Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 91:5

Διότι με ευφράνας, Κύριε, με το έργο σου. Διότι, βλέποντας τα δημιουργήματά σου και τις άρρητες οικονομίες σου, αγάλλομαι και ευφραίνομαι, και από την τέρψη της ψυχής κινώ τη γλώσσα μου σε υμνωδία. Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Εγώ μεν, λέγει, ανυμνώντας τα δικά σου έργα, εκπλήσσομαι και για το βάθος των λογισμών σου, τους οποίους ενήργησες κατά τη θεία οικονομία.

Διότι, όντας Θεός, ο Κύριος φανερώθηκε σε εμάς, καταυγάζοντας τα σύμπαντα με θεοπρεπή δόξα και δωρίζοντας την ακτίνα της αληθινής θεογνωσίας.] [<Για να αναγγέλλει το πρωί το έλεός σου, και την αλήθειά σου μέσα στη νύχτα.> (B f. 377 b, H f. 403 b. Cord. Anonymi.) Μην υποθέσεις ότι σε αυτά ο Ψαλμωδός διαχωρίζει τη δύναμη της ωδής, σαν να πρέπει δηλαδή το πρωί να αναγγέλλεται το έλεος, και η αλήθεια τη νύχτα. Δεν λέει αυτό· αλλά θα διαβάσουμε τον στίχο ως εξής: «Για να αναγγέλλει το πρωί και τη νύχτα, δηλαδή την ημέρα και τη νύχτα, το έλεος και την αλήθεια». Το να αναγγέλλει δε, σημαίνει να ανακηρύσσει· που σημαίνει να δοξολογεί. Και ποιο είναι αυτό που αναγγέλλεται; Το έλεος και η αλήθεια του Θεού και Πατρός· δηλαδή ο Χριστός· διότι ελεηθήκαμε μέσω αυτού, δικαιωθήκαμε στην πίστη, αγιασθήκαμε διά του Πνεύματος, λυτρωθήκαμε από την πλεονεξία του διαβόλου, ταχθήκαμε ως υιοί, γίναμε κληρονόμοι της βασιλείας των ουρανών. Μας ελέησε λοιπόν ο Θεός και Πατέρας εν Χριστώ· και μας δίδαξε δι' αυτού την αλήθεια, δηλαδή την εν πνεύματι και αληθεία προσκύνηση και λατρεία.] [<Στο ποίημά σου.> (B f. 377 b, H f. 404 b. Corderio Anonymi.)]

Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά σου, και με τα έργα των χειρών σου θα αγαλλιάσω. Εκείνος που κατανόησε την ημέρα που δημιουργήθηκε από τον Θεό, για την οποία έχει λεχθεί, «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν», αυτός θα πει, «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά σου». Αλλά επειδή ο παρών ψαλμός φέρει επιγραφή για την ημέρα του Σαββάτου, θα αναρωτηθείς πώς λέει ότι ευφράνθηκε κατά την ημέρα του Σαββάτου, όχι για την κατάπαυση του Θεού, ούτε για την αργία του, όπως θα υπέθεταν οι Ιουδαίοι, εξαιτίας του ότι κατά την ημέρα αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα του, τα οποία δημιούργησε.

Και βέβαια θα έπρεπε, εάν πράγματι όσα δηλώνονται στον ψαλμό αναφέρονταν στο ιουδαϊκό Σάββατο, να λέγεται ότι ευφράνθηκε με τη σχόλη του Θεού, και με την, ας πούμε, ανάπαυση και απραξία Του· τώρα όμως δεν λέει έτσι, αλλά: «Με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά Σου, και για τα έργα των χειρών Σου θα αγαλλιάσω», παριστώντας ξεκάθαρα ότι το «ποίημα» νοείται ιδιαιτέρως, και πάλι ιδιαιτέρως τα «έργα των χειρών» του Θεού, για τα οποία ομολογεί ότι ευφράνθηκε, και όχι για την απραξία. Ως «ποίημα» δε, κατά έναν τρόπο, θα μπορούσε να θεωρηθεί αυτή η ημέρα, για την οποία έχει λεχθεί: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν»· η οποία δηλώνει την αναστάσιμη ημέρα και Κυριακή, όπως σε άλλα σημεία αποδεικτικά παραστήσαμε, παραθέτοντας τα σχετικά με την κοσμογονία, κατά την οποία ο Μωυσής λέει: «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· και προσθέτει: «Γενηθήτω φως, και εγένετο φως»· και «ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα». Διότι βλέπεις πώς κανένα άλλο δημιούργημα δεν γίνεται κατ' αυτήν, παρά μόνον αυτή η ίδια η ημέρα, ώστε να εφαρμόζεται σε αυτήν το λόγιο που αναφέρει: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος». Επειδή δεν εποίησε τίποτε άλλο παρά την ίδια την ημέρα, η οποία ήταν η πρώτη Κυριακή, για την οποία και τώρα λέγεται το: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά Σου»· ενώ «έργα των χειρών» Του είναι όσα έχει καταγραφεί ότι έγιναν κατά τις μετέπειτα ημέρες.

Με διαφορετικό τρόπο θα μπορούσε να λεχθεί ότι «ποίημα» είναι τα νοητά, λογικά και ασώματα κτίσματα του Θεού, έννοια με την οποία αναγράφεται ότι έχει δημιουργηθεί και η ψυχή, η οποία έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού· και «έργα των χειρών του» είναι τα αισθητά και σωματικά δημιουργήματά του, για τα οποία έχει ειπωθεί: «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες». Διδάσκει, λοιπόν, η προκείμενη Γραφή ότι, κατά την προσήλωση στις θείες ασκήσεις και την αποχή και την αργία από τα σωματικά και φθαρτά έργα, την οποία ο λόγος ονομάζει Σάββατο και ανάπαυση, καθώς σχολάζουμε στη θεωρία τόσο των νοητών όσο και των αισθητών έργων του Θεού, οφείλουμε να λέμε: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά σου, και στα έργα των χειρών σου θα αγαλλιάσω», διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλόγως κατανοείται θεωρητικά ο Δημιουργός τους. Αλλά και τα νοητά και τα ασώματα και τα υπερκόσμια, όπως και τα ορατά Του από την κτίση του κόσμου, γίνονται κατανοητά και καθορώνται μέσω των δημιουργημάτων, σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο.

Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, πάρα πολύ βάθυναν οι διαλογισμοί σου. Ο άφρονας άνθρωπος δεν θα τα γνωρίσει, και ο ασύνετος δεν θα τα κατανοήσει αυτά. Εμένα, λέει, με ευφραίνεις, Κύριε, με τα δημιουργήματά σου και με τα έργα των χεριών σου· αλλά δεν έχει κάθε άνθρωπος την ίδια διάθεση με εμένα. Διότι πολλοί είναι άφρονες και ασύνετοι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν, ούτε κατανοούν ακριβώς αυτά τα πράγματα, για τα οποία εγώ ομολογώ ότι ευφραίνομαι και αγάλλομαι. Γι' αυτό, ο πραγματικά άφρονας και ασύνετος αρνείται μεν ότι τα πάντα έχουν συσταθεί με την πρόνοια και τον λόγο του Θεού, και αποδίδει στη μοίρα και την ανάγκη, στην άλογη φορά των πραγμάτων και την τύχη τα τόσο σπουδαία δημιουργήματα του Θεού. Αλλά και ως ασύνετος προσκόπτει στον τρόπο που κυβερνάται το σύμπαν, επειδή νομίζει ότι βλέπει πολλές ανωμαλίες στη θνητή ζωή. Ο μεν άφρονας και ασύνετος, λοιπόν, καθώς δυσφορεί, τρέπεται αμέσως σε βλάσφημους και ασεβείς λογισμούς, ισχυριζόμενος ότι η έλλειψη Θεού και πρόνοιας, η τυχαιότητα, και η σύμπτωση είναι οι αιτίες αυτών των καταστάσεων· εγώ όμως, έχοντας διδαχθεί να διατηρώ την ευσέβειά μου ακόμη και μπροστά στα προαναφερθέντα άδηλα ζητήματα, είμαι πεπεισμένος ότι οι λόγοι της δικής σου κρίσεως και διοικήσεως υπερβαίνουν τη δική μου μικρότητα. Γι' αυτό λέω: Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Πάρα πολύ υπερυψώθηκαν οι διαλογισμοί σου. Διότι, πώς είναι δυνατόν με θνητούς λογισμούς να ερευνά κανείς τα βάθη του Θεού και να γνωρίζει τους διαλογισμούς του, σύμφωνα με τους οποίους κυβερνά τα ανθρώπινα;

Διότι, εάν υπάρχει κάποιος ανάμεσα στα νοητά όντα ως μονόκερως, ο οποίος επιγράφει ως μοναδικό του κέρας εσένα, τον Πατέρα του, γνωρίζω καλά ότι κι εγώ παρομοίως με εκείνον θα υψωθώ. Επειδή, εφόσον έχουμε κληθεί να είμαστε κληρονόμοι του Θεού και συγκληρονόμοι του Χριστού, είμαι πεπεισμένος, λέγει, ότι θα απολαύσω την ίδια βασιλεία με τον Χριστό σου, όταν το γήρας μου, δηλαδή τα έσχατα της ζωής μου, θα υψωθεί με πλούσιο έλαιο. Διότι, αν και κατά κύριο λόγο τα στοιχεία της νεότητας και της ακμής της ψυχής μου ταπεινώνονται σαν σε αγώνα στον παρόντα βίο καθώς γυμνάζονται, εντούτοις τα έσχατα και το γήρας της ίδιας της ψυχής, δηλαδή η τελείωση, θα επιτύχει τη μεταβολή προς το καλύτερο, ζώντας μέσα σε άφθονο, πλούσιο και παχύ έλαιο, κοντά σε εσένα, τον ελεήμονα Θεό. Τότε λοιπόν, τότε, και ο οφθαλμός μου, που τώρα λιώνει από τον πόνο εξαιτίας των αμαρτωλών και θρηνεί τον θνητό βίο, θα αντικρίσει τους εχθρούς μου, βλέποντας να υφίστανται την πρέπουσα τιμωρία εκείνοι που τώρα δοξάζονται από τους πολλούς, των οποίων το τέλος θα παραδοθεί σε διασκορπισμό. Τότε δε, όχι μόνο ο οφθαλμός μου, αλλά και το ίδιο το ους της ψυχής μου θα ακούσει το τέλος εκείνων που σήμερα επαναστατούν εναντίον μου και πράττουν πονηρά. Ένεκα όλων αυτών, λοιπόν, υπερθαυμάζοντας τους λόγους της πρόνοιάς σου, και τη δικαιοκρισία που επιφυλάσσεται σε όλους από εσένα, εγώ αφενός υπερευφραίνομαι και αγαλλιώ για τα έργα των χειρών σου· αφετέρου δε, κάθε άφρων και ασύνετος άνθρωπος δεν τα κατανοεί αυτά.

Ψαλμός ωδής, για την ημέρα του Σαββάτου. Η προφητεία μιλάει για εκείνο το σάββατο, για το οποίο είπε ο Κύριος: προσεύχεστε να μη γίνει η φυγή σας τον χειμώνα ή το σάββατο. Και ο ψαλμός προτρέπει τους πάντες να σέβονται και να θυμούνται τον Θεό αδιαλείπτως. Αγαθόν. Προτροπή του Αγίου Πνεύματος, του ανθρώπου του Θεού, ώστε να δοξολογεί πάντοτε τον Θεό και να ψάλλει ακατάπαυστα. Διότι μέσω αυτού ο άνθρωπος γίνεται νοερός. Το να αναγγέλλει. Διότι πρέπει ο πιστός άνθρωπος (κάθε πιστός άνθρωπος) κάθε ημέρα, και τη νύχτα και τον όρθρο, να δοξάζει τον Θεό· διότι η νύχτα υποδηλώνει το πάθος και ο όρθρος την ανάσταση. Στο δεκάχορδο. Ονομάζει μεν χορδές τα δάχτυλα, εννοείται δε ότι οφείλει να χρησιμοποιεί την κιθάρα, δηλαδή τη γλώσσα, υφαίνοντας τη διδαχή των δώδεκα Αποστόλων αντί για νεύρα (χορδές) και έτσι να δοξάζει τον Κύριο. Διότι χωρίς αυτά το να ψάλλει είναι ανώφελο. Διότι με εύφρανες. Θεωρώντας ο άνθρωπος όλη την κτίση, πώς την δημιούργησε ο Θεός άκοπα, βλέποντας τον ουρανό στεφανωμένο με τα άστρα [τη γη να στολίζεται με τους καρπούς], τον ήλιο και τη σελήνη να φωτίζουν τα σύμπαντα. Και στα έργα. Βλέποντας ο άνθρωπος τον εαυτό του ως βασιλιά της κτίσεως· διότι μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε με τα χέρια του Θεού, και αυτόν προσέλαβε στη θεότητα.

Γι' αυτόν τον λόγο μνημόνευσε το ψαλτήρι και την κιθάρα· αλλά αναφέροντας εδώ το δεκάχορδο ψαλτήρι, υπονόησε τη νομική Διαθήκη· διότι δέκα είναι οι εντολές του Νόμου. Επειδή δε στην κιθάρα απέδωσε την ωδή, δηλαδή οπωσδήποτε την Καινή, για την οποία ο ίδιος αυτός ο ψαλμωδός σε άλλο σημείο της προφητείας έλεγε: «Θεέ μου, καινή ωδή θα σου άσω, με δεκάχορδο ψαλτήρι θα σου ψάλω»· άρα υπονοεί την ευαγγελική Διαθήκη. Και για ποιο λόγο χρησιμοποιεί διπλά όργανα για τη μελωδία; «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με τα δημιουργήματά σου, και με τα έργα των χεριών σου θα αγαλλιάσω». Διπλά, λέει, είναι τα αγαθά που έχω· γι' αυτό φρόντισα να ετοιμάσω διπλά και τα όργανα της δοξολογίας. Διότι ευφραινόμαστε με το δημιούργημα του Θεού, με την ομορφιά του ουρανού, με την ποικιλία των άστρων, με τα αγαθά της γης, με την προσφορά της θάλασσας.

Διότι, εάν ο Παύλος, ενώ υπέφερε από αβάσταχτες μαστιγώσεις, και ήταν δεμένος στο ξύλο, και βρισκόταν στη φυλακή, τα μεσάνυχτα, όταν ακριβώς ο πιο γλυκός ύπνος έρχεται σε όλους, συνέχιζε μαζί με τον Σίλα να υμνεί τον Θεό, και ούτε εξαιτίας του τόπου, ούτε του χρόνου, ούτε των φροντίδων, ούτε της τυραννίας του ύπνου, ούτε της οδύνης εκείνων των πόνων, ούτε από οπουδήποτε αλλού αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη μελωδία· πολύ περισσότερο εμείς, που ευφραινόμαστε και απολαμβάνουμε τα αγαθά του Θεού, οφείλουμε να αναπέμπουμε σε Αυτόν ευχαριστήριους ύμνους, ώστε, ακόμη κι αν συμβεί κάτι άτοπο στην ψυχή μας από τη μέθη και την πολυφαγία, με την είσοδο της ψαλμωδίας να απομακρυνθούν όλα εκείνα τα άτοπα και πονηρά διανοήματα. Και όπως ακριβώς πολλοί από τους πλουσίους, αφού εμποτίσουν το σφουγγάρι με βάλσαμο, σκουπίζουν με αυτό τα τραπέζια, ώστε, εάν έχει δημιουργηθεί κάποιος λεκές από τα φαγητά, με την αφαίρεσή του να φανεί το τραπέζι καθαρό· έτσι ακριβώς ας κάνουμε και εμείς, γεμίζοντας το στόμα μας, αντί για βάλσαμο, με πνευματική μελωδία, ώστε, εάν δημιουργήθηκε κάποιος λεκές στην ψυχή από την πολυφαγία, μέσω εκείνης της μελωδίας να τον εξαλείψουμε, και στεκόμενοι όρθιοι ας λέμε όλοι μαζί: «Μας εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά Σου, και για τα έργα των χειρών Σου θα αγαλλιάσουμε». Και μετά την ψαλμωδία ας προστίθεται και προσευχή, ώστε, μαζί με την ψυχή, να αγιάζουμε και το ίδιο το σπίτι.

Ψαλμός 91ος. Ωδή για την ημέρα του Σαββάτου. «Είναι αγαθό το να δοξολογεί κανείς τον Κύριο και να ψάλλει στο όνομά σου, Ύψιστε, να αναγγέλλει το πρωί το έλεός σου και την αλήθεια σου κατά τη νύχτα». Και τι θα μπορούσε να είναι αγαθότερο από όλα τα αγαθά, από το να συνομιλεί κανείς με τον Θεό ημέρα και νύχτα, και να μην καταδύεται στα βάθη της λήθης αποσιωπώντας τη μέριμνά του για εμάς, αλλά να λέει με αγαθή συνείδηση: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με τα δημιουργήματά σου και για τα έργα των χεριών σου θα αγαλλιάσουμε». Διότι ποιος συνετός άνθρωπος, παρατηρώντας την ομορφιά του ουρανού, της γης και των λοιπών δημιουργημάτων του Θεού, δεν θα έλεγε με θαυμασμό: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, πάρα πολύ βαθιές είναι οι σκέψεις σου» και κανένας δεν είναι ικανός να τις κατανοήσει. «Ο άφρων άνθρωπος δεν θα γνωρίσει και ο ασύνετος δεν θα κατανοήσει αυτά». Ποια είναι αυτά; Είτε τα δημιουργήματα του Θεού είτε όσα διδάσκονται για αυτά από το θείο Πνεύμα. Ίσως βέβαια ούτε ο φρόνιμος και συνετός δεν θα μπορούσε να βρει την πλήρη κατανόηση των θείων δημιουργημάτων. Διότι πολλοί από τους σοφούς επιχείρησαν να μιλήσουν για τα κτίσματα του Θεού και έμοιαζαν σαν να πήραν ένα κύπελλο από τη θάλασσα. «Όταν βλάστησαν οι αμαρτωλοί σαν το χορτάρι» και χλόασαν στη ζωή, η αμαρτία τους απέδειξε μάταιους. «Και ξεπρόβαλαν» και έχουν πέσει «όλοι όσοι εργάζονται την ανομία»· αυτά πρέπει να τα εκλάβουμε ότι αναφέρονται στον Χριστό και τους Ιουδαίους. «