Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 9:21

Κατάστησε, Κύριε, νομοθέτη πάνω τους. Και ποιος είναι ο νομοθέτης, παρά εκείνος που μας εισηγήθηκε τον νόμο της Καινής Διαθήκης; Ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι. Εξαιτίας της υπερβολικής απάτης των δαιμόνων, είχαν μεταπέσει στον τρόπο ζωής των κτηνών· ώστε να λέγεται γι' αυτούς: Παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά.

Διότι θα ταίριαζε μόνο στη βασιλική φύση των όλων το να νομοθετεί και να κρίνει. Έφτασε βέβαια και ο Υιός σε αυτή τη δόξα, αφού ο Θεός και Πατέρας συγκατένευσε να την λάβει. Α. Και σε ποιον από όσους σκέφτονται ορθά δεν είναι φανερό ότι μας αραδιάζεις μάταια λόγια, φίλε μου, και σωρεύεις ένα ψυχρό και άχρηστο πλήθος εννοιών, αν δεν μας υποδείξεις ότι τα συγγράμματα των αγίων συμφωνούν με όσα είπες; Διότι δεν θα ακολουθήσουμε αυτούς που θέλουν και συνηθίζουν να ξερνούν όσα προέρχονται μόνο από τη δική τους διάνοια, αλλά αυτούς που μιλούν «από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Β. Καλά τα λες. Επομένως, ο θείος Δαβίδ, λέει, έψαλε κάπου (και απηύθυνε τα λόγια προς τον Θεό Πατέρα σχετικά με την κλήση των εθνών): «Τοποθέτησε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Ότι δε αυτό έχει εκπληρωθεί πολύ ξεκάθαρα στο πρόσωπό του, έρχεται και μας το λέει και ο ίδιος ο Υιός: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα ως βασιλιάς από αυτόν πάνω στη Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Εκείνος δε που έχει ως δώρο της θέλησης άλλου το να βασιλεύει και να νομοθετεί, πώς δεν θα είχε επίκτητη και καθόλου φυσική, αλλά μάλλον προστιθέμενη την εξουσία και στα δύο; Α. «Ξεμεθύστε, εσείς που μεθάτε, από το κρασί σας», ας αναφωνήσει κάποιος και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα προς τους διεστραμμένους.

Λέει ότι αυτοί δεν πρόκειται να ξεχαστούν μέχρι τέλους· διότι έγινε μνεία γι' αυτούς ενώπιον του φιλεύσπλαχνου Θεού, και έχουν κληθεί μέσω του Χριστού σε επίγνωση, αποτινάσσοντας τον ζυγό της αρχαίας απάτης. <Ανάστηθι, Κύριε, ας μην υπερισχύει ο άνθρωπος.> (A f. 68) Κατά δε αναγωγή, εύχεται να επιλάμψει στους επιγείους ο Μονογενής και να εγερθεί, ώστε ο αλαζονικός εκείνος διάβολος (τον οποίο αποκαλεί και άνθρωπο στο παρόν χωρίο εξαιτίας της ασθένειάς του, και επειδή σε σχέση με τον Θεό δεν είναι απολύτως τίποτα, αλλά λογίζεται στην τάξη των χοϊκών) να μην υπερηφανεύεται πλέον, ούτε να φαίνεται ισχυρός. <Ας κριθούν τα έθνη ενώπιόν σου.> (A f. 68 b) Κατά δε αναγωγή, εύχεται να λάβει χώρα η κρίση των εθνών που θα οδηγήσει στη σωτηρία τους· διότι λέει «ας κριθούν τα έθνη», όχι για να τιμωρηθούν για τα σφάλματά τους, αλλά για να αναγνωριστούν ως αδικημένα, και να ελευθερωθούν από τα χέρια του τυράννου τους· ώστε κρίση εδώ να είναι η δικαιοκρισία του Θεού, σύμφωνα με την οποία ελεήθηκαν τα έθνη και κλήθηκαν στη θεία επίγνωσή Του. <Ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι.> (A f. 68 b) Και αυτό που λέει, είναι το εξής: Πολλοί έχουν απολέσει ακόμη και αυτό, λησμόνησαν τη φύση τους, εξόκειλαν σε μανία, αγνόησαν τον ίδιο τους τον εαυτό. Βλέπεις πώς προσεύχεται υπέρ αυτών, και ζητά να διορθωθεί η μανία τους;

Σύμφωνα δε με την αναγωγική ερμηνεία, προσεύχεται να κατασταθεί ο Χριστός νομοθέτης στα έθνη. Και παραθέτει την αιτία για την οποία προσεύχεται γι' αυτό: «Ας γνωρίσουν τα έθνη», λέει, «ότι είναι άνθρωποι». Διότι, προτού έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας και υποτάξουν τον αυχένα τους στον ζυγό του Σωτήρα, έζησαν βίο κτηνώδη, μην όντας τίποτε άλλο παρά σάρκα, και σαν ζώα παραδομένοι στις ηδονές της κοιλιάς, ώστε ο Δαβίδ να λέει στενάζοντας: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατάλαβε, εξομοιώθηκε με τα κτήνη». Επανήλθαν όμως μέσω του Χριστού σε ανθρωποπρεπή σύνεση, και με τα ευαγγελικά θεσπίσματα κατευθύνονται προς την αρετή. <Γιατί, Κύριε, στέκεσαι μακριά;> (Α φ. 69.) Σύμφωνα δε με την αναγωγική ερμηνεία, προσεύχεται να επισπευσθεί η κλήση των εθνών που επρόκειτο να συμβεί λίγο αργότερα.

Έλεγαν εκείνοι: Είναι Σάββατο, δεν σου επιτρέπεται να σηκώσεις το κρεβάτι σου. Ο νομοθέτης ήταν παρών, και κάποιος άλλος έλεγε το «δεν σου επιτρέπεται». Το «τοποθέτησε, Κύριε, νομοθέτη πάνω τους», έχει λεχθεί για τον Σωτήρα. Εκείνος δε, που μόλις είχε θεραπευτεί και στην ψυχή και στο σώμα, έχοντας λάβει σοφό λόγο από τη Σοφία, αμέσως απαντά, χωρίς να μπορεί να αποκριθεί νομικά, αλλά δίνοντας την απάντησή του σύντομα.

Ανάστηθι, Κύριε, ας μην υπερισχύει ο άνθρωπος, ας κριθούν τα έθνη ενώπιόν σου. Κατάστησε, Κύριε, νομοθέτη πάνω τους· ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι. Διεγείρει τον Θεό, επειδή η ανοχή Του και ο πλούτος της χρηστότητας και της μακροθυμίας Του προκαλούν μεν σε Αυτόν αναβολή, αλλά επιφέρουν συντριβή στους ασεβείς ανθρώπους. Αφού δε προσευχήθηκε να κριθούν τα έθνη ενώπιον του Θεού, τώρα, ακολούθως, πριν από τη μέλλουσα κρίση ζητεί να δοθεί στα έθνη νομοθέτης, ώστε να μάθουν ότι είναι άνθρωποι και όχι άλογα ζώα· διότι ο νόμος δεν δίνεται σε άλογα όντα. Δεν θα μπορούσε βέβαια να εννοεί τον Μωυσή, ο οποίος είχε γεννηθεί από ανθρώπους κατά το παρελθόν, ούτε τον νόμο που τέθηκε μόνο για τους Ιουδαίους· αλλά ούτε πρέπει να προσδοκούμε ότι είναι κάτι άλλο, παρά η έλευση του νόμου της Καινής Διαθήκης σε ολόκληρη την οικουμένη.

Και ποιον άλλον από τον Ισραήλ θα μπορούσε κανείς να υποδείξει ως προφήτη όμοιο με τον Μωυσή, δηλαδή νομοθέτη που έχει αναδειχθεί για το γένος των ανθρώπων, παρά μόνο τον Ιησού, τον Σωτήρα και Κύριό μας; Αυτός έχει φανερωθεί σε όλα τα έθνη ως νομοθέτης της καινής διαθήκης του βίου σύμφωνα με το ευαγγέλιο, σύμφωνα με την προφητική προσευχή που ειπώθηκε στον ψαλμό: «Κατάστησε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς· ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Αυτός μάλιστα λύτρωσε από τη νοητή Αίγυπτο, και από την κατασκευή πλίνθων σε αυτήν, καθώς και από την πικρή δουλεία υπό τον νοητό Φαραώ, εκείνους που μέσω αυτού προσήλθαν στον Θεό των όλων· και, γενικά, όλα όσα εξιστορούνται ότι έγιναν σωματικά από τον Μωυσή, ο Σωτήρας και Κύριός μας τα έπραξε σύμφωνα με τον πνευματικό νόμο. Έχει έλθει, λοιπόν, ο ξακουστός ακόμη και σήμερα μεταξύ των Σαμαρειτών και των Ιουδαίων, τον οποίο προανήγγειλε ως προφήτη ο Μωυσής, και για τον οποίο ο Θεός έδωσε εκ των προτέρων μαρτυρία λέγοντας: «και ο άνθρωπος που δεν θα ακούσει όλα όσα θα λαλήσει ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα ζητήσω εκδίκηση από αυτόν».

Και είναι βέβαια καλό για εκείνους από την περιτομή που χρησιμοποιούν αυτόν τον ψαλμό, να διερωτηθούν για ποιον θάνατο, ή για ποιου υιού τον θάνατο έχει ειπωθεί ο ψαλμός στον Δαβίδ. Διότι σε εμάς φαίνεται ξεκάθαρα ότι προφητεύει για το πάθος του Σωτήρος· και αυτό το έχουν υπαινιχθεί με πιο μυστικό τρόπο και οι Εβδομήκοντα, έχοντάς το κατανοήσει. Ο Ακύλας, ωστόσο, φανερώνοντας και αυτός ότι κάποιο μεγάλο κατόρθωμα συνέβη κατά το πάθος του Σωτήρος, εξέδωσε το κείμενο λέγοντας: «Στον νικοποιό της νεανικότητας του υιού. Μελώδημα του Δαβίδ». Και, αν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά όλα τα ρητά του ψαλμού, θα τα εφάρμοζε στον Χριστό, ο οποίος ονομάζει τον εαυτό του πένητα και φτωχό, και προφητεύει για την εκ νεκρών ανάστασή του, στο σημείο: «ελέησόν με, Κύριε, δες την ταπείνωσή μου από τους εχθρούς μου· εσύ που με υψώνεις από τις πύλες του θανάτου, για να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατρός Σιών». Το για ποια Σιών πρόκειται, μας έχει ήδη δηλωθεί λίγο πιο πριν. Επίσης, μέσα σε αυτόν προφητεύονται κάποια πράγματα και για τα έθνη που πρόκειται να σωθούν μέσω αυτού, σαν να πρόκειται για φτωχούς και πένητες, μεταξύ των οποίων είναι και το: «όρισε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς· ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι».

Στο σημείο αυτό αξίζει να επισημάνουμε ότι τα έθνη δεν υπόκεινται στον νόμο του Μωυσή· και πρέπει να προβάλλουμε αυτό το ρητό σε όσους προέρχονται από την περιτομή και κατηγορούν αυτούς που προέρχονται από τα έθνη επειδή δεν ζουν σύμφωνα με τον μωσαϊκό νόμο. Πρέπει επίσης να καταδειχθεί ότι ο προφητικός λόγος γνωρίζει πως θα υπάρξει για τα έθνη κάποιος άλλος νομοθέτης πέραν του Μωυσή, καθώς λέει με μορφή προσευχής: «όρισε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς», εννοώντας προφανώς στα έθνη. Γι' αυτό προσθέτει σε αυτό: «ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι», σαν να έλεγε: ας αποκτήσουν τα έθνη γνώση και επίγνωση της λογικής τους ουσίας μέσω του νομοθέτη που πρόκειται να οριστεί για αυτά. Αυτός λοιπόν θα ήταν ο Χριστός, ο οποίος νομοθέτησε για εμάς την κοινή διαθήκη λέγοντας: «ειπώθηκε στους αρχαίους το τάδε, εγώ όμως σας λέω το τάδε». Ο Οποίος, με θεία και ανέκφραστη δύναμη, μπόρεσε να εδραιώσει τους νόμους Του όχι μόνο σε ένα ή δύο έθνη, ούτε σε κάποιο τμήμα της όλης οικουμένης, ούτε για μικρό χρονικό διάστημα, αλλά, όπως μπορεί κανείς να αντιληφθεί από την ίδια την ενέργεια, στο διηνεκές και σε όλα τα έθνη.

Γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους, λοιπόν, επειδή περιέχουν τα θεσπίσματα που αφορούν εμάς τα έθνη, επιλέξαμε και αγαπήσαμε τα ιερά βιβλία των Εβραίων, θεωρώντας τα ως δικά μας. Πολύ περισσότερο μάλιστα, επειδή όχι μόνο ο Μωυσής προανήγγειλε τον νομοθέτη των εθνών που επρόκειτο να έλθει μετά από αυτόν, αλλά και όλοι ανεξαιρέτως οι προφήτες μετά από αυτόν τα ίδια ακριβώς προκήρυτταν, όπως ακριβώς έλεγε ο Δαβίδ: «Τοποθέτησε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Δες πώς και αυτός κάνει λόγο για δεύτερο νομοθέτη των εθνών. Γι' αυτό και σε άλλο σημείο προτρέπει τα έθνη να μην ψάλλουν το παλαιό και Μωσαϊκό άσμα, αλλά ένα άλλο, καινό, λέγοντας: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, ψάλτε στον Κύριο όλη η γη· αναγγείλατε στα έθνη τη δόξα του, σε όλους τους λαούς τα θαυμάσιά του. Διότι μέγας είναι ο Κύριος και πολύ αινετός, φοβερός είναι υπεράνω όλων των θεών. Διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια, ο Κύριος όμως έκανε τους ουρανούς. Προσφέρετε στον Κύριο, οι πατριές των εθνών, προσφέρετε στον Κύριο δόξα στο όνομά του». Και πάλι: «Πείτε στα έθνη ότι ο Κύριος εβασίλευσε· διότι Εκείνος στερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί». Και πάλι: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έκανε θαυμαστά έργα. Γνωστοποίησε ο Κύριος τη σωτηρία του. Ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του. Είδαν όλα τα πέρατα της γης τη σωτηρία του Θεού μας».

Ώστε ο Μωυσής μεν δικαίως αναγορεύεται πρώτος και μόνος νομοθέτης της ευσέβειας των Ιουδαίων, ο δε Ιησούς Χριστός όλων των εθνών, σύμφωνα με την προφητεία που αναφέρει για αυτόν: «Όρισε, Κύριε, νομοθέτη πάνω τους, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι».

Έτσι λοιπόν εμείς, τα έθνη, γνωρίσαμε και αποδεχθήκαμε, μέσω της σωτήριας και ευαγγελικής διδασκαλίας, τον προφήτη που είχε προαναγγελθεί και αποσταλεί από τον Πατέρα, εφόσον έγινε νομοθέτης για όλους τους ανθρώπους ως προς την ευσέβεια προς τον Θεό των όλων, εκπληρώνοντας ταυτόχρονα και μία άλλη προφητεία, δια της οποίας έχει ειπωθεί: «Όρισε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Το δε έθνος των Ιουδαίων, επειδή δεν αποδέχθηκε αυτόν που είχε προφητευθεί, πλήρωσε τη δίκαιη τιμωρία σύμφωνα με τη θεία προφητεία που έλεγε: «Και όποιος άνθρωπος δεν ακούσει όλα όσα θα πει ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα ζητήσω εκδίκηση από αυτόν». Ζητήθηκε λοιπόν εκδίκηση από τον λαό εκείνο για «κάθε αίμα» που χύθηκε «πάνω στη γη, από το αίμα του Άβελ» «έως το αίμα του Ζαχαρίου», και πάνω από όλα του ίδιου του Χριστού, του οποίου το αίμα αφού ζήτησαν να πέσει πάνω τους και πάνω στα ίδια τους τα παιδιά, υφίστανται μέχρι και σήμερα την τιμωρία για την ασέβεια που τόλμησαν. 〈Από τον Ιώβ〉. «Αυτός που προστάζει τον ήλιο και δεν ανατέλλει, και βάζει σφραγίδα στα άστρα, αυτός που μόνος του άπλωσε τον ουρανό, και περπατά πάνω στη θάλασσα σαν σε έδαφος.»

Διότι και μέσω του Δαβίδ υποσχέθηκε στον Υιό λέγοντας: «Και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Ο ίδιος δε ο Δαβίδ παρακαλούσε τον Πατέρα για αυτά λέγοντας: «Κατάστησε, Κύριε, νομοθέτη επάνω τους». Αλλά και ο Ησαΐας έχει πει εκ προσώπου ενός τέτοιου νομοθέτη: «Νόμος θα εξέλθει από εμένα, και η κρίση μου θα γίνει φως των εθνών, και στον βραχίονά μου θα ελπίσουν τα έθνη». Και ποιος άλλος είναι αυτός ο νόμος παρά ο ευαγγελικός, ο οποίος φώτισε τα σκοτισμένα από την πλάνη έθνη; Διότι ο μωσαϊκός νόμος είχε εξέλθει πριν από πολλά χρόνια.

«Η υπομονή»: Των αποστόλων και όσων τους ακολούθησαν· διότι αυτοί είναι αληθινά φτωχοί, καθώς δεν απέκτησαν τίποτα πάνω στη γη. «Ανάστηθι»: Για τον Χριστό και την ανάστασή Του λέει ο προφήτης: Ανάστηθι, Κύριε ο Θεός, διασκόρπισε τους εχθρούς σου, μήπως και καυχηθούν ως νικητές. «Κριθήτωσαν»: Δηλαδή, ας τιμηθούν [τα έθνη] ενώπιόν σου· διότι αυτά προκόβουν στην πίστη. «Κατάστησον»: [Τον Χριστό και το Ευαγγέλιο δώσε τους, ω Πατέρα]. «Μαθέτωσαν» (ας μάθουν), ότι έλαβαν το αξίωμα του τέλειου και κατά Θεόν ανθρώπου. «Ίνα τι, Κύριε»: Διότι, βλέποντας τη μακροθυμία και την ανοχή του Θεού, νόμισαν ότι ο Θεός είναι μακριά τους. «Υπεροράς»: Δηλαδή, σε καιρό θλίψης μην παραβλέψεις τον άνθρωπο. «Εν τω υπερηφανεύεσθαι»: Διότι όταν οι υπερήφανοι αλαζονεύονται και επαιίρονται, οι φτωχοί καίγονται από τη θλίψη σαν από φωτιά, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι επαναστάτησαν κατά του Χριστού, επειδή είχε γίνει φτωχός. «Συλλαμβάνονται»: Διότι οι υπερήφανοι και οι αλαζόνες παγιδεύονται στις ίδιες τους τις βουλές· διότι ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερηφάνους. «Ότι επαινείται»: Διότι για όλα τα κακά που πράττει ο διάβολος, τέρπεται. Επειδή παντού η Γραφή αποκαλεί τον διάβολο αμαρτωλό. «Και ο αδικών»: Διότι είναι συνήθεια στους προσωπολήπτες ανθρώπους να επαινούν αυτούς που αδικούν και να τους υποκινούν στο κακό. «Παρώξυνεν»: Επειδή δεν επιστρέφει (δεν μετανοεί), αλλά επιμένει στην αμαρτία.

Τι σημαίνει αυτό; Ας τιμωρηθούν, λέει, για τα αμαρτήματά τους. Δεν έγιναν καλύτεροι με τη μακροθυμία· απαίτησε ευθύνες για τα τολμήματά τους. «Όρισε, Κύριε, νομοθέτη πάνω τους. Ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Διάψαλμα. Κάποιος άλλος προσθέτει: «Πάντοτε». Τι σημαίνει, «Όρισε νομοθέτη σε αυτούς»; Επειδή, λέει, πράττουν τα πάντα με αυθαιρεσία, μη θέλοντας να λογοδοτήσουν, επέμβε, και ας γίνει σε αυτούς η τιμωρία μέσο νουθεσίας. Δηλώνοντας το ίδιο πράγμα και κάποιος άλλος είπε: «Όρισε, Κύριε, φόβητρο σε αυτούς». Δες πώς δεν επιζητεί την τιμωρία τους, αλλά τη νουθεσία και τη διόρθωση, και το να μη ζουν παράνομα. Διότι η τιμωρία, λέει, θα τους χρησιμεύσει αντί για νουθεσία· και όχι μόνο σε αυτούς, αλλά και σε άλλους. Και για να μάθεις πόσο μεγάλο είναι το όφελος, και πώς καταστέλλει την ασθένεια, άκουε τα εξής: «Ας γνωρίσουν τα έθνη», λέει, «ότι είναι άνθρωποι». Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: Πολλοί έχουν χάσει ακόμη και αυτό, ξέχασαν τη φύση τους, περιέπεσαν σε μανία, αγνόησαν τον εαυτό τους. Και ορθά πρόσθεσε το «Πάντοτε», για να δηλώσει ότι αυτό ισχύει όχι μόνο στις συμφορές, αλλά και στις ευημερίες. Διότι πράγματι, αν τους τιμωρήσεις τώρα, διατηρώντας ακμαίο τον φόβο και τη μνήμη των δεινών που συνέβησαν, ακόμη κι αν έλθουν σε ευημερία, θα αναγνωρίζουν τη δική τους φύση.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΘ΄. — Περί παραμονής και των παραμενόντων· και ότι πρέπει αυτοί να διατηρούν πίστη και εύνοια προς εκείνους που τους προσέλαβαν. «Απόκτησε εμπιστοσύνη με τον πλησίον σου, για να ευφρανθείς με τα αγαθά του. Σε καιρό θλίψης μείνε κοντά του, για να γίνεις συγκληρονόμος στην κληρονομιά του.» «Βάλε στο σπίτι σου ξένο, και θα σε αναστατώσει με ταραχές και θα σε αποξενώσει από τα δικά σου υπάρχοντα.» ΤΙΤΛΟΣ Κ΄. — Περί προϊσταμένων· και ότι πρέπει αυτοί να προΐστανται με ζήλο. «Ο προϊστάμενος, ας προΐσταται με ζήλο.» ΤΙΤΛΟΣ ΚΑ΄. Περί φτωχών· και ότι δεν πρέπει να αποφεύγουμε, να εξουθενώνουμε και να αποστρεφόμαστε τους πένητες. «Ο Θεός θα εισακούσει την κραυγή του πένητα και του φτωχού.» «Ο Κύριος έγινε καταφύγιο για τον πένητα· δεν ξέχασε την κραυγή των πενήτων. Ο φτωχός δεν θα ξεχαστεί παντοτινά· η υπομονή των πενήτων δεν θα χαθεί για πάντα. Όταν υπερηφανεύεται ο ασεβής, καταφλέγεται ο φτωχός. Σε σένα έχει αφεθεί ο φτωχός. Εισάκουσες, Κύριε, την επιθυμία των πενήτων.» «Καταντροπιάσατε τη βουλή του φτωχού· όμως ο Κύριος είναι η ελπίδα του.» «Θα φάνε οι πένητες και θα χορτάσουν.» «Θα κρίνει δίκαια τους φτωχούς του λαού, και θα σώσει τους γιους των πενήτων.» «Γνώρισα ότι ο Κύριος θα αποδώσει δικαιοσύνη υπέρ των φτωχών, και το δίκιο των πενήτων.» «Η φτώχεια ταπεινώνει τον άνθρωπο.» «Αυτός που ατιμάζει τον πένητα, αμαρτάνει.» «Ο φτωχός δεν υφίσταται απειλή.» «Αυτός που συκοφαντεί τον πένητα, εξοργίζει Εκείνον που τον έπλασε.» «

«Ανάστηθι, Κύριε, ας μην υπερισχύει ο άνθρωπος» που καυχάται πέρα από την αξία του, «ας κριθούν τα έθνη ενώπιόν σου», ας διαχωριστούν τα πιστά από τα άπιστα. «Όρισε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς», κάποιον ζηλωτή Παύλο και δάσκαλο των εθνών· «ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι» και ας μην φαντάζονται ορισμένοι τον εαυτό τους ανώτερο της αξίας τους ως θεούς, κατά τον τρόπο των ειδωλολατρών, ούτε ορισμένοι κατώτερο της αξίας τους, ως κτήνη.