισέ μας με το έλεός σου και θα αγαλλιάσουμε και θα ευφρανθούμε σε όλες τις ημέρες μας· σε αντάλλαγμα των ημερών κατά τις οποίες μας ταπείνωσες· των ετών, κατά τα οποία είδαμε κακά» μετάβαλε προς το καλύτερο τα δεινά, «και επίβλεψε στους δούλους σου και στα έργα σου, και οδήγησε τους υιούς τους» προς τα ευάρεστα σε εσένα. «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας», φωτίζοντας και κατευθύνοντάς μας προς έργα θεάρεστα. «

«Δεν σου τα είπα αυτά τώρα, άνθρωπε, επειδή είμαι άσπλαχνος, αλλά διότι υπάρχει μέγιστο χάσμα μεταξύ μας, ώστε ούτε εκείνοι που βρίσκονται στον άδη να έρχονται εδώ, ούτε εμείς να περνάμε προς εσάς.» Σε αυτά απάντησε προς τον Αβραάμ: «Σε παρακαλώ, κύριε, ανέστησέ με από τους νεκρούς, για να αναγγείλω στους συγγενείς μου, μήπως και αυτοί καταδικαστούν μαζί μου.» Εκείνος του αποκρίθηκε: «Έχουν τους προφήτες και τον Μωυσή. Ας υπακούσουν στις διδαχές τους. Όποιος δεν πειστεί σε αυτούς, ούτε και αν δει κάποιον να ανασταίνεται από τον τάφο θα πειστεί όταν του μιλήσει. Ελέησον Κύριε.» Υιέ του Θεού, σώσε μας, καθώς είσαι ο μόνος ατελεύτητος. Διότι οι ημέρες του ανθρώπου θα είναι σαν το άνθος του χόρτου. Σαν την χλόη που το πρωί θα ανθίσει, ενώ το βράδυ θα πέσει, θα σκληρυνθεί και θα ξεραθεί, διότι πνοή ήλθε στα ρουθούνια μας και θα γίνουμε πάλι σαν να μην υπήρξαμε ποτέ, παρερχόμενοι σαν σκιά.