Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 89:7

«Διότι εκλείψαμε εξαιτίας της οργής σου». Σαφώς περιγράφουν τις συμφορές που τους έπληξαν εξαιτίας των δικών τους αμαρτημάτων. Και τα λόγια αυτά αρμόζουν τόσο στους Ιουδαίους όσο και σε όλους τους ανθρώπους. Διότι και η φύση των ανθρώπων, εκτίοντας την ποινή της παρανομίας της, υποβλήθηκε στις συμφορές και κατακλύζεται από παντοειδείς τρικυμίες. Έτσι και οι Ιουδαίοι, εξαιτίας της πονηρίας της προαίρεσής τους, εξέπεσαν της ελευθερίας.

Μην αποστρέψεις τον άνθρωπο σε ταπείνωση· και είπες: «Επιστρέψτε, οι υιοί των ανθρώπων». Διότι χίλια έτη στα μάτια σου είναι σαν τη χθεσινή ημέρα που πέρασε, και σαν νυχτερινή σκοπιά. Οι εκμηδενίσεις τους θα είναι έτη. Το πρωί σαν το χορτάρι ας παρέλθει, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει, το βράδυ ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξεραθεί· διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε. Επειδή η επιγραφή διδάσκει ότι αυτά τα λόγια ανήκουν στον Μωυσή, προσπαθώντας να τα εφαρμόσω στο πρόσωπο του Μωυσή, εξετάζω μήπως τυχόν μέσω αυτών ο λόγος παραδίδει μια λανθάνουσα προφητεία του Μωυσή. Διότι δεν μου φαίνεται καν ότι είναι ψαλμός, αλλά, όπως διδάσκει η επιγραφή, προσευχή του Μωυσή. Ερευνώ, λοιπόν, σε ποια άραγε χρονική στιγμή χρησιμοποίησε ο Μωυσής αυτή την προσευχή, και αν τυγχάνει κατάλληλη για τον ίδιο ή μάλλον για τον λαό, και αν πρέπει να εφαρμοστεί στη δική του γενιά και στον λαό που ήταν μαζί του, ή στους μεταγενέστερους απογόνους. Ότι, βέβαια, δεν αρμόζει να αναφέρουμε τα προκείμενα στον ίδιο, νομίζω πως ο οποιοσδήποτε θα το ομολογούσε. Διότι πώς είναι δυνατόν ο Μωυσής, ο άνθρωπος του Θεού, να λέει για τον εαυτό του: «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου»· ή, σύμφωνα με τη μετάφραση του Συμμάχου: «Διότι αναλωθήκαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε»;

«Διότι ἐκλείψαμε μέσα στὴν ὀργή σου, καὶ μέσα στὸν θυμό σου ταραχθήκαμε.» Καὶ μοῦ φαίνεται ὅτι μέσω αὐτῶν ὁ Μωυσῆς συνέταξε μιὰ προσευχὴ ποὺ ἁρμόζει στὴν κατάσταση τοῦ λαοῦ, στὴν κατάσταση μετὰ τὴν παρουσία τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. Ἐπειδὴ λοιπόν ἦταν προφήτης, καὶ διέβλεπε μὲ θεία πρόγνωση τὸ τέλος τῆς ἀποβολῆς τους καὶ τὴν ἔσχατη πτώση τους, τοὺς ὑπέδειξε ὡς σωτήριο καὶ θεραπευτικὸ φάρμακο τὴν παροῦσα προσευχή, παραδίδοντάς την, ὅπως εἶναι φυσικό, μυστικά, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὰ ἄλλα γραπτά του, σὲ ἐκείνους ποὺ εἶχαν τὴν ικανότητα νὰ διαφυλάττουν τὰ ἀπόρρητα· ἀνάμεσα στοὺς ὁποίους εἶναι πιθανὸ νὰ διαφυλάχθηκε ἰδιαίτερα καὶ κρυφὰ γιὰ πολὺ καιρό· ἀργότερα ὅμως ἀναγκαστικὰ συμπεριλήφθηκε στὸ βιβλίο τῶν Ψαλμῶν, προκειμένου νὰ μὴ χαθεῖ μὲ τὴν πάροδο τοῦ μακροῦ χρόνου μένοντας ἄγνωστη στοὺς πολλοὺς καὶ παραμελημένη. Γιὰ νὰ διασωθεῖ λοιπόν, καὶ νὰ παραμείνει γνωστὴ σὲ ὅλους, ἐνσωματώθηκε στὸ βιβλίο τῶν Ψαλμῶν, παρότι δὲν ἀποτελεῖ ψαλμό. Διότι δὲν περιέχει κανένα χαρακτηριστικὸ ψαλμοῦ· καθὼς ὁ ψαλμὸς εἶναι ἔκφραση εὐφροσύνης· ἀντίθετα ἡ παροῦσα προσευχὴ κάνει μνεία τῆς ὀργῆς καὶ τοῦ θυμοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ ἄλλων θλιβερῶν καταστάσεων, καὶ ἐξιλεώνει τὸ Θεῖο ὑπὲρ ἐκείνων ποὺ ἔχουν ἐκπέσει· αὐτὸν τὸν ἐξιλασμὸ διδάσκει ὁ Μωυσῆς μέσω τῆς προσευχῆς, ὥστε νὰ τὸν ἀναπέμπει ὁ λαὸς ποὺ ἀποστάτησε ἀπὸ τὸν Θεὸ μετὰ τὴν παρουσία τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν.

Το πώς δε θα θεωρηθούν ως μηδέν τα έτη τους, το διασαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Το πρωί ας παρέλθει σαν τη χλόη, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει· το εσπέρας ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξηρανθεί, διότι χαθήκαμε μέσα στην οργή σου». Παλαιότερα λοιπόν, λέγει, όταν η ιστορία μας βρισκόταν στην αρχή της και ήμασταν στο πρωί, γίναμε σαν τη χλόη· αλλά όταν παρήλθε εκείνη η γενεά, παρήλθε και η χλόη. Μετά από αυτά ανθίσαμε, και αποκτήσαμε κάτι μεγαλύτερο και περισσότερο από τη χλόη, ώστε να βρεθεί σε εμάς και άνθος· αλλά και αυτό το άνθος παρήλθε. Στους έσχατους δε καιρούς, όταν το φως έδυσε για εμάς εντελώς και μας κατέλαβε το εσπέρας, εκπέσαμε, αφού σκληρυνθήκαμε και ξηρανθήκαμε· και τα πάθαμε αυτά «Διότι χαθήκαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». Μπορεί, ωστόσο, σύμφωνα και με μια άλλη έννοια, το χωρίο αυτό να εκφράζει έναν φυσικό κανόνα: ότι η ανθρώπινη φύση στη μεν νεότητα βλαστάνει σαν την απαλή χλόη, ενώ έπειτα, στην ακμή της ηλικίας, ανθίζει· και κατόπιν, στο κατώφλι του γήρατος, μαραίνεται και πέφτει, αφού πρώτα σκληρυνθεί κατά τα γηρατειά και έπειτα ξηρανθεί εντελώς. Με το «εσπέρας» δε, υποδηλώνονται τα τελευταία στάδια της ζωής των ανθρώπων.

Διότι εκείνος μεν προφήτευε μέσω της προσευχής του Μωυσή την τελική απόρριψη του ιουδαϊκού έθνους· ο παρών όμως περιέχει τους αγώνες και τους πειρασμούς εκείνου που τελειούται σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου. Επιπλέον, προφητεύει και τον πειρασμό του ίδιου του Σωτήρα μας στην έρημο, όταν οδηγήθηκε από το Πνεύμα στην έρημο για να πειραστεί από τον διάβολο, καθώς και τη νίκη Του επί πάντων. Τι λέει λοιπόν ο προφητικός λόγος; Ο μεν προηγούμενος λαός, ο οποίος θρηνεί μέσω της προηγηθείσας προσευχής του Μωυσή, ομολογεί λέγοντας: «Διότι εκλείψαμε εξαιτίας της οργής σου», και τα υπόλοιπα, όσα δηλώνονταν μέσα από τα συμφραζόμενα. Ο δε λαός που πρόκειται να συγκροτηθεί στον Θεό μετά από εκείνον μέσω του Χριστού, έχοντας πεποίθηση στη βοήθεια του Υψίστου και κατοικώντας πάντοτε σε αυτήν, παραμένει ατάραχος και ασάλευτος· ώστε, αναπαυόμενος υπό τη σκέπη του Θεού, δεν θα στραφεί προς κανέναν από τους πειρασμούς, αλλά για τον καθένα θα λέει στον Κύριο: «Αντιλήπτοράς μου είσαι και καταφυγή μου, ο Θεός μου, θα ελπίζω σε Αυτόν». Αντί δε της φράσης: «Εκείνος που κατοικεί με τη βοήθεια του Υψίστου», ο μεν Σύμμαχος απέδωσε: «Εκείνος που κατοικεί υπό τη σκέπη του Υψίστου»· ο δε Ακύλας και η Πέμπτη Έκδοση εξέδωσαν: «Εκείνος που κάθεται στο απόκρυφο του Υψίστου». Με αυτά ο λόγος υποδηλώνει το σταθερό και απτόητο της διανοίας εκείνου που αγωνίζεται κατά Θεόν εν Χριστώ, και ότι στο απόκρυφο της ψυχής του εγκαθίσταται ως ένοικος και βοηθός ο ίδιος ο Ύψιστος.

Πάλι περιγράφει στον λόγο του τον παροδικό χαρακτήρα της φύσης μας, προκειμένου να δυσωπήσει περισσότερο τον Θεό προς έλεος. Διότι λέγει, φέρνοντας ολοζώντανα προ των οφθαλμών μας με το παράδειγμα το πώς πρέπει να θεωρούμε την αθλιότητα της φύσης μας: ως πρωί και εσπέρα, δηλαδή νεότητα και γήρας· ως χλόη την αυγή, που ανθίζει και παρέρχεται. Και μετά από αυτά, αφού αναλωθεί η ικμάδα της ηλικίας, χάσει τα άνθη του το φυτό και εξατμιστεί η έμφυτη ακμή του, αυτό που απομένει είναι ξηρότητα και μαρασμός. Διότι έτσι λέγει ο λόγος της Γραφής: «Το πρωί σαν τη χλόη ας παρέλθει, το πρωί ας ανθίσει και ας παρέλθει, το βράδυ ας πέσει, ας σκληρυνθεί και ας ξεραθεί». Αυτή είναι η ανθρώπινη φύση. Στη συνέχεια, δε, θρηνεί ακόμη περισσότερο το ανθρώπινο γένος, λέγοντας ότι η ζωή των ανθρώπων έχει δαπανηθεί μέσα στην οργή, κλυδωνιζόμενη σαν από κάποιον άνεμο εξαιτίας της προσβολής του θυμού. Είναι δε φανερό ότι μέσω της οργής και του θυμού υποδηλώνει την αποστατική ενέργεια, εξαιτίας της οποίας προκαλείται μεν έκλειψη της ζωής στους ανθρώπους, αλλά και ταραχή σε εκείνον που αναπαύεται. Το κείμενο, άλλωστε, έχει ως εξής: «Εκλείψαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». Και σε αυτά προσθέτει στη συνέχεια ότι δεν πρέπει η ανθρώπινη κακία να γίνεται θέαμα στον Θεό, ούτε πρέπει ο βίος που έχει μολυνθεί από τις αμαρτίες μας να εμφανίζεται ενώπιον του ακηράτου προσώπου Του· και εκφράζει με τα εξής λόγια αυτό το νόημα: «Έθεσες τις ανομίες μας ενώπιόν σου».

«Ὅτι ἐξελίπομεν» (Διότι εκλείψαμε): Όταν ταράχτηκαν τα στοιχεία της φύσης και ο ήλιος και η ημέρα, και κάθε ψυχή διασκορπιζόταν (σκοτεινιαζόταν), τότε κάθε ελπίδα των Ιουδαίων εξέλιπε. «Καὶ ἐν τῷ θυμῷ» (Και μέσα στον θυμό): Καθώς συγκλονιζόταν η γη και σχίζονταν οι πέτρες, οι Ιουδαίοι έτρεμαν ταραγμένοι. «Ἔθου» (Έθεσες): Διότι τότε κατάλαβαν οι Ιουδαίοι ότι κάθε ανομία τους μνημονεύθηκε ενώπιον του Θεού. «Ὁ αἰών» (Ο αιώνας): Διότι όσο ζήσαμε στο φως <του προσώπου> σου, εκείνες οι ημέρες ήταν αγαθές· όταν όμως αμαρτήσαμε, απορριφθήκαμε εις τον αιώνα. «Ὅτι πᾶσαι» (Διότι όλες): Διότι εκείνες οι ημέρες, κατά τις οποίες ήμασταν μαζί με τον Θεό, εξέλιπαν εξαιτίας των αμαρτιών μας. «Καὶ ἐν τῇ ὀργῇ» (Και μέσα στην οργή): Διότι προκαλέσαμε την οργή του και μας εγκατέλειψε. «Τὰ ἔτη ἡμῶν» (Τα έτη μας): Διότι διασπάστηκαν σαν ιστός αράχνης και έγιναν ανυπόστατα. «Αἱ ἡμέραι» (Οι ημέρες): Αναφέρεται στη βραχύτητα του ανθρώπινου βίου, ότι δηλαδή η ζωή μας είναι μηδαμινή, σαν μια πνοή στα ρουθούνια μας. «Ἐὰν δὲ ἐν δυναστείαις» (Και εάν σε δυναστείες/δυνάμεις): Είναι το ίδιο· διότι όταν ζήσει ο άνθρωπος ακόμη και ογδόντα χρόνια, βρίσκεται σε μεγάλη αδυναμία. «Καὶ τὸ πλεῖον» (Και το περισσότερο): Και εάν, λέει, τύχει να ζήσει και περισσότερα από αυτά, ο άνθρωπος βρίσκεται μέσα σε οδύνη και πόνους. «Ὅτι ἐπῆλθεν» (Διότι επήλθε): Επειδή, εξαιτίας του γήρατος, ξεστομίζουν πλέον παιδαριώδη λόγια και τίποτα το ουσιαστικό. «Τίς γινώσκει» (Ποιος γνωρίζει): Ποιος, λέει; Κανένας· ούτε άγγελοι, ούτε αρχάγγελοι, ούτε κάποια άλλη δύναμη. «Καὶ ἀπὸ τοῦ φόβου» (Και από τον φόβο): Διότι ο φόβος του Θεού συγκλονίζει τον άνθρωπο έστω και μόνο στο άκουσμά του· καθώς κανείς δεν μπορεί να αντέξει τον θυμό του.

«Διότι αναλωθήκαμε μέσα στην οργή σου, και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». Ο ίδιος ο προφήτης συνηθίζει να παρουσιάζει τον θυμό ως κάτι ηπιότερο από την οργή· και θα το διαπιστώσεις αυτό προπάντων, όταν εξετάσεις αυτόν τον στίχο του: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, και μην με παιδεύσεις με την οργή σου». Διότι τον μεν έλεγχο τον απέδωσε στον θυμό, ενώ την παιδεία μετά τον έλεγχο, δηλαδή την τιμωρία, την απέδωσε στην οργή.

Γι' αυτό και τώρα λέει ότι εξαιτίας της οργής εκλείπουμε, δηλαδή καταστρεφόμαστε· ενώ εξαιτίας του θυμού ταραζόμαστε. Εκείνος όμως που ταράχθηκε δεν καταστρέφεται οπωσδήποτε, αλλά εάν σωφρονιστεί και επιστρέψει, αποφεύγει την οργή και την εξαιτίας της καταστροφή· όπως ακριβώς εκείνος που ελέγχθηκε, εάν μετανοήσει, θα μπορέσει να διαφύγει την παιδαγωγική τιμωρία. Έθεσες τις ανομίες μας ενώπιόν σου. Πρώτον μεν, διότι ως δίκαιος διάκειται με απέχθεια και εναντίωση προς τις αμαρτίες· έπειτα, διότι ως κριτής έχει μπροστά στα μάτια του, όπως ακριβώς τα κατορθώματα, έτσι και τα σφάλματα.

Πώς; Μάθε το από αυτά που ακολουθούν. «Μέσα στην οργή σου εκλείψαμε». Διότι, όταν ο Θεός οργίστηκε, τότε που ο Αδάμ παρήκουσε στον παράδεισο, και εμείς οι ίδιοι εκλείψαμε, και όλες οι ημέρες μας, δηλαδή ολόκληρη η ζωή μας, εξέλιπε, επειδή ο Κριτής μάς καταδίκασε σε θάνατο.

Διότι παρομοιάζονται με το χορτάρι που παρέρχεται. «Το βράδυ ας πέσει, ας σκληρύνει και ας ξεραθεί»· καθετί που εκπίπτει από τη ζωτική του κατάσταση, είτε έμψυχο είτε άψυχο, γίνεται σκληρό και ξηρό και άχρηστο σαν νεκρό. «Διότι εκλείψαμε μέσα στην οργή σου» εξαιτίας των αμαρτιών μας, «και μέσα στον θυμό σου ταραχθήκαμε». «Οι ημέρες των ετών μας» περνούν γρήγορα σαν τον ιστό της αράχνης, και εάν τυχόν παραταθούν, «φθάνουν μέχρι τα εβδομήντα ή και ογδόντα έτη, και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος», καθώς τα όργανα του σώματος ασθενούν και η δύναμή του καταλύεται. «Διότι ήλθε επάνω μας πραότητα και θα παιδευτούμε», δηλαδή, δια της πραότητος θα κατανοήσουμε «τη δύναμη της οργής σου και με φόβο θα αναλογιστούμε τον θυμό σου, ώστε με τη δεξιά σου να μας γνωρίσεις εκείνα που σου είναι ευάρεστα, καθιστώντας μας εκπαιδευμένους στην καρδιά με σοφία. Επίστρεψε, Κύριε· έως πότε» μας παραβλέπεις δικαίως; «Παρηγορήσου για τους δούλους σου και γέμισέ μας με το έλεός σου και θα αγαλλιάσουμε και θα ευφρανθούμε σε όλες τις ημέρες μας· σε αντάλλαγμα των ημερών κατά τις οποίες μας ταπείνωσες· των ετών, κατά τα οποία είδαμε κακά» μετάβαλε προς το καλύτερο τα δεινά, «και επίβλεψε στους δούλους σου και στα έργα σου, και οδήγησε τους υιούς τους» προς τα ευάρεστα σε εσένα. «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας», φωτίζοντας και κατευθύνοντάς μας προς έργα θεάρεστα. «