Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 91:1

Ψαλμός ωδής για την ημέρα του Σαββάτου. 91ος. Υπόθεση. Ο Σαββατισμός, δηλαδή το Σάββατο, θα μπορούσε να είναι η μέλλουσα κληρονομία, διότι η ανάπαυση θα διαδεχθεί τους εδώ κόπους, όταν προφανώς θα λάβουμε τις ανταμοιβές μας. Υμνεί, επομένως, εκείνη τη μελλοντική ανάπαυση.

Ο νεʹ, Όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ· ο νστʹ, Όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο· ο νηʹ, Όταν έστειλε ο Σαούλ και φύλαξε τον οίκο του, για να τον θανατώσει· ο νθʹ, Όταν πυρπόλησε τη Μεσοποταμία της Συρίας, και τη Συρία Σωβάλ, και επέστρεψε ο Ιωάβ, και πάταξε στην κοιλάδα των Αλών δώδεκα χιλιάδες· ο ξβʹ, Όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας· ο ξεʹ, Της Αναστάσεως· ο ξθʹ, Εις ανάμνηση, για να με σώσει ο Κύριος· ο οʹ, Των υιών του Αδάμ [του Ιωναδάβ] των πρώτων που αιχμαλωτίστηκαν· ο οαʹ, Εις τον Σολομώντα· ο οεʹ, Προς τον Ασσύριο· ο πζʹ, Υπέρ Μαελέθ του αποκριθήναι· ο ϟαʹ, Για την ημέρα του Σαββάτου· ο κγʹ, Της μιας των Σαββάτων· ο ϟβʹ, Για την ημέρα του προσαββάτου, όταν κατοικήθηκε η γη· ϟγʹ, Τετράδι Σαββάτων· ο ϟεʹ, Όταν οικοδομείτο ο οίκος πριν από την αιχμαλωσία· ο ϟστʹ, Όταν η γη του αποκαθίστατο· ο ϟθʹ, Προς εξομολόγηση· ο ραʹ, Προσευχή για τον πτωχό, όταν κυριευθεί από ακηδία, και εκχύσει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου· ο ρμαʹ, Προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο· ο ρμγʹ, Προς τον Γολιάθ· ο ρναʹ, Αυτός ο ψαλμός είναι ιδιόγραφος του Δαβίδ, και βρίσκεται εκτός της αρίθμησης, όταν μονομάχησε με τον Γολιάθ.»

ΨΑΛΜΟΣ 91. [«Ψαλμός ωδής». (B f. 377, H. f. 402 b. Corderio Diodori.) Ολόκληρος ο σκοπός της ωδής αναφέρεται στην ημέρα του Σαββάτου· και το Σάββατο αποτελεί τρόπον τινά εικόνα της εν Χριστώ ζωής και της ευαγγελικής πολιτείας, την οποία εγκαινίασε για εμάς ο ίδιος ο Σωτήρας, μετατρέποντας τις σκιές του νόμου σε πνευματική λατρεία.] [«Αγαθόν το εξομολογείσθαι τω Κυρίω». (B f. 377, H f. 402 b. Cord. Athanasii.) Η εξομολόγηση είναι ύμνος που συντίθεται με ευχαριστία προς δόξα του Θεού. Οφείλουμε δε στον Σωτήρα όλων μας Χριστό ευχαριστίες για τα αγαθά που έχουμε λάβει· διότι έχουμε ευεργετηθεί από αυτόν με πολλούς τρόπους.]

ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟΥ. 91ος. Είναι αγαθό να δοξολογούμε τον Κύριο, και να ψάλλουμε στο όνομά σου, Ύψιστε, για να αναγγέλλουμε το πρωί το έλεός σου και την αλήθειά σου κατά τη διάρκεια της νύχτας, με δεκάχορδο ψαλτήρι, με ωδή στην κιθάρα.

Αλλά ο μεν άφρονας δεν θα τα γνωρίσει αυτά, ούτε ο ασύνετος θα τα κατανοήσει, εξαιτίας του ότι σκοτίζεται από τη δική του αφροσύνη· εγώ όμως, που τα γνώρισα και τα κατανόησα επειδή έχω φωτιστεί από το θείο Πνεύμα, και επειδή αναλογίζομαι πόσο πάρα πολύ βαθιές είναι οι βουλές του Θεού, εύλογα ευφραίνομαι και αγάλλομαι για τη θεία πρόνοια, και υπομένω γενναία τα παρόντα χάρη στην ελπίδα των μελλόντων. Γι' αυτόν τον λόγο, αφιερώνοντας όλη μου τη σχόλη και την αποχή από τα κακά στον Θεό, προσπαθώ να επιτελώ τα ευφρόσυνα και άγια Σάββατα, με το να δοξολογώ, να ψάλλω και να αναγγέλλω το πρωί το έλεος του Θεού, και την αλήθεια Του τη νύχτα. Διότι τότε προπαντός αποδεικνύεται η αληθινότητα της θεοσεβούς ψυχής, όταν, ενώ βρίσκεται μέσα σε σκοτία και σκότος, σαν να βρισκόταν στο πιο λαμπρό φως και σε ολόφωτη ημέρα, φανερώνει το γνήσιο και ειλικρινές της συνειδήσεώς της. Τέτοιος είναι και ο ψαλμός που εκφωνήθηκε μαζί με ωδή για την ημέρα του Σαββάτου, δηλαδή για τον καιρό της κατά Θεόν ενασχόλησης και αναπαύσεως, κατά τον οποίο αρμόζει και σε εμάς, καθώς αφιερωνόμαστε στη μελέτη των θείων διδαγμάτων, να αναπέμπουμε στον Θεό τους ευχαριστήριους λόγους της προκειμένης ωδής.

Και πάλι, υπάρχει ένα άλλο είδος επιγραφής: «στους υιούς Κορέ» ή «στον Ιδιθούμ» ή «στον Ασάφ»· σε έναν δε κατ' εξαίρεση αναγράφεται: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού». Αναφορικά με εκείνους που, σύμφωνα με την εκκλησιαστική γραφή, φέρουν τις επιγραφές που τους συνοδεύουν, ενώ στους Εβραίους παραδίδονται ανεπίγραφοι, διαπιστώσαμε την εξής διαφορά: διότι σε ορισμένους υποδηλώνεται κάποιος αριθμός από τις ημέρες της εβδομάδας, όπως «μία σαββάτων» ή «τετράδι σαββάτων» ή «εις την ημέραν του σαββάτου» ή «προ του σαββάτου»· άλλοι δε έχουν κάποιο άλλο νόημα στις επιγραφές τους, το οποίο έχει παντελώς αποσιωπηθεί από τους Εβραίους.

Ψαλμός ωδής, για την ημέρα του Σαββάτου. Η προφητεία μιλάει για εκείνο το σάββατο, για το οποίο είπε ο Κύριος: προσεύχεστε να μη γίνει η φυγή σας τον χειμώνα ή το σάββατο. Και ο ψαλμός προτρέπει τους πάντες να σέβονται και να θυμούνται τον Θεό αδιαλείπτως. Αγαθόν. Προτροπή του Αγίου Πνεύματος, του ανθρώπου του Θεού, ώστε να δοξολογεί πάντοτε τον Θεό και να ψάλλει ακατάπαυστα. Διότι μέσω αυτού ο άνθρωπος γίνεται νοερός. Το να αναγγέλλει. Διότι πρέπει ο πιστός άνθρωπος (κάθε πιστός άνθρωπος) κάθε ημέρα, και τη νύχτα και τον όρθρο, να δοξάζει τον Θεό· διότι η νύχτα υποδηλώνει το πάθος και ο όρθρος την ανάσταση. Στο δεκάχορδο. Ονομάζει μεν χορδές τα δάχτυλα, εννοείται δε ότι οφείλει να χρησιμοποιεί την κιθάρα, δηλαδή τη γλώσσα, υφαίνοντας τη διδαχή των δώδεκα Αποστόλων αντί για νεύρα (χορδές) και έτσι να δοξάζει τον Κύριο. Διότι χωρίς αυτά το να ψάλλει είναι ανώφελο. Διότι με εύφρανες. Θεωρώντας ο άνθρωπος όλη την κτίση, πώς την δημιούργησε ο Θεός άκοπα, βλέποντας τον ουρανό στεφανωμένο με τα άστρα [τη γη να στολίζεται με τους καρπούς], τον ήλιο και τη σελήνη να φωτίζουν τα σύμπαντα. Και στα έργα. Βλέποντας ο άνθρωπος τον εαυτό του ως βασιλιά της κτίσεως· διότι μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε με τα χέρια του Θεού, και αυτόν προσέλαβε στη θεότητα.

Επειδή, λοιπόν, αυτός ο ψαλμός είχε οριστεί για την ημέρα του Σαββάτου, και τον έψαλλαν όλοι οι ψαλμωδοί μαζί, ήταν εύλογο να μην έχει επιγραφεί ούτε στον Δαβίδ, ούτε στον Ασάφ, ούτε στους υιούς του Κορέ, ούτε σε κανέναν άλλον (επειδή ήταν κοινός)· αν και είναι προφανές ότι η προφητεία ανήκε στον Δαβίδ, όπως ακριβώς και στους υπόλοιπους ψαλμούς. Είναι καλό να εξομολογείται κανείς στον Κύριο και να ψάλλει στο όνομά σου, Ύψιστε. Διότι πώς είναι δυνατόν να μην είναι καλό το να εξομολογούμαστε στον Αγαθό, ο οποίος ευεργετεί όσους ομολογούν και καθόλου δεν τους τιμωρεί; Διότι, αν και γνωρίζει τα δικά μας πράγματα, με ευχαρίστηση τα μαθαίνει από όσους τα ομολογούν, θέλοντας αφενός να αποκόψει από τους εχθρούς την εναντίον μας κατηγορία, και αφετέρου να μας δικαιώσει μέσω της ομολογίας.

Ψαλμός 91ος. Ωδή για την ημέρα του Σαββάτου. «Είναι αγαθό το να δοξολογεί κανείς τον Κύριο και να ψάλλει στο όνομά σου, Ύψιστε, να αναγγέλλει το πρωί το έλεός σου και την αλήθεια σου κατά τη νύχτα». Και τι θα μπορούσε να είναι αγαθότερο από όλα τα αγαθά, από το να συνομιλεί κανείς με τον Θεό ημέρα και νύχτα, και να μην καταδύεται στα βάθη της λήθης αποσιωπώντας τη μέριμνά του για εμάς, αλλά να λέει με αγαθή συνείδηση: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με τα δημιουργήματά σου και για τα έργα των χεριών σου θα αγαλλιάσουμε». Διότι ποιος συνετός άνθρωπος, παρατηρώντας την ομορφιά του ουρανού, της γης και των λοιπών δημιουργημάτων του Θεού, δεν θα έλεγε με θαυμασμό: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, πάρα πολύ βαθιές είναι οι σκέψεις σου» και κανένας δεν είναι ικανός να τις κατανοήσει. «Ο άφρων άνθρωπος δεν θα γνωρίσει και ο ασύνετος δεν θα κατανοήσει αυτά». Ποια είναι αυτά; Είτε τα δημιουργήματα του Θεού είτε όσα διδάσκονται για αυτά από το θείο Πνεύμα. Ίσως βέβαια ούτε ο φρόνιμος και συνετός δεν θα μπορούσε να βρει την πλήρη κατανόηση των θείων δημιουργημάτων. Διότι πολλοί από τους σοφούς επιχείρησαν να μιλήσουν για τα κτίσματα του Θεού και έμοιαζαν σαν να πήραν ένα κύπελλο από τη θάλασσα. «Όταν βλάστησαν οι αμαρτωλοί σαν το χορτάρι» και χλόασαν στη ζωή, η αμαρτία τους απέδειξε μάταιους. «Και ξεπρόβαλαν» και έχουν πέσει «όλοι όσοι εργάζονται την ανομία»· αυτά πρέπει να τα εκλάβουμε ότι αναφέρονται στον Χριστό και τους Ιουδαίους. «