Πατερικὲς ἀναφορὲς ἀνὰ βιβλικὸ ἐδάφιο
17 πατερικά χωρίαΌλες οι κατηγορίες γνησιότητας
ΑΓΑΘΟΝ τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, ῞Υψιστε,Ανάγνωση ολόκληρου κεφαλαίου
1–17 από 17
Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ. Αἴνεσιν προβάλλεται, φησὶ, καὶ ταύτην ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ἀπαύστως ὑπισχνεῖται καταλέγειν ἐφ᾽ οἷς πεποίηκεν ὁ Μονογενής. Καὶ τί πεποίηκεν ἢ τὴν ἀνάστασιν ἡμῖν παρεσκεύασεν;
Αγαθό είναι το να δοξολογούμε τον Κύριο. Προβάλλει, λέγει, την αίνεση, και υπόσχεται να την αναγγέλλει ακατάπαυστα ημέρα και νύχτα για όσα έπραξε ο Μονογενής. Και τι έπραξε, παρά το ότι προετοίμασε για εμάς την ανάσταση;
Λεπτομέρειες
ΨΑΛΜΟΣ ϟΑʹ. [<Ψαλμὸς ᾠδῆς.> (B f. 377, H. f. 402 b. Corderio Diodori.) Ἔστι τῆς ᾠδῆς ὅλος ὁ σκοπὸς εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ Σαββάτου· εἰκὼν δὲ ὥσπερ ἐστὶ τὸ Σάββατον τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς πολιτείας, ἣν αὐτὸς ἡμῖν κεκαινοτόμηκεν ὁ Σωτὴρ, μεταβαλὼν τὰς τοῦ νόμου σκιὰς εἰς τὴν πνευματικὴν λατρείαν.] [<Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ.> (B f. 377, H f. 402 b. Cord. Athanasii.) Ἡ ἐξομολόγησις ὕμνος ἐστὶ μετ᾽ εὐχαριστίας εἰς δόξαν Θεοῦ συγκείμενος. Ὀφείλομεν δὲ τῷ πάντων ἡμῶν Σωτῆρι Χριστῷ τὰς ὑπὲρ ὧν εὖ πεπόνθαμεν εὐχαριστίας· εὐηργετήθημεν δὲ παρ᾽ αὐτοῦ πολυτρόπως.
ΨΑΛΜΟΣ 91. [«Ψαλμός ωδής». (B f. 377, H. f. 402 b. Corderio Diodori.) Ολόκληρος ο σκοπός της ωδής αναφέρεται στην ημέρα του Σαββάτου· και το Σάββατο αποτελεί τρόπον τινά εικόνα της εν Χριστώ ζωής και της ευαγγελικής πολιτείας, την οποία εγκαινίασε για εμάς ο ίδιος ο Σωτήρας, μετατρέποντας τις σκιές του νόμου σε πνευματική λατρεία.] [«Αγαθόν το εξομολογείσθαι τω Κυρίω». (B f. 377, H f. 402 b. Cord. Athanasii.) Η εξομολόγηση είναι ύμνος που συντίθεται με ευχαριστία προς δόξα του Θεού. Οφείλουμε δε στον Σωτήρα όλων μας Χριστό ευχαριστίες για τα αγαθά που έχουμε λάβει· διότι έχουμε ευεργετηθεί από αυτόν με πολλούς τρόπους.]
Λεπτομέρειες
ΨΑΛΜΟΣ ῼΔΗΣ, ΕΙΣ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟΥ. ϟΑʹ. Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε, τοῦ ἀναγγέλλειν τὸ πρωῒ τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου κατὰ νύκτα, ἐν δεκαχόρδῳ ψαλτηρίῳ μετ᾽ ᾠδῆς ἐν κιθάρᾳ.
ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟΥ. 91ος. Είναι αγαθό να δοξολογούμε τον Κύριο, και να ψάλλουμε στο όνομά σου, Ύψιστε, για να αναγγέλλουμε το πρωί το έλεός σου και την αλήθειά σου κατά τη διάρκεια της νύχτας, με δεκάχορδο ψαλτήρι, με ωδή στην κιθάρα.
Λεπτομέρειες
Εἰκόνα δ᾽ ἐκείνου τοῦ Σαββάτου καὶ τῆς τελείας ἐκείνης καὶ τρισμακαρίας ἀναπαύσεως φέροντες ἐπὶ γῆς τοῦ Θεοῦ ἄνδρες, σχολὴν μὲν ἐποιοῦντο καὶ ἀργίαν τῶν μακρὰν ἀφιστάντων τοῦ Θεοῦ, ὅλοι δὲ πρὸς τῇ τῶν θείων θεωρίᾳ γιγνόμενοι, δι᾽ ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς τῇ τῶν ἱερῶν λόγων μελέτῃ προσκαρτεροῦντες, ἅγια Σάββατα καὶ ἀνάπαυσιν φίλην τῷ Θεῷ διανέπαυον τότε καὶ ἐσαββάτιζον. Ἔνθεν εἰκότως καὶ ὁ Μωϋσέως νόμος, σκιὰς τῶν εἰρημένων καὶ σύμβολα παραδιδοὺς, ἡμέραν τινὰ τοῖς πλήθεσιν ἀφώρισε, ὅπως κἂν ταύτῃ ἀπέχωνται μὲν τῶν συνήθων ἔργων, σχολάζοιεν δὲ τῇ τοῦ θείου νόμου μελέτῃ. Ὅ γε μὴν παρὼν ψαλμὸς διαῤῥήδην διδάσκει ἐπὶ τοῦτο δεῖν τὴν τοῦ Σαββάτου σχολὴν ποιεῖσθαι καὶ τὴν τῶν ἀνωφελῶν ἀργιῶν ἐπὶ τὸ κατὰ ταὐτὸν συνερχομένους ἐργάζεσθαι τὰ διὰ τοῦ ψαλμοῦ δηλούμενα. Ἦν δὲ πρῶτον ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ· δεύτερον ψάλλειν διὰ τῶν μουσικῶν ὀργάνων τῷ ὀνόματι αὐτοῦ· τρίτον ἀναγγέλλειν κατὰ τὰς ἑωθινὰς ὥρας τὸ ἔλεος αὐτοῦ· τέταρτον διηγεῖσθαι τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ κατὰ τοὺς νυκτερινοὺς καιρούς· καὶ ταῦτα πράττειν μὴ μόνον χείλεσι καὶ φωνῇ, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς τῶν μουσικῶν ὀργάνων ἀνακρούσεως· Ἐν δεκαχόρδῳ γὰρ, φησὶ, ψαλτηρίῳ καὶ μετ᾽ ᾠδῆς ἐν κιθάρᾳ.
Φέροντας στη γη την εικόνα εκείνου του Σαββάτου και εκείνης της τέλειας και τρισμακάριας αναπαύσεως, οι άνθρωποι του Θεού απείχαν από κάθε ασχολία και έργο που τους απομάκρυνε από τον Θεό, και αφοσιώνονταν ολοκληρωτικά στη θεωρία των θείων, προσκαρτερώντας ημέρα και νύχτα στη μελέτη των ιερών λόγων· έτσι αναπαύονταν τότε τηρώντας άγια Σάββατα και ανάπαυση προσφιλή στον Θεό. Εξού και ευλόγως ο νόμος του Μωυσή, παραδίδοντας σκιές και σύμβολα των όσων αναφέρθηκαν, καθόρισε μία συγκεκριμένη ημέρα για τα πλήθη, ώστε τουλάχιστον κατ' αυτήν να απέχουν από τα συνήθη έργα τους και να αφιερώνονται στη μελέτη του θείου νόμου. Ο παρών ψαλμός, βεβαίως, διδάσκει ρητώς ότι για τον σκοπό αυτό πρέπει να τηρείται η αργία του Σαββάτου και η αποχή από τα ανωφελή έργα, ώστε να συνέρχονται οι πιστοί στον ίδιο τόπο και να επιτελούν όσα δηλώνονται μέσω του ψαλμού. Αυτά ήταν: πρώτον, να εξομολογούνται στον Κύριο· δεύτερον, να ψάλλουν στο όνομά Του με μουσικά όργανα· τρίτον, να αναγγέλλουν τις πρωινές ώρες το έλεός Του· τέταρτον, να διηγούνται την αλήθεια Του τις νυχτερινές ώρες. Και αυτά να τα πράττουν όχι μόνο με τα χείλη και τη φωνή, αλλά και με την ανάκρουση των μουσικών οργάνων· διότι λέγει: «σε δεκάχορδο ψαλτήριο και με ωδή στην κιθάρα».
Λεπτομέρειες
Θυσίας τε γὰρ καὶ ἀναφορὰς ποιούμεθα πνευματικὰς, τὰς καλουμένας θυσίας αἰνέσεως, καὶ θυσίας ἀλαλαγμοῦ· τό τε θυμίαμα τὸ εὐῶδες ἀναπέμπομεν, περὶ οὗ εἴρηται· Γενηθήτω ἡ προσευχή μου ὡς θυμίαμα ἐνώπιόν σου. Ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως προσφέρομεν, τὴν σωτήριον μνήμην ἀναζωπυροῦντες, τό τε τοῦ ῥαντισμοῦ αἷμα, τοῦ Ἀμνοῦ τοῦ Θεοῦ, τοῦ περιελόντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καθάρσιον τῶν ἡμετέρων ψυχῶν· ποιούμεθά τε τὰ φῶτα τῆς γνώσεως προσώπου τοῦ Θεοῦ ἐξαπτόμενα. Ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν τῷ μετὰ χεῖρας ψαλμῷ φιλοτίμως ἐκτελεῖν κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν σπουδάζομεν, ἔργοις τούτοις καὶ λόγοις ἐξομολογούμενοι Κυρίῳ, καὶ ψάλλοντες τῷ ὀνόματι τοῦ Ὑψίστου· ὄρθρου τε πρὸς αὐταῖς ἀνατολαῖς τοῦ ἡμετέρου φωτὸς τὸ γενόμενον ἔλεος ἐφ᾽ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ διαγγέλλοντες, καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ κατὰ τὰς νύκτας διὰ σώφρονος καὶ ἁγνῆς ἀναστροφῆς ἐν δεικνύμενοι, καὶ πάντα δὴ ὅσα ἄλλα ἐχρῆν ἐν Σαββάτῳ τελεῖν, ταῦτα ἡμεῖς ἐν τῇ Κυριακῇ μετατεθείκαμεν, ὡς ἂν κυριωτέρας οὔσης αὐτῆς, καὶ ἡγουμένης, καὶ πρώτης, καὶ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Σαββάτου τιμιωτέρας.
Διότι προσφέρουμε πνευματικές θυσίες και αναφορές, αυτές που ονομάζονται θυσίες αινέσεως και θυσίες αλαλαγμού. Και αναπέμπουμε το εύοσμο θυμίαμα, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Ας γίνει η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Αλλά και τους άρτους της προθέσεως προσφέρουμε, αναζωπυρώνοντας τη σωτήρια ανάμνηση, καθώς και το αίμα του ραντισμού, του Αμνού του Θεού, ο οποίος αφαίρεσε την αμαρτία του κόσμου, ως καθαρτήριο των δικών μας ψυχών. Ανάβουμε επίσης τα φώτα της γνώσεως του προσώπου του Θεού. Αλλά φροντίζουμε με προθυμία να εκτελούμε κατά την ίδια ημέρα και όσα αναφέρονται στον προκείμενο ψαλμό, δοξολογώντας με αυτά τα έργα και τα λόγια τον Κύριο, και ψάλλοντας στο όνομα του Υψίστου. Κατά τον όρθρο, με την ίδια την ανατολή του δικού μας φωτός, διαγγέλλοντας το έλεος του Θεού που εκδηλώθηκε σε εμάς, και επιδεικνύοντας την αλήθειά του κατά τις νύχτες μέσω σώφρονος και αγνής αναστροφής. Και όλα τα άλλα, βεβαίως, όσα έπρεπε να τελούνται κατά το Σάββατο, αυτά εμείς τα έχουμε μεταθέσει στην Κυριακή, εφόσον αυτή είναι κυριότερη, και έχει τα πρωτεία, και είναι η πρώτη ημέρα, και πιο αξιοτίμητη από το ιουδαϊκό Σάββατο.
Λεπτομέρειες
Κατὰ ταύτην γὰρ ἐν τῇ κοσμοποιίᾳ εἰρηκότος τοῦ Θεοῦ, Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς· καὶ κατ᾽ αὐτὴν ταῖς ἡμετέραις ψυχαῖς ὁ τῆς δικαιοσύνης ἀνατέταλκεν Ἥλιος· διὸ δὴ καὶ ἡμῖν συνέρχεσθαι κατὰ ταύτην παραδέδοται, καὶ τὰ διὰ τοῦ ψαλμοῦ παρηγγελμένα καὶ ἡμῖν ἐπιτελεῖν προστέτακται· ὧν πρῶτόν ἐστι τὸ ἐξομολογεῖσθαι· ἀρχὴ γὰρ ἀγαθῶν ἡ τῶν προτέρων κακῶν ἀπόλυσις διὰ γνησίας μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως ἐγγιγνομένη, ἄγουσά τε ἐπὶ τέλος ἀγαθὸν αὐτὸν τὸν Θεόν. Εἰ γὰρ οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ ὁ Θεὸς, ἀγαθῆς πορείας τῆς ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀγούσης, ἀγαθὴ γένοιτ᾽ ἂν ἀρχὴ ἡ ἐξομολόγησις. Διὸ λέλεκται· Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ. Καὶ γὰρ προσήκει μὴ ἀνθρώποις ἐπιδείκνυσθαι τὴν ἐξομολόγησιν, ἀλλ᾽ αὐτῷ τῷ τὰς καρδίας ἐρευνῶντι Κυρίῳ.
Διότι κατ' αυτήν, κατά τη δημιουργία του κόσμου, αφού ο Θεός είπε: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως· και κατ' αυτήν ανέτειλε στις ψυχές μας ο Ήλιος της δικαιοσύνης. Γι' αυτό ακριβώς έχει παραδοθεί και σε εμάς να συναθροιζόμαστε κατ' αυτήν, και έχει προσταχθεί να επιτελούμε και εμείς όσα παραγγέλλονται μέσω του ψαλμού· το πρώτο από τα οποία είναι το να εξομολογούμαστε. Διότι αρχή των αγαθών είναι η απαλλαγή από τα προηγούμενα κακά, η οποία επιτυγχάνεται μέσω της γνήσιας μετάνοιας και εξομολόγησης, και η οποία οδηγεί προς το αγαθό τέλος, τον ίδιο τον Θεό. Διότι, εάν κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ο Θεός, για μια αγαθή πορεία που οδηγεί προς τον Θεό, αγαθή αρχή θα ήταν η εξομολόγηση. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Αγαθό είναι το να εξομολογείται κανείς στον Κύριο». Επειδή πραγματικά αρμόζει να μην επιδεικνύουμε την εξομολόγηση στους ανθρώπους, αλλά στον ίδιο τον Κύριο που ερευνά τις καρδιές.
Λεπτομέρειες
Ἐπεὶ δὲ λαμβάνεται ἡ ἐξομολόγησις καὶ ἐπὶ τῆς εὐχαριστίας, ὡς πολλάκις ἡμῖν εἴρηται, εἰκότως κατὰ τὴν Κυριακὴν ἡμέραν καὶ τὰς εὐχαριστίας ἡμῶν ἀποδίδομεν τῷ Κυρίῳ, πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἐν ταῖς ἐκκλησίαις αὐτοῦ συνερχόμενοι. Προκόψαντες δὲ διὰ τῆς ἐξομολογήσεως, ἤδη καὶ ψάλλειν κελευόμεθα ἐπὶ κρείττονα ψυχῆς κατάστασιν προελθόντες· ἐπιδόντες δὲ ἔτι καὶ βελτίους γενόμενοι ἑαυτῶν, ἤδη καὶ εἰς ἑτέρους ἀπαγγέλλειν, διδάσκειν τε τοὺς ἡμῖν πλησιάζοντας τὰ τοῦ Κυρίου ἐλέη προσταττόμεθα· καὶ τοῦτο πράττειν κατὰ τὰς πρωϊνὰς ὥρας ὥσπερ ἀπαρχὰς τῶν δι᾽ ἡμέρας πράξεων ἀνατιθέντες τῇ περὶ τοῦ ἐλέους τοῦ Θεοῦ διδασκαλίᾳ.
Επειδή όμως η εξομολόγηση εκλαμβάνεται και με την έννοια της ευχαριστίας, όπως πολλάκις έχουμε αναφέρει, ευλόγως κατά την ημέρα της Κυριακής αποδίδουμε και εμείς τις ευχαριστίες μας στον Κύριο, συναθροιζόμενοι παντού στην οικουμένη μέσα στις εκκλησίες του. Έχοντας δε προκόψει μέσω της εξομολογήσεως, καλούμαστε πλέον και να ψάλλουμε, αφού έχουμε προχωρήσει σε μια ανώτερη κατάσταση της ψυχής· και αφού σημειώσουμε περαιτέρω πρόοδο και γίνουμε καλύτεροι από τον ίδιο μας τον εαυτό, προσταζόμαστε πλέον να αναγγέλλουμε και σε άλλους και να διδάσκουμε τα ελέη του Κυρίου σε όσους μας πλησιάζουν· και αυτό να το πράττουμε κατά τις πρωινές ώρες, αφιερώνοντας, κατά κάποιον τρόπο, τις απαρχές των ημερήσιων πράξεών μας στη διδασκαλία περί του ελέους του Θεού.
Λεπτομέρειες
Ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἄφρων ταῦτα οὐ γνώσεται, οὐδὲ ἀσύνετος συνήσει ταῦτα, διὰ τὸ σκοτίζεσθαι ὑπὸ τῆς οἰκείας ἀφροσύνης· ἐγὼ δὲ ὁ γνοὺς αὐτὰ καὶ συνιεὶς διὰ τὸ ὑπὸ θείου Πνεύματος πεφωτίσθαι, καὶ διὰ τὸ θεωρεῖν ὅπως ἐβαθύνθησαν σφόδρα οἱ διαλογισμοὶ τοῦ Θεοῦ· εἰκότως εὐφραίνομαι καὶ ἀγαλλιῶ ἐπὶ τῇ θείᾳ διοικήσει, φέρω τε τὰ παρόντα γενναίως διὰ τὴν τῶν μελλόντων ἐλπίδα. Ὧν ἕνεκα τὴν πᾶσαν ἐμαυτοῦ σχολὴν, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν κακῶν ἀργίαν ἀνατιθεὶς τῷ Θεῷ, τὰ τρυφερὰ καὶ ἅγια Σάββατα ἐπιτελεῖν πειρῶμαι, διὰ τοῦ ἐξομολογεῖσθαι καὶ ψάλλειν καὶ ἀναγγέλλειν τὸ πρωῒ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ κατὰ νύκτα. Τότε γὰρ μάλιστα ἡ ἀλήθεια τῆς θεοσεβοῦς δείκνυται ψυχῆς, ὅτε, ἐν σκοτίᾳ καὶ σκότει τυγχάνουσα, ὡς ἐν λαμπροτάτῳ φωτὶ καὶ ἐν ἡμέρᾳ διαυγεστάτῃ τὸ γνήσιον καὶ εἰλικρινὲς τῆς συνειδήσεως ἐπιδείκνυται. Τοιοῦτος καὶ ὁ μετ᾽ ᾠδῆς εἰρημένος ψαλμὸς εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ Σαββάτου, τουτέστι τὸν τῆς κατὰ Θεὸν σχολῆς τε καὶ ἀναπαύσεως καιρὸν, ἐν ᾧ καὶ ἡμᾶς τῇ μελέτῃ τῶν θείων μαθημάτων σχολάζοντας, τοὺς εὐχαριστηρίους λόγους τῆς προκειμένης ᾠδῆς ἀναπέμπειν προσήκει τῷ Θεῷ.
Αλλά ο μεν άφρονας δεν θα τα γνωρίσει αυτά, ούτε ο ασύνετος θα τα κατανοήσει, εξαιτίας του ότι σκοτίζεται από τη δική του αφροσύνη· εγώ όμως, που τα γνώρισα και τα κατανόησα επειδή έχω φωτιστεί από το θείο Πνεύμα, και επειδή αναλογίζομαι πόσο πάρα πολύ βαθιές είναι οι βουλές του Θεού, εύλογα ευφραίνομαι και αγάλλομαι για τη θεία πρόνοια, και υπομένω γενναία τα παρόντα χάρη στην ελπίδα των μελλόντων. Γι' αυτόν τον λόγο, αφιερώνοντας όλη μου τη σχόλη και την αποχή από τα κακά στον Θεό, προσπαθώ να επιτελώ τα ευφρόσυνα και άγια Σάββατα, με το να δοξολογώ, να ψάλλω και να αναγγέλλω το πρωί το έλεος του Θεού, και την αλήθεια Του τη νύχτα. Διότι τότε προπαντός αποδεικνύεται η αληθινότητα της θεοσεβούς ψυχής, όταν, ενώ βρίσκεται μέσα σε σκοτία και σκότος, σαν να βρισκόταν στο πιο λαμπρό φως και σε ολόφωτη ημέρα, φανερώνει το γνήσιο και ειλικρινές της συνειδήσεώς της. Τέτοιος είναι και ο ψαλμός που εκφωνήθηκε μαζί με ωδή για την ημέρα του Σαββάτου, δηλαδή για τον καιρό της κατά Θεόν ενασχόλησης και αναπαύσεως, κατά τον οποίο αρμόζει και σε εμάς, καθώς αφιερωνόμαστε στη μελέτη των θείων διδαγμάτων, να αναπέμπουμε στον Θεό τους ευχαριστήριους λόγους της προκειμένης ωδής.
Λεπτομέρειες
Ψαλμὸς ᾠδῆς, εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ σαββάτου Ἡ προφητεία περὶ τοῦ σαββάτου λέγει ἐκείνου, περὶ οὗ εἶπεν ὁ κύριος· εὔχεσθε, ἵνα μὴ γένηται ἡ φυγὴ ὑμῶν χειμῶνος ἢ σαββάτου. προτρέπει δὲ πάντας ὁ ψαλμὸς εὐσεβεῖν καὶ μνημονεύειν θεοῦ ἀδιαλείπτως. ἀγαθόν Προτροπὴ τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου, τοῦ κατὰ θεὸν ἀνθρώπου, ὥστε ἐξομολογεῖσθαι ἀεὶ τῷ θεῷ καὶ ἀκαταπαύστως ψάλλειν. δι’ αὐτὸν γὰρ νοερὸς γίνεται ὁ ἄνθρωπος. τοῦ ἀναγγέλλειν Χρὴ γὰρ τὸν πιστὸν ἄνθρωπον (πάντα ἄνθρωπον πιστὸν) καθ’ ἑκάστην ἡμέραν, καὶ νυκτὸς καὶ ὄρθρου, δοξάζειν τὸν θεόν· νυκτὸς γὰρ τὸ πάθος καὶ ὄρθρου ἡ ἀνάστασις. ἐν δεκαχόρδῳ Λέγει μὲν χορδὰς τοὺς δακτύλους, νοεῖται δέ, ὡς ὀφείλει τὴν κιθάραν, τουτέστιν τὴν γλῶτταν, τὴν τῶν δώδεκα ἀποστόλων διδαχήν, ἀντὶ νεύρων ἱστουργεῖν καὶ οὕτω δοξάζειν τὸν κύριον. δίχα γὰρ τούτων ψάλλειν ἀνόνητον. ὅτι εὔφρανάς με Θεωρῶν πᾶσαν τὴν κτίσιν ὁ ἄνθρωπος, ὡς παρήγαγεν αὐτὴν ὁ θεὸς ἀκαμάτως, τὸν οὐρανὸν βλέπων τοῖς ἄστροις ἐστεφανωμένον [τὴν γῆν κομῶσαν τοῖς καρποῖς], τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην φωτίζοντας τὰ σύμπαντα. καὶ ἐν τοῖς ἔργοις Ὁρῶν ὁ ἄνθρωπος ἑαυτὸν ὡς βασιλέα τῆς κτίσεως· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος χερσὶ θεοῦ ἐπλάσθη, αὐτὸν δὲ καὶ ἀνέλαβεν ἐπὶ τῆς θεότητος.
Ψαλμός ωδής, για την ημέρα του Σαββάτου. Η προφητεία μιλάει για εκείνο το σάββατο, για το οποίο είπε ο Κύριος: προσεύχεστε να μη γίνει η φυγή σας τον χειμώνα ή το σάββατο. Και ο ψαλμός προτρέπει τους πάντες να σέβονται και να θυμούνται τον Θεό αδιαλείπτως. Αγαθόν. Προτροπή του Αγίου Πνεύματος, του ανθρώπου του Θεού, ώστε να δοξολογεί πάντοτε τον Θεό και να ψάλλει ακατάπαυστα. Διότι μέσω αυτού ο άνθρωπος γίνεται νοερός. Το να αναγγέλλει. Διότι πρέπει ο πιστός άνθρωπος (κάθε πιστός άνθρωπος) κάθε ημέρα, και τη νύχτα και τον όρθρο, να δοξάζει τον Θεό· διότι η νύχτα υποδηλώνει το πάθος και ο όρθρος την ανάσταση. Στο δεκάχορδο. Ονομάζει μεν χορδές τα δάχτυλα, εννοείται δε ότι οφείλει να χρησιμοποιεί την κιθάρα, δηλαδή τη γλώσσα, υφαίνοντας τη διδαχή των δώδεκα Αποστόλων αντί για νεύρα (χορδές) και έτσι να δοξάζει τον Κύριο. Διότι χωρίς αυτά το να ψάλλει είναι ανώφελο. Διότι με εύφρανες. Θεωρώντας ο άνθρωπος όλη την κτίση, πώς την δημιούργησε ο Θεός άκοπα, βλέποντας τον ουρανό στεφανωμένο με τα άστρα [τη γη να στολίζεται με τους καρπούς], τον ήλιο και τη σελήνη να φωτίζουν τα σύμπαντα. Και στα έργα. Βλέποντας ο άνθρωπος τον εαυτό του ως βασιλιά της κτίσεως· διότι μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε με τα χέρια του Θεού, και αυτόν προσέλαβε στη θεότητα.
Λεπτομέρειες
Ἐπειδὴ γὰρ εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ σαββάτου ἀπονεμηθεὶς ὁ ψαλμὸς οὗτος ἐτύγχανε, ὡς πάντων αὐτῶν τῶν ψαλμῳδῶν ᾀδόντων, εἰκότως. οὔτε τῷ Δαυΐδ, ἀλλὰ οὐδὲ τῷ Ἀσάφ, οὐδὲ τῶν υἱῶν Κορέ, οὐδὲ ἄλλου τινὸς (κοινὸς γὰρ ἦν) ἀναγέγραπται· ἐκείνου δήλου τυγχάνοντος, ὅτι τῷ Δαυῒδ καθάπερ καὶ τῶν λοιπῶν ψαλμῶν ἡ προφητεία διέφερεν. Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε. Πῶς γὰρ οὐκ ἀγαθὸν ἐξομολογεῖσθαι τῷ ἀγαθῷ καὶ χρηστευομένῳ τοὺς ὁμολογοῦντας, οὐδαμῶς δὲ κολάζοντι; Εἰδὼς γὰρ τὰ ἡμέτερα, ἡδέως ὅμως αὐτὰ παρὰ τῶν ὁμολογούντων διδάσκεται, ἐπικόψαι μὲν τοῖς ἐχθροῖς τὴν καθ’ ἡμῶν κατηγορίαν, ἡμᾶς δὲ δικαιῶσαι διὰ τῆς ὁμολογίας βουλόμενος.
Επειδή, λοιπόν, αυτός ο ψαλμός είχε οριστεί για την ημέρα του Σαββάτου, και τον έψαλλαν όλοι οι ψαλμωδοί μαζί, ήταν εύλογο να μην έχει επιγραφεί ούτε στον Δαβίδ, ούτε στον Ασάφ, ούτε στους υιούς του Κορέ, ούτε σε κανέναν άλλον (επειδή ήταν κοινός)· αν και είναι προφανές ότι η προφητεία ανήκε στον Δαβίδ, όπως ακριβώς και στους υπόλοιπους ψαλμούς. Είναι καλό να εξομολογείται κανείς στον Κύριο και να ψάλλει στο όνομά σου, Ύψιστε. Διότι πώς είναι δυνατόν να μην είναι καλό το να εξομολογούμαστε στον Αγαθό, ο οποίος ευεργετεί όσους ομολογούν και καθόλου δεν τους τιμωρεί; Διότι, αν και γνωρίζει τα δικά μας πράγματα, με ευχαρίστηση τα μαθαίνει από όσους τα ομολογούν, θέλοντας αφενός να αποκόψει από τους εχθρούς την εναντίον μας κατηγορία, και αφετέρου να μας δικαιώσει μέσω της ομολογίας.
Λεπτομέρειες
Τί δέ, Ψάλλειν ἀγαθόν; Τουτέστιν ἐπωφελὲς καὶ χρήσιμον. Τοῦ ἀναγγέλλειν τὸ πρωῒ τὸ ἔλεός σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου κατὰ νύκτα. Ἡμέρας καὶ νυκτὸς τὴν περὶ τοῦ Θεοῦ μελέτην ἐντέλλεται· Πρωῒ γὰρ εἰπών, τὴν ἡμέραν ἐδήλωσε. Πλὴν ἀλλὰ τῇ νυκτὶ τὴν ἀλήθειαν μελετᾷν ἐπεκλήρωσε, φόβον ἡμῖν κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ἐμποιῶν καὶ κατάνυξιν, ἵν’ ἐπειδήπερ ὡς τὰ πολλὰ τῇ νυκτὶ πρὸς ἡδονὰς καὶ βουλὰς οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἀποκέχρηνται, ἀναμνησθέντες τοῦ Θεοῦ τὴν ἀλήθειαν φοβερὰν οὖσαν τοῖς ἁμαρτάνουσι, πάσης ἀτόπου πράξεως καὶ ἀθεμίτου διανοήσεως παύσωνται· ἐὰν δέ τι καὶ πλημμελήσωσιν, ἐλθόντες εἰς τὸ πρωΐ, τουτέστιν, ἡμέρας γενομένης, μηδαμῶς ἀπαγορεύσωσιν, ἀλλὰ τὸ τοῦ Θεοῦ μελετήσαντες ἔλεος, ἵδωσιν εἰς μετάνοιαν, ὑφ’ ἧς ἐλεεῖσθαι μόνης οἱ ἁμαρτωλοὶ δύνανται.
Τι σημαίνει λοιπόν το «αγαθόν το ψάλλειν»; Δηλαδή ότι είναι επωφελές και χρήσιμο. Το «να αναγγέλλει κανείς το πρωί το έλεός σου, και την αλήθειά σου κατά τη νύχτα». Εντέλλεται τη μελέτη περί του Θεού ημέρα και νύχτα. Διότι, λέγοντας «πρωί», εννόησε την ημέρα. Όμως, ανέθεσε τη μελέτη της αλήθειας στη νύχτα, προκαλώντας μας εκείνο τον καιρό φόβο και κατάνυξη, ώστε, επειδή τις περισσότερες φορές οι πολλοί άνθρωποι καταχρώνται τη νύχτα για ηδονές και σχέδια, αναλογιζόμενοι την αλήθεια του Θεού, η οποία είναι φοβερή για όσους αμαρτάνουν, να σταματήσουν από κάθε άτοπη πράξη και αθέμιτη σκέψη. Εάν δε σφάλουν σε κάτι, φτάνοντας στο πρωί, δηλαδή όταν ξημερώσει, να μην απελπιστούν καθόλου, αλλά μελετώντας το έλεος του Θεού, να αποβλέψουν στη μετάνοια, μέσω της οποίας και μόνο μπορούν οι αμαρτωλοί να ελεηθούν.
Λεπτομέρειες
Ἑνὶ νεύματι βουλήσεως ἃ θέλει συνίστησιν ἐκ μὴ ὄντων, μόνος ὢν ἀΐδιος, μόνος ὢν ἄναρχος, μόνος ἀπλοῦς οὐσίᾳ καὶ βουλήσει. ΤΙΤΛ. Γʹ. —Περὶ δοξολογίας Θεοῦ· καὶ ὅτι χρὴ δοξάζειν καὶ ἁγιάζειν τὸν Θεὸν, καὶ ὅτι τοὺς δοξάζοντας αὐτὸν δοξάζει ὁ Θεός. «Εἶπε Κύριος πρὸς Μωσῆν· Ὅτι οὐκ ἐπιστεύσατε ἁγιάσαι με, διὰ τοῦτο οὐκ εἰσάξετε ὑμεῖς τὴν συναγωγὴν ταύτην εἰς τὴν γῆν, ἣν ἔδωκα αὐτοῖς.» «Τοὺς δοξάζοντάς με δοξάσω, καὶ ὁ ἐξουθενῶν με ἀτιμασθήσεται.» «Ἐξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου.» «Αἰνῶν ἐπικαλέσομαι τὸν Κύριον, καὶ ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου σωθήσομαι.» «Οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον, αἰνέσατε αὐτὸν,» καὶ τὰ λοιπά. «Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου.» «Ψάλατε τῷ Θεῷ ἡμῶν, ψάλατε· ψάλατε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλατε.» «Θύσον τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, καὶ ἀποδὸς τῷ Ὑψίστῳ τὰς εὐχάς σου. Θυσία αἰνέσεως δοξάσει με, καὶ ἐκεῖ ὁδός.» «Ἀλαλάξατε τῷ Θεῷ, πᾶσα ἡ γῆ· ψάλατε τῷ ὀνόματι αὐτοῦ.» «Ἐξομολογησάσθωσάν σοι λαοὶ, ὁ Θεός· ἐξομολογησάσθωσάν σοι.» «Ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖτε τὸν Θεὸν Κύριον, ἐκ πηγῶν Ἰσραήλ. Αἱ βασιλεῖαι τῆς γῆς, ᾄσατε τῷ Θεῷ, ψάλατε τῷ Κυρίῳ.» «Ἐμνήσθην τοῦ Θεοῦ, καὶ ηὐφράνθην, ἠδολέσχησα.» «Τὰ ἐλέη σου, Κύριε, εἰς τὸν αἰῶνα ᾄσομαι· εἰς γενεὰν καὶ γενεάν.» «Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου.» «
Με ένα νεύμα της βουλήσεώς του δημιουργεί όσα θέλει εκ του μηδενός, όντας ο μόνος αΐδιος, ο μόνος άναρχος, ο μόνος απλός στην ουσία και τη βούληση. ΤΙΤΛΟΣ Γʹ. — Περί της δοξολογίας του Θεού· και ότι πρέπει να δοξάζουμε και να αγιάζουμε τον Θεό, και ότι όσους τον δοξάζουν, τους δοξάζει ο Θεός. «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Επειδή δεν πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε, για τον λόγο αυτόν εσείς δεν θα εισαγάγετε τον λαό αυτόν στη γη την οποία τους έδωσα.» «Εκείνους που με δοξάζουν θα τους δοξάσω, και εκείνος που με περιφρονεί θα ατιμαστεί.» «Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά.» «Υμνώντας θα επικαλεστώ τον Κύριο, και θα σωθώ από τους εχθρούς μου.» «Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον», και τα λοιπά. «Θα ευλογώ τον Κύριο σε κάθε καιρό, διαπαντός η αίνεσή του θα βρίσκεται στο στόμα μου.» «Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε· ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε.» «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί βρίσκεται η οδός.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· ψάλτε στο όνομά του.» «Ας σε δοξολογήσουν οι λαοί, Θεέ· ας σε δοξολογήσουν όλοι οι λαοί.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ. Τα βασίλεια της γης, ψάλτε στον Θεό, ψάλτε στον Κύριο.» «Θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα, και στοχάστηκα.» «Τα ελέη σου, Κύριε, αιώνια θα υμνώ· σε γενεά και γενεά.» «Αγαθό είναι να δοξολογεί κανείς τον Κύριο, και να ψάλλει στο όνομά σου.» «
Λεπτομέρειες
Ψαλμὸς ϟαʹ ᾨδὴ εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ σαββάτου. «Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε· τοῦ ἀναγγέλειν τὸ πρωῒ τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου κατὰ νύκτα». Καὶ τί τῶν ἀγαθῶν ἀγαθώτερον γένοιτ’ ἄν, ἢ τῷ Θεῷ προσομιλεῖν ἡμέρας καὶ νυκτός, καὶ μὴ λήθης βυθοῖς καταδῦσαι, τὰς εἰς ἡμᾶς αὐτοῦ κηδεμονίας ἀποσιωπᾶν, ἀλλὰ λέγειν μετὰ χρηστοῦ συνειδότος· «Ὅτι εὔφρανάς με, Κύριε, ἐν τοῖς ποιήμασί σου καὶ ἐν τοῖς ἔργοις τῶν χειρῶν σου ἀγαλλιασόμεθα». Τίς γὰρ συνετὸς καθορῶν οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν λοιπῶν ποιημάτων τοῦ Θεοῦ καλλονήν, οὐ μετὰ θαύματος φαίη· «Ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε, σφόδρα ἐβαρύνθησαν οἱ διαλογισμοί σου» καὶ οὐδεὶς ἐκείνους καταλαβεῖν ἱκανός. «Ἀνὴρ ἄφρων οὐ γνώσεται, καὶ ἀσύνετος οὐ συνήσει ταῦτα». Ποῖα ταῦτα; εἴτε τὰ Θεοῦ ποιήματα εἴτε τὰ περὶ αὐτῶν παρὰ τοῦ θείου Πνεύματος εἰσηγούμενα. Τάχα γὰρ οὐδὲ φρόνιμος καὶ συνετὸς τὴν τῶν θείων ποιημάτων κατάληψιν εὑρήσειεν ἄν. Πολλοὶ γὰρ τῶν σοφῶν ἐπεχείρησαν φάναι περὶ κτισμάτων Θεοῦ καὶ ὡς ἕνα κύαθον ἐῴκεισαν ἐκ τῆς θαλάσσης λαβεῖν. «Ἐν τῷ ἀνατεῖλαι ἁμαρτωλοὺς ὡσεὶ χόρτον» καὶ χλοηφορῆσαι τῷ βίῳ φρούδους αὐτοὺς ἀπέφηνεν ἡ ἁμαρτία. «Καὶ διέκυψαν» καὶ πεπτώκασι «πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν»· περὶ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν Ἰουδαίων ταῦτα ὑποληπτέον. «
Ψαλμός 91ος. Ωδή για την ημέρα του Σαββάτου. «Είναι αγαθό το να δοξολογεί κανείς τον Κύριο και να ψάλλει στο όνομά σου, Ύψιστε, να αναγγέλλει το πρωί το έλεός σου και την αλήθεια σου κατά τη νύχτα». Και τι θα μπορούσε να είναι αγαθότερο από όλα τα αγαθά, από το να συνομιλεί κανείς με τον Θεό ημέρα και νύχτα, και να μην καταδύεται στα βάθη της λήθης αποσιωπώντας τη μέριμνά του για εμάς, αλλά να λέει με αγαθή συνείδηση: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με τα δημιουργήματά σου και για τα έργα των χεριών σου θα αγαλλιάσουμε». Διότι ποιος συνετός άνθρωπος, παρατηρώντας την ομορφιά του ουρανού, της γης και των λοιπών δημιουργημάτων του Θεού, δεν θα έλεγε με θαυμασμό: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, πάρα πολύ βαθιές είναι οι σκέψεις σου» και κανένας δεν είναι ικανός να τις κατανοήσει. «Ο άφρων άνθρωπος δεν θα γνωρίσει και ο ασύνετος δεν θα κατανοήσει αυτά». Ποια είναι αυτά; Είτε τα δημιουργήματα του Θεού είτε όσα διδάσκονται για αυτά από το θείο Πνεύμα. Ίσως βέβαια ούτε ο φρόνιμος και συνετός δεν θα μπορούσε να βρει την πλήρη κατανόηση των θείων δημιουργημάτων. Διότι πολλοί από τους σοφούς επιχείρησαν να μιλήσουν για τα κτίσματα του Θεού και έμοιαζαν σαν να πήραν ένα κύπελλο από τη θάλασσα. «Όταν βλάστησαν οι αμαρτωλοί σαν το χορτάρι» και χλόασαν στη ζωή, η αμαρτία τους απέδειξε μάταιους. «Και ξεπρόβαλαν» και έχουν πέσει «όλοι όσοι εργάζονται την ανομία»· αυτά πρέπει να τα εκλάβουμε ότι αναφέρονται στον Χριστό και τους Ιουδαίους. «
Λεπτομέρειες
Εἶτα τῶν ἱερῶν ψαλμῳδιῶν ἀπάρχεται μὲν ὁ ἱερεύς, πληροῦσι δὲ τὸ πᾶν οἱ περιεστῶτες, τὰ θεόπνευστα τῶν ἱερῶν προφητῶν ᾄδοντες ῥήματα· «Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε», ἀρχῇ πρέπον εὐθὺς τὸ ῥῆμα, ὅτι περὶ αὐτοῦ λέγει τοῦ ὕμνου, ὅτι «ἀγαθὸν», ὃ δεῖ πάντως εἰδέναι πρὸ παντὸς ὕμνου, «ἐξομολογεῖσθαι» λέγων τὸ εὐχαριστεῖν, τὸ ὑμνεῖν.
Έπειτα, ο ιερέας κάνει την αρχή των ιερών ψαλμωδιών, ενώ οι παριστάμενοι τις ολοκληρώνουν στο σύνολό τους, ψάλλοντας τα θεόπνευστα λόγια των ιερών προφητών: «Καλό είναι να δοξολογούμε τον Κύριο και να ψάλλουμε στο όνομά σου, Ύψιστε». Αυτός ο λόγος αρμόζει απόλυτα στην αρχή, διότι αναφέρεται στον ίδιο τον ύμνο, λέγοντας ότι είναι κάτι «αγαθό», πράγμα που πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζει κανείς πριν από κάθε ύμνο, εννοώντας με το «να δοξολογούμε» το να ευχαριστούμε, το να υμνούμε.
Λεπτομέρειες
ΙΖʹ. Ἐξήγησις τοῦ πρώτου ἀντιφώνου Ἡ μὲν οὖν προτροπή ἐστιν εἰς δοξολογίαν ἀρχομένοις πρέπουσα· «Ἀγαθόν, φησί, τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ»· ὁ ὕμνος πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα καὶ περὶ τοῦ Μονογενοῦς· «Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε», ὕψιστον τὸν Πατέρα λέγων, Κύριον τὸν Μονογενῆ· ἀγαθὸν τὸν Υἱὸν ὑμνεῖν, καὶ σὲ τὸν Πατέρα. Καὶ τί βούλεται ταῦτα; Πρὸς τὰ ἑξῆς τοῦ λόγου προοιμιάζεται. Μέλλει γὰρ κοινὸν αὐτοῖς ποιεῖσθαι τὸν ὕμνον. Τίνα τρόπον; Τὰ τοῦ Υἱοῦ βοήσει δι’ ὧν καὶ ὁ Πατὴρ ἐδοξάσθη.
ΙΖ'. Εξήγηση του πρώτου αντιφώνου. Η προτροπή, λοιπόν, για δοξολογία ταιριάζει σε εκείνους που αρχίζουν: «Καλό είναι», λέει, «να δοξολογούμε τον Κύριο»· ο ύμνος απευθύνεται προς τον Θεό και Πατέρα και αναφέρεται στον Μονογενή: «Καλό είναι να δοξολογούμε τον Κύριο και να ψάλλουμε στο όνομά σου, Ύψιστε», αποκαλώντας Ύψιστο τον Πατέρα, και Κύριο τον Μονογενή· καλό είναι να υμνούμε τον Υιό, και εσένα τον Πατέρα. Και τι σημαίνουν αυτά; Αποτελούν προοίμιο για τη συνέχεια του λόγου. Διότι πρόκειται να αποδώσει τον ύμνο κοινό και για τους δύο. Με ποιον τρόπο; Θα αναφωνήσει τα έργα του Υιού, μέσω των οποίων δοξάστηκε και ο Πατέρας.
Λεπτομέρειες
Ἐπεὶ τοίνυν τὸ ὑμνούμενον οὐ μόνον «ἔλεος καὶ ἀλήθεια», ἀλλὰ «καὶ δικαιοσύνη ἐστὶ καὶ κρίσις», διὰ τοῦτο ἐπήγαγεν ὁ Ψαλμωδός· «Ὅτι εὐθὺς Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ.» «Ἀγαθὸν τὸ ἀναγγέλλειν, φησί, τὸ πρωῒ τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου κατὰ νύκτα.» Ἡμέρας καὶ νυκτὸς δεῖ, φησί, τὸν Θεὸν ὑμνεῖν. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ «πρωῒ» καὶ «κατὰ νύκτα». Ὅπερ ἀλλαχοῦ φησίν· «Ἐν παντὶ καιρῷ».
Επειδή, λοιπόν, αυτό που υμνείται δεν είναι μόνο «το έλεος και η αλήθεια», αλλά «και η δικαιοσύνη και η κρίση», για τον λόγο αυτό πρόσθεσε ο Ψαλμωδός: «Διότι δίκαιος είναι ο Κύριος ο Θεός μας και δεν υπάρχει αδικία σε αυτόν». «Είναι καλό», λέει, «να αναγγέλλει κανείς το πρωί το έλεός σου και την αλήθειά σου τη νύχτα». Πρέπει, λέει, να υμνούμε τον Θεό ημέρα και νύχτα. Διότι αυτό σημαίνει το «πρωί» και το «τη νύχτα». Όπως αλλού λέει: «Σε κάθε καιρό».
Λεπτομέρειες
Χρὴ δὲ γινώσκειν ὅτι ἐν ἀρχῇ πάσης ἑωθινῆς τε καὶ λυχνικῆς τελετῆς, πρῶτον τῆς Παλαιᾶς ψάλλονται οἱ ψαλμοὶ, εἶτα τῆς νέας χάριτος ᾄσματα, ἵν’ ἔχοιεν εἰδέναι πάντες, ὡς εἷς καὶ αὐτὸς ὁ Θεὸς καὶ Δεσπότης ἐστὶν ὁ ταῦτα κἀκεῖνα νομοθετήσας Χριστός, ᾌδονται τοιγαροῦν, ὡς εἵρηται, μετὰ τὴν πρώτην αἴτησιν τὰ ἀντίφωνα, πρῶτον μὲν προτρεπόμενα τὸ ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ τῷ τεχθέντι ἐπὶ σωτηρίαν παντὸς τοῦ ἀνθρωπίνου γένους· δεύτερον κηρύττοντα μεγαλοφώνως τὸ, «Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν,» τουτέστι, νῦν μειζόνως βασιλεύει ὁ πρὸ αἰώνων βασιλεὺς Κύριος, ἐνδυσάμενος τὴν ταπεινὴν ταύτην σάρκα ἡμῶν, ἢν καὶ δύναμιν προσηγόρευσε, καθάπερ τὴν δοκοῦσαν τοῖς πολλοῖς αἰσχύνην τὴν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ, δοῦλον αὐτὸν ἐπωνόμασεν· ὥσπερ γὰρ βασιλεύς τις ἀεὶ μὲν τὸ κράτος καὶ τὴν δύναμιν ἔχων ἐν ἑαυτῷ, καὶ μὴ κεχρημένος τούτοις πρὸς ἄμυναν τῶν ἐχθρῶν, ὕστερον δὲ θέλων ἐκδικῆσαι τοὺς ὑπηκόους, διαναστὰς ἐν σμικρῷ τινι ὅπλῳ θραύει τοὺς πολεμίους· καὶ βυθῷ ἀπωλείας τούτους παραδοὺς, ἀκούει παρὰ πάντων τῶν ἐλευθερωθέντων τῆς τυραννίδος, «Νῦν ἐβασίλευσεν ὁ Δεσπότης ἡμῶν, νῦν ἐνεδύσατο δύναμιν·» τὴν βουλὴν αὐτοῦ καὶ τὴν θέλησιν τῆς ἐκδικήσεως, βασιλείαν καὶ δύναμιν ὀνομαζόντων· οὕτως καὶ ὁ Προφήτης προορῶν τὴν ἐν σαρκὶ παρουσίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου, τὸν χρόνον καὶ τὴν ἐκδίκησιν τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, τήν τε τοῦ ἐχθροῦ καὶ τῶν σὺν αὐτῷ δαιμόνων κατάλυσιν, ἔτι γε μὴν καὶ τοῦ θανάτου νέκρωσιν, καὶ τὴν τῶν παρ’ αὐτοῦ κατεχομένων ἐλευθερίαν, καὶ εἰονεὶ τῇ γεννήσει τοῦ Κυρίου παρὼν τῷ σπηλαίῳ, τὰ, «Νῦν ἐβασίλευσεν, ἐξεφώνησεν,» καὶ «Νῦν ἐνεδύσατο δύναμιν·» οὐχ ὡς οὐχ ὑπάρχουσαν παρ’ αὐτῷ, ἀλλ’ ὡς ἀεὶ μὲν συνοῦσαν, εἰς προορώμενον δὲ καιρὸν ταμιευομένην ἐκλάμψαι.
Πρέπει να γνωρίζουμε ότι στην αρχή κάθε ορθρινής και λυχνικής ακολουθίας, πρώτα ψάλλονται οι ψαλμοί της Παλαιάς Διαθήκης, έπειτα οι ύμνοι της νέας χάριτος, για να γνωρίζουν όλοι, ότι ένας και ο αυτός Θεός και Δεσπότης είναι ο Χριστός που νομοθέτησε και αυτά και εκείνα. Ψάλλονται λοιπόν, όπως ειπώθηκε, μετά την πρώτη αίτηση τα αντίφωνα, τα οποία πρώτον μεν προτρέπουν στο αγαθό, να υμνούμε τον Κύριο που γεννήθηκε για τη σωτηρία όλου του ανθρώπινου γένους· δεύτερον κηρύττουν μεγαλόφωνα το, «Ο Κύριος εβασίλευσεν», δηλαδή, τώρα βασιλεύει σε μεγαλύτερο βαθμό ο προ αιώνων βασιλεύς Κύριος, έχοντας ενδυθεί αυτήν την ταπεινή μας σάρκα, την οποία και ονόμασε δύναμη, όπως ακριβώς εκείνη που στους πολλούς φαινόταν ντροπή πάνω στον σταυρό, τον ονόμασε δούλο· διότι, όπως ένας βασιλιάς, ο οποίος έχει πάντοτε την εξουσία και τη δύναμη στον εαυτό του, και δεν τις έχει χρησιμοποιήσει για την άμυνα ενάντια στους εχθρούς, αλλά αργότερα θέλοντας να υπερασπιστεί τους υπηκόους του, σηκώνεται και με ένα μικρό όπλο συντρίβει τους πολεμίους· και παραδίδοντάς τους στον βυθό της απώλειας, ακούει από όλους όσους ελευθερώθηκαν από την τυραννία, «Τώρα βασίλευσε ο Δεσπότης μας, τώρα ενδύθηκε δύναμη», ονομάζοντας τη βουλή του και τη θέληση της υπεράσπισης, βασιλεία και δύναμη· έτσι και ο Προφήτης, προορώντας την ένσαρκη παρουσία του Θεού Λόγου, τον χρόνο και τη δικαίωση του ανθρώπινου γένους, καθώς και την κατάλυση του εχθρού και των δαιμόνων που είναι μαζί του, κι ακόμα περισσότερο τη νέκρωση του θανάτου και την ελευθερία αυτών που κατέχονταν από αυτόν, και σαν να ήταν παρών στη γέννηση του Κυρίου στο σπήλαιο, αναφώνησε τα εξής: «Τώρα βασίλευσε» και «Τώρα ενδύθηκε δύναμη»· όχι επειδή δεν υπήρχε σε αυτόν η δύναμη, αλλά ως πάντοτε συνυπάρχουσα με αυτόν, η οποία φυλασσόταν για να εκλάμψει στον προορισμένο καιρό.
Λεπτομέρειες