Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 91:3

Το να αναγγέλλει κανείς το πρωί το έλεός σου. Το να απαγγέλλει την αυγή το έλεός σου, και τη βεβαιότητά σου κατά τη νύχτα. Σε δεκάχορδο ψαλτήρι, με ωδή στην κιθάρα. Δεκάχορδο ψαλτήρι λέει ότι είναι το σώμα, επειδή έχει πέντε αισθήσεις και πέντε ενέργειες της ψυχής, καθώς διά μέσου κάθε αίσθησης εκδηλώνεται η κάθε ενέργεια.

Διότι, όντας Θεός, ο Κύριος φανερώθηκε σε εμάς, καταυγάζοντας τα σύμπαντα με θεοπρεπή δόξα και δωρίζοντας την ακτίνα της αληθινής θεογνωσίας.] [<Για να αναγγέλλει το πρωί το έλεός σου, και την αλήθειά σου μέσα στη νύχτα.> (B f. 377 b, H f. 403 b. Cord. Anonymi.) Μην υποθέσεις ότι σε αυτά ο Ψαλμωδός διαχωρίζει τη δύναμη της ωδής, σαν να πρέπει δηλαδή το πρωί να αναγγέλλεται το έλεος, και η αλήθεια τη νύχτα. Δεν λέει αυτό· αλλά θα διαβάσουμε τον στίχο ως εξής: «Για να αναγγέλλει το πρωί και τη νύχτα, δηλαδή την ημέρα και τη νύχτα, το έλεος και την αλήθεια». Το να αναγγέλλει δε, σημαίνει να ανακηρύσσει· που σημαίνει να δοξολογεί. Και ποιο είναι αυτό που αναγγέλλεται; Το έλεος και η αλήθεια του Θεού και Πατρός· δηλαδή ο Χριστός· διότι ελεηθήκαμε μέσω αυτού, δικαιωθήκαμε στην πίστη, αγιασθήκαμε διά του Πνεύματος, λυτρωθήκαμε από την πλεονεξία του διαβόλου, ταχθήκαμε ως υιοί, γίναμε κληρονόμοι της βασιλείας των ουρανών. Μας ελέησε λοιπόν ο Θεός και Πατέρας εν Χριστώ· και μας δίδαξε δι' αυτού την αλήθεια, δηλαδή την εν πνεύματι και αληθεία προσκύνηση και λατρεία.] [<Στο ποίημά σου.> (B f. 377 b, H f. 404 b. Corderio Anonymi.)]

Φέροντας στη γη την εικόνα εκείνου του Σαββάτου και εκείνης της τέλειας και τρισμακάριας αναπαύσεως, οι άνθρωποι του Θεού απείχαν από κάθε ασχολία και έργο που τους απομάκρυνε από τον Θεό, και αφοσιώνονταν ολοκληρωτικά στη θεωρία των θείων, προσκαρτερώντας ημέρα και νύχτα στη μελέτη των ιερών λόγων· έτσι αναπαύονταν τότε τηρώντας άγια Σάββατα και ανάπαυση προσφιλή στον Θεό. Εξού και ευλόγως ο νόμος του Μωυσή, παραδίδοντας σκιές και σύμβολα των όσων αναφέρθηκαν, καθόρισε μία συγκεκριμένη ημέρα για τα πλήθη, ώστε τουλάχιστον κατ' αυτήν να απέχουν από τα συνήθη έργα τους και να αφιερώνονται στη μελέτη του θείου νόμου. Ο παρών ψαλμός, βεβαίως, διδάσκει ρητώς ότι για τον σκοπό αυτό πρέπει να τηρείται η αργία του Σαββάτου και η αποχή από τα ανωφελή έργα, ώστε να συνέρχονται οι πιστοί στον ίδιο τόπο και να επιτελούν όσα δηλώνονται μέσω του ψαλμού. Αυτά ήταν: πρώτον, να εξομολογούνται στον Κύριο· δεύτερον, να ψάλλουν στο όνομά Του με μουσικά όργανα· τρίτον, να αναγγέλλουν τις πρωινές ώρες το έλεός Του· τέταρτον, να διηγούνται την αλήθεια Του τις νυχτερινές ώρες. Και αυτά να τα πράττουν όχι μόνο με τα χείλη και τη φωνή, αλλά και με την ανάκρουση των μουσικών οργάνων· διότι λέγει: «σε δεκάχορδο ψαλτήριο και με ωδή στην κιθάρα».

Διότι προσφέρουμε πνευματικές θυσίες και αναφορές, αυτές που ονομάζονται θυσίες αινέσεως και θυσίες αλαλαγμού. Και αναπέμπουμε το εύοσμο θυμίαμα, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Ας γίνει η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Αλλά και τους άρτους της προθέσεως προσφέρουμε, αναζωπυρώνοντας τη σωτήρια ανάμνηση, καθώς και το αίμα του ραντισμού, του Αμνού του Θεού, ο οποίος αφαίρεσε την αμαρτία του κόσμου, ως καθαρτήριο των δικών μας ψυχών. Ανάβουμε επίσης τα φώτα της γνώσεως του προσώπου του Θεού. Αλλά φροντίζουμε με προθυμία να εκτελούμε κατά την ίδια ημέρα και όσα αναφέρονται στον προκείμενο ψαλμό, δοξολογώντας με αυτά τα έργα και τα λόγια τον Κύριο, και ψάλλοντας στο όνομα του Υψίστου. Κατά τον όρθρο, με την ίδια την ανατολή του δικού μας φωτός, διαγγέλλοντας το έλεος του Θεού που εκδηλώθηκε σε εμάς, και επιδεικνύοντας την αλήθειά του κατά τις νύχτες μέσω σώφρονος και αγνής αναστροφής. Και όλα τα άλλα, βεβαίως, όσα έπρεπε να τελούνται κατά το Σάββατο, αυτά εμείς τα έχουμε μεταθέσει στην Κυριακή, εφόσον αυτή είναι κυριότερη, και έχει τα πρωτεία, και είναι η πρώτη ημέρα, και πιο αξιοτίμητη από το ιουδαϊκό Σάββατο.

Επειδή όμως η εξομολόγηση εκλαμβάνεται και με την έννοια της ευχαριστίας, όπως πολλάκις έχουμε αναφέρει, ευλόγως κατά την ημέρα της Κυριακής αποδίδουμε και εμείς τις ευχαριστίες μας στον Κύριο, συναθροιζόμενοι παντού στην οικουμένη μέσα στις εκκλησίες του. Έχοντας δε προκόψει μέσω της εξομολογήσεως, καλούμαστε πλέον και να ψάλλουμε, αφού έχουμε προχωρήσει σε μια ανώτερη κατάσταση της ψυχής· και αφού σημειώσουμε περαιτέρω πρόοδο και γίνουμε καλύτεροι από τον ίδιο μας τον εαυτό, προσταζόμαστε πλέον να αναγγέλλουμε και σε άλλους και να διδάσκουμε τα ελέη του Κυρίου σε όσους μας πλησιάζουν· και αυτό να το πράττουμε κατά τις πρωινές ώρες, αφιερώνοντας, κατά κάποιον τρόπο, τις απαρχές των ημερήσιων πράξεών μας στη διδασκαλία περί του ελέους του Θεού.

Αλλά ο μεν άφρονας δεν θα τα γνωρίσει αυτά, ούτε ο ασύνετος θα τα κατανοήσει, εξαιτίας του ότι σκοτίζεται από τη δική του αφροσύνη· εγώ όμως, που τα γνώρισα και τα κατανόησα επειδή έχω φωτιστεί από το θείο Πνεύμα, και επειδή αναλογίζομαι πόσο πάρα πολύ βαθιές είναι οι βουλές του Θεού, εύλογα ευφραίνομαι και αγάλλομαι για τη θεία πρόνοια, και υπομένω γενναία τα παρόντα χάρη στην ελπίδα των μελλόντων. Γι' αυτόν τον λόγο, αφιερώνοντας όλη μου τη σχόλη και την αποχή από τα κακά στον Θεό, προσπαθώ να επιτελώ τα ευφρόσυνα και άγια Σάββατα, με το να δοξολογώ, να ψάλλω και να αναγγέλλω το πρωί το έλεος του Θεού, και την αλήθεια Του τη νύχτα. Διότι τότε προπαντός αποδεικνύεται η αληθινότητα της θεοσεβούς ψυχής, όταν, ενώ βρίσκεται μέσα σε σκοτία και σκότος, σαν να βρισκόταν στο πιο λαμπρό φως και σε ολόφωτη ημέρα, φανερώνει το γνήσιο και ειλικρινές της συνειδήσεώς της. Τέτοιος είναι και ο ψαλμός που εκφωνήθηκε μαζί με ωδή για την ημέρα του Σαββάτου, δηλαδή για τον καιρό της κατά Θεόν ενασχόλησης και αναπαύσεως, κατά τον οποίο αρμόζει και σε εμάς, καθώς αφιερωνόμαστε στη μελέτη των θείων διδαγμάτων, να αναπέμπουμε στον Θεό τους ευχαριστήριους λόγους της προκειμένης ωδής.

Ψαλμός ωδής, για την ημέρα του Σαββάτου. Η προφητεία μιλάει για εκείνο το σάββατο, για το οποίο είπε ο Κύριος: προσεύχεστε να μη γίνει η φυγή σας τον χειμώνα ή το σάββατο. Και ο ψαλμός προτρέπει τους πάντες να σέβονται και να θυμούνται τον Θεό αδιαλείπτως. Αγαθόν. Προτροπή του Αγίου Πνεύματος, του ανθρώπου του Θεού, ώστε να δοξολογεί πάντοτε τον Θεό και να ψάλλει ακατάπαυστα. Διότι μέσω αυτού ο άνθρωπος γίνεται νοερός. Το να αναγγέλλει. Διότι πρέπει ο πιστός άνθρωπος (κάθε πιστός άνθρωπος) κάθε ημέρα, και τη νύχτα και τον όρθρο, να δοξάζει τον Θεό· διότι η νύχτα υποδηλώνει το πάθος και ο όρθρος την ανάσταση. Στο δεκάχορδο. Ονομάζει μεν χορδές τα δάχτυλα, εννοείται δε ότι οφείλει να χρησιμοποιεί την κιθάρα, δηλαδή τη γλώσσα, υφαίνοντας τη διδαχή των δώδεκα Αποστόλων αντί για νεύρα (χορδές) και έτσι να δοξάζει τον Κύριο. Διότι χωρίς αυτά το να ψάλλει είναι ανώφελο. Διότι με εύφρανες. Θεωρώντας ο άνθρωπος όλη την κτίση, πώς την δημιούργησε ο Θεός άκοπα, βλέποντας τον ουρανό στεφανωμένο με τα άστρα [τη γη να στολίζεται με τους καρπούς], τον ήλιο και τη σελήνη να φωτίζουν τα σύμπαντα. Και στα έργα. Βλέποντας ο άνθρωπος τον εαυτό του ως βασιλιά της κτίσεως· διότι μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε με τα χέρια του Θεού, και αυτόν προσέλαβε στη θεότητα.

Τι σημαίνει λοιπόν το «αγαθόν το ψάλλειν»; Δηλαδή ότι είναι επωφελές και χρήσιμο. Το «να αναγγέλλει κανείς το πρωί το έλεός σου, και την αλήθειά σου κατά τη νύχτα». Εντέλλεται τη μελέτη περί του Θεού ημέρα και νύχτα. Διότι, λέγοντας «πρωί», εννόησε την ημέρα. Όμως, ανέθεσε τη μελέτη της αλήθειας στη νύχτα, προκαλώντας μας εκείνο τον καιρό φόβο και κατάνυξη, ώστε, επειδή τις περισσότερες φορές οι πολλοί άνθρωποι καταχρώνται τη νύχτα για ηδονές και σχέδια, αναλογιζόμενοι την αλήθεια του Θεού, η οποία είναι φοβερή για όσους αμαρτάνουν, να σταματήσουν από κάθε άτοπη πράξη και αθέμιτη σκέψη. Εάν δε σφάλουν σε κάτι, φτάνοντας στο πρωί, δηλαδή όταν ξημερώσει, να μην απελπιστούν καθόλου, αλλά μελετώντας το έλεος του Θεού, να αποβλέψουν στη μετάνοια, μέσω της οποίας και μόνο μπορούν οι αμαρτωλοί να ελεηθούν.

Έπειτα, πώς οφείλουμε να ψάλλουμε και πώς να αναγγέλλουμε; Με δεκάχορδο ψαλτήρι, με ωδή στην κιθάρα. Θέλει η μελέτη εκείνου που ψάλλει να αντλεί το έλεος και την αλήθεια από καθεμία Διαθήκη, την ευαγγελική και τη νομική.

Και πάλι: «Το να αναγγέλλω το πρωί το έλεός σου, και την αλήθειά σου κατά τη νύχτα». Βλέπεις ότι δεν υπάρχει καμία ώρα κενή, κατά την οποία να Τον λησμονούσε; Ούτε πρωινή ούτε νυχτερινή. Εάν βέβαια θέλεις να μάθεις αληθινά ότι ο Δαβίδ δεν μνημόνευε τον Θεό απλώς, αλλά με συνοχή καρδιάς, άκου: «Εκ βαθέων έκραξα προς εσένα, Κύριε· Κύριε, θα σε δοξολογήσω με ευθύτητα καρδιάς». Και για να βάλει το επιστέγασμα όλων των ωρών ο Δαβίδ, έπειτα λέγει: «Πόσο αγάπησα τον νόμο σου, Κύριε! Όλη την ημέρα είναι η μελέτη μου». Ιδού, εφόσον μελετούσε όλη την ημέρα τα λόγια του Κυρίου και θυμόταν τον Θεό διαρκώς, ποιας χάριτος το αξίωμα έλαβε; Άραγε γεύθηκε τις αμοιβές μόνο πάνω στη γη; Φρονώ ότι διέπρεπε και βασίλευε επίγεια: εδώ υποτάσσοντας τους εχθρούς, και εκεί δίνοντας προσταγές στους αγγέλους· εδώ έχοντας φορέσει την πορφύρα της επίγειας βασιλείας, και εκεί έχοντας εκπέμψει την αστραφτερή δόξα της επουράνιας βασιλείας· εδώ έχοντας καταλάμψει τις ευφωνίες του Αγίου Πνεύματος, και εκεί έχοντας καταυγάσει τις μαρμαρυγές της πανάρετης σοφίας. Και αυτά μεν τα σκιαγραφούμε μόνο εν μέρει.

Επειδή, λοιπόν, αυτό που υμνείται δεν είναι μόνο «το έλεος και η αλήθεια», αλλά «και η δικαιοσύνη και η κρίση», για τον λόγο αυτό πρόσθεσε ο Ψαλμωδός: «Διότι δίκαιος είναι ο Κύριος ο Θεός μας και δεν υπάρχει αδικία σε αυτόν». «Είναι καλό», λέει, «να αναγγέλλει κανείς το πρωί το έλεός σου και την αλήθειά σου τη νύχτα». Πρέπει, λέει, να υμνούμε τον Θεό ημέρα και νύχτα. Διότι αυτό σημαίνει το «πρωί» και το «τη νύχτα». Όπως αλλού λέει: «Σε κάθε καιρό».