Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 91:8

Αλλά οι άφρονες δεν κατανοούν το βάθος του μυστηρίου. Ο άφρων άνθρωπος δεν θα γνωρίσει. Με διαφορετικούς τρόπους τα εξέφρασε αυτά, διότι εκείνος που νοσεί στον νου και στερείται συνέσεως, τίποτα από αυτά δεν γνωρίζει, ούτε βεβαίως πρόκειται να ακούσει περί αυτών. Όταν αναβλαστάνουν οι αμαρτωλοί σαν το χορτάρι.

Το ωραιότερο δε δημιούργημα, δηλαδή το κατόρθωμα της βουλής του Θεού και Πατρός, και τρόπον τινά το έργο των χειρών του, είναι η δύναμη της οικονομίας που έγινε για εμάς, όπως μας δίδαξε ο ίδιος ο Χριστός: «Διότι τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο», λέει, «ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μην απολεστεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια.»] <Ο ασύνετος δεν θα τα κατανοήσει αυτά.> (B f. 378, H f. 405.) Διότι δεν είναι γνώρισμα του καθενός ανεξαιρέτως να μπορεί να κατανοεί το τόσο βαθύ και σεπτό μυστήριο του Χριστού, αλλά μάλλον εκείνων στους οποίους θα το αποκαλύψει ο ίδιος ο Πατέρας. [<Όταν ανατείλουν οι αμαρτωλοί.> (B f. 378, H f. 405. Cord. Anonymi.) Ανέτειλαν λοιπόν, λέει, σαν το χορτάρι, δηλαδή σαν τα φυτά του αγρού· αλλά αφού άνθισαν για λίγο, έπειτα έγειραν· δηλαδή κάμφθηκαν και ταπεινώθηκαν, και κατέληξαν σε απόλυτο όλεθρο, αυτοί που εργάζονται την ανομία εναντίον του Χριστού.] [<Εσύ δε είσαι ο Ύψιστος, κ.τ.λ.> (B f. 378 b. H f. 405 b Cord. Anonymi) Διότι Ύψιστος είναι ο μονογενής Λόγος του Θεού, ακόμη και αν υπέβαλε τον εαυτό του σε εκούσια κένωση, και ενδύθηκε τη μικροπρέπεια της ανθρώπινης φύσης, για να αναχαλκεύσει τη φύση του ανθρώπου προς την αφθαρσία, και να υψώσει το ταπεινό, και να τιμήσει το ατιμασμένο, ώστε με τη χάρη της υιοθεσίας να καταλαμπρύνει τον δούλο: «Διότι έγινε πτωχός για εμάς, αν και ήταν πλούσιος, ώστε εμείς με τη δική του πτωχεία να πλουτίσουμε.»

Σήμερα αντιλήφθηκα ότι προοδεύεις και με ξεπερνάς. Διότι, όταν κάποιος αγωνιστεί ενάντια στην έμπρακτη αμαρτία και αρχίσει να πολεμά και τους εμπαθείς λογισμούς του νου, ταπεινώνεται, συντρίβεται, αγωνίζεται και μέσω της θλίψης των αγώνων σιγά-σιγά καθαίρεται και επανέρχεται στη φυσική του κατάσταση. Επομένως, όπως είπαμε, από άγνοια και υπερηφάνεια ταράζεται κανείς όταν ενοχλείται από κάποιο πάθος, ενώ μάλλον οφείλει με ταπείνωση να γνωρίζει τα δικά του μέτρα και να υπομένει προσευχόμενος, έως ότου ο Θεός τον ελεήσει. Διότι, εάν δεν πειραστεί κάποιος και δεν δοκιμάσει τη θλίψη των παθών, ποτέ δεν αγωνίζεται για να καθαρθεί. Σχετικά με αυτό ο ψαλμός λέει: «Όταν ανατέλλουν οι αμαρτωλοί σαν το χορτάρι και προβάλλουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, αυτό γίνεται για να εξολοθρευθούν στους αιώνες των αιώνων». Αμαρτωλοί που ανατέλλουν σαν το χορτάρι είναι οι εμπαθείς λογισμοί. Διότι το χορτάρι είναι αδύναμο και δεν έχει δύναμη. Όταν λοιπόν ανατείλουν οι εμπαθείς λογισμοί στην ψυχή, τότε προβάλλουν, δηλαδή εμφανίζονται, όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, οι οποίοι είναι τα πάθη, ώστε να εξολοθρευθούν στους αιώνες των αιώνων. Διότι όταν τα πάθη φανερωθούν σε εκείνους που αγωνίζονται, τότε εξολοθρεύονται από αυτούς.

Και χαίρομαι βεβαίως και υπερευφραίνομαι που αξιώθηκα τέτοιων δωρεών, τις οποίες στερείται κάθε άφρων και ασύνετος, ο οποίος δεν μπορεί, μέσα από τα έργα του Θεού, να διδαχθεί τους λόγους περί της καθολικής πρόνοιας. Όταν οι αμαρτωλοί βλαστάνουν σαν το χορτάρι και εμφανίζονται όλοι όσοι πράττουν την ανομία, αυτό συμβαίνει για να εξολοθρευτούν στους αιώνες των αιώνων.

Ο μεν άφρων και ασύνετος, βλέποντας τους ασεβείς να ευημερούν και τους δικαίους και ευσεβείς να κακοπαθούν, δεν κατανοεί τους λόγους της Πρόνοιας, αλλά αμέσως τρέπεται σε ασεβείς λογισμούς, εκπίπτοντας στην αθεΐα. Εγώ, όμως, ατενίζοντας το δημιούργημά σου και τα έργα των χειρών σου, μαζί με τα άλλα κατανόησα ότι το τέλος των ασεβών που ευημερούν στη ζωή αυτή συνεπάγεται όλεθρο και απώλεια· γι' αυτό και νιώθω πολύ μεγαλύτερο δέος για τους λόγους της θείας κρίσεως. Όπως ακριβώς το χορτάρι και τα άνθη της γης για λίγο φαίνονται ωραία και θέλγουν την όραση και κάθε αίσθηση, όμως πολύ γρήγορα μεταβάλλονται και αλλοιώνονται, φθίνουν πανεύκολα και χάνονται· με τον ίδιο τρόπο και οι αμαρτωλοί που θαυμάζονται από τους πολλούς, μόλις ανέτειλαν και άνθισαν για λίγο, πρόβαλαν και φάνηκε ποιοι πραγματικά είναι και ποιας προαιρέσεως· έπειτα, δεν άργησε να τους βρει ένας όλεθρος που δεν είναι πλέον σύντομος και πρόσκαιρος, αλλά μια διαρκής απώλεια.

Επειδή ακριβώς η δική σου δικαιοκρισία επιβλέπει τα ανθρώπινα πράγματα, γι' αυτό θεωρώ πως έχει επιτραπεί στους αμαρτωλούς και σε όσους εργάζονται την ανομία να αναδύονται και να προβάλλουν· προκειμένου να ελεγχθεί η προαίρεσή τους, η οποία δεν έκανε καλή χρήση των δωρεών του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο, θα τους διαδεχθεί τιμωρός αιώνιος όλεθρος.

«Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα, θα πληθυνθεί σαν την κέδρο του Λιβάνου». Για τους αμαρτωλούς λέχθηκε ότι ανατέλλουν σαν το χορτάρι και, αναλόγως προς το παράδειγμα του χορταριού, δεν αργούν να φθαρούν· διότι άμα τη ανατολή του το χορτάρι ξηράνθηκε, και το άνθος του έπεσε, όπως ακριβώς συμβαίνει με τη ζωή και τη δόξα των αμαρτωλών. Ο δίκαιος όμως δεν θα ανθίσει σαν το χορτάρι, αλλά όμοια με τον φοίνικα, φέροντας κατά κάποιον τρόπο τις ρίζες του προς τα άνω, και τα φυλλώματά του όχι απλωμένα στο χώμα, αλλά εκτεινόμενα προς τον ουρανό. Εξαιτίας αυτών λοιπόν ο δίκαιος θα μπορούσε να παρομοιαστεί με τον φοίνικα, όχι όμως και με τον μονοφυή κορμό του φοίνικα· διότι πληθύνεται στο πλήθος των κλαδιών, τα οποία σώζονται ταυτόχρονα με αυτόν και μέσω αυτού. Γι' αυτόν τον λόγο πρέπει να παρομοιαστεί με την κέδρο, και όχι απλώς με μια οποιαδήποτε, αλλά με αυτήν του Λιβάνου· διότι αυτή είναι ογκώδης και αυξάνεται μεγαλοπρεπώς, καθώς φυτρώνει σε όρος εξαιρετικά εύφορο, το οποίο γεννά και τρέφει φυτά ουρανομήκη. Έτσι λοιπόν και ο δίκαιος, έχοντας αμέτρητους εκείνους που σώζονται μέσω αυτού και μαζί με αυτόν, ως προς τούτο θα ήταν παρόμοιος με την κέδρο, ενώ με τον φοίνικα σύμφωνα με όσα άλλως έχουν δηλωθεί.

Ωστόσο, το αόριστο και απερίληπτο της θεότητας παραμένει επέκεινα κάθε καταλήψεως· διότι, για Εκείνον του οποίου η μεγαλοπρέπεια της δόξας δεν έχει πέρας, όπως μαρτυρεί ο προφήτης, αυτό παραμένει πάντοτε το ίδιο, θεωρούμενο διαπαντός στο αυτό ύψος. Όπως ακριβώς και ο μέγας Δαβίδ, ο οποίος ετοίμαζε στην καρδιά του τις καλές αναβάσεις και πορευόταν διαρκώς από δύναμη σε δύναμη, αυτό αναφώνησε προς τον Θεό: «Εσύ δε, Κύριε, είσαι Ύψιστος εις τον αιώνα»· θεωρώ πως με τη φράση αυτή εννοεί το εξής: ότι μέσα σε όλη την αϊδιότητα του ατελεύτητου αιώνα, εκείνος που τρέχει προς Εσένα γίνεται πάντοτε μεγαλύτερος και ανώτερος από τον εαυτό του, αυξανόμενος διαρκώς και αναλογικώς μέσω της αναβάσεως προς τα αγαθά, ενώ Εσύ παραμένεις ο ίδιος, Ύψιστος εις τον αιώνα, και δεν μπορείς ποτέ να φανείς χαμηλότερος σε όσους ανέρχονται, εφόσον είσαι πάντοτε εξίσου ανώτερος και υψηλότερος από τη δύναμη εκείνων που υψώνονται.

«Ως εμεγαλύνθη»: Διότι με το να μεγαλυνθεί, δηλαδή να πληθυνθεί ο άνθρωπος, έγιναν βαθιοί οι διαλογισμοί του Θεού, δηλαδή αποκρύφθηκε από κάθε ανθρώπινη σκέψη η βουλή του Θεού, την οποία αποφάσισε για τον άνθρωπο. Διότι ποιος θα μπορούσε ποτέ να διανοηθεί, ότι ο Θεός έρχεται στη γη για τον άνθρωπο; «Άφρων άνθρωπος»: Ο διάβολος, ως άφρων και ασύνετος, αγνόησε τη σωτηρία που επρόκειτο να λάβει ο άνθρωπος από τον Θεό. «Κατά το ανατείλαι»: Διότι αυτούς τους πλάνησε ο διάβολος και τους έκανε αμαρτωλούς. Και πληθύνθηκε η αμαρτία πάνω στη γη. Γι' αυτό ο Θεός εμφανίστηκε στη γη, ώστε όσους αιχμαλώτισε εκείνος, Αυτός να τους ελευθερώσει. «Και διέκοψαν»: Οι δαίμονες· διότι αυτοί εξέτρεψαν τον άνθρωπο από την ευθεία οδό. «Ώστε να εξολοθρευθούν»: Διότι οι δαίμονες δεν μπορούν πλέον να ανακτήσουν την αρχική τους τιμή, αλλά απορρίφθηκαν αιώνια. «Εσύ δε, Ύψιστε»: Ως παντοδύναμος Θεός κατοικείς στους ουρανούς. «Διότι ιδού»: Τα τέκνα των Ιουδαίων· διότι αυτοί έγιναν εχθροί του Κυρίου, και απωλέσθηκαν, επειδή σήκωσαν τα χέρια τους κατά του Θεού. «Και θα διασκορπιστούν»: Ο λαός των Ιουδαίων· διότι αυτοί διέπραξαν την ασύγκριτη ανομία σταυρώνοντας τον Κύριο· και ο Χριστός, όταν αναστήθηκε, τους διασκόρπισε. «Και θα υψωθεί»: Αποκαλεί λοιπόν το μυστήριο της Παρθένου «κέρας», ως την κορύφωση όλων των μυστηρίων, και «μονόκερω» ως μονοειδές και ασύμμικτο με κάθε κτίση.

Ο άφρων άνθρωπος δεν θα τα γνωρίσει, και ο ασύνετος δεν θα τα κατανοήσει αυτά. Διότι γνώρισμα του άφρονα είναι το να μην υποχωρεί στη σοφία του Θεού, ούτε να γνωρίζει ότι Εκείνος κυβερνά τα πάντα με δικαιοσύνη, τα διευθύνει με ισότητα και τα οικονομεί συμφερόντως, έστω κι αν εμείς προς το παρόν αγνοούμε τις αιτίες των όσων συμβαίνουν. Το από πού, όμως, προέρχεται το ότι οι ασύνετοι σκανδαλίζονται, το έκανε γνωστό με τα όσα ακολουθούν: «Όταν οι αμαρτωλοί αναβλαστάνουν σαν το χορτάρι, και ξεπροβάλλουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, αυτό γίνεται για να εξολοθρευτούν στους αιώνες των αιώνων». Διότι η αναβλάστηση των αμαρτωλών, δηλαδή, έχει πρόσκαιρη ευπρέπεια.

Την ονόμασε δε ανατολή όχι εξαιτίας της λαμπρότητας, αλλά για να μάθεις ότι αυτήν τη διαδέχονται και δυστυχίες. Εξαπατά τους ανόητους και τους άφρονες, και τους παρακινεί να σκέφτονται για τον Θεό ότι εγκατέλειψε τον κόσμο απρονόητο, μην προσέχοντας ότι, έστω και αν ανατέλλουν οι αμαρτωλοί, είναι σαν το χόρτο, το οποίο αμέσως μόλις ανθίσει μαραίνεται. Πλην όμως, με την ευημερία αυτών, όλοι όσοι εργάζονται την ασέβεια ξεπροβάλλουν. Διότι εμφανίζουν τους εαυτούς τους με θράσος· αυτή όμως η θρασύτητά τους καθίσταται αιτία αιώνιου ολέθρου· διότι από το να πράττει κανείς τα κακά, το να επιδεικνύει θράσος για αυτά είναι χειρότερο.

Διότι γνώρισμα του τέλειου ανθρώπου είναι να μην ξεχνά τα δικά του σφάλματα. Αν όμως τα προφανή σφάλματα είναι δυσνόητα, πολύ περισσότερο είναι οι κρυφοί λογισμοί. Ας γνωρίζουμε λοιπόν ως λογικοί άνθρωποι ότι ο Κύριος επιφέρει τις δοκιμασίες για την ωφέλειά μας και μέσω αυτών απεργάζεται μέσα μας πολλά καλά: πρώτον, την ανακάλυψη των πονηρών λογισμών που μας κυριεύουν κρυφά· μετά την ανακάλυψή τους, προσθέτει ταπεινοφροσύνη αληθινή και ανυπόκριτη· έπειτα την απαλλαγή από τη μάταιη έπαρση και γενικά την αποκάλυψη κάθε κακίας που φωλιάζει μέσα μας, σύμφωνα με αυτό που έχει γραφτεί: «Πρόβαλαν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, ώστε να εξολοθρευτούν στους αιώνες των αιώνων.» Να γνωρίζετε λοιπόν αυτό με ακρίβεια, αδελφοί, ότι εάν δεν υπομείνουμε τις δοκιμασίες με πίστη και ευχαριστία, δεν μπορούμε να ανακαλύψουμε την κρυμμένη κακία. Και εάν αυτή δεν ανακαλυφθεί ξεκάθαρα, ούτε τους τωρινούς πονηρούς λογισμούς μπορούμε να απορρίψουμε, ούτε να ζητήσουμε εξιλέωση για τα προηγούμενα αμαρτήματα, ούτε να αποκτήσουμε ασφάλεια για τα μελλοντικά.

Ψαλμός 91ος. Ωδή για την ημέρα του Σαββάτου. «Είναι αγαθό το να δοξολογεί κανείς τον Κύριο και να ψάλλει στο όνομά σου, Ύψιστε, να αναγγέλλει το πρωί το έλεός σου και την αλήθεια σου κατά τη νύχτα». Και τι θα μπορούσε να είναι αγαθότερο από όλα τα αγαθά, από το να συνομιλεί κανείς με τον Θεό ημέρα και νύχτα, και να μην καταδύεται στα βάθη της λήθης αποσιωπώντας τη μέριμνά του για εμάς, αλλά να λέει με αγαθή συνείδηση: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με τα δημιουργήματά σου και για τα έργα των χεριών σου θα αγαλλιάσουμε». Διότι ποιος συνετός άνθρωπος, παρατηρώντας την ομορφιά του ουρανού, της γης και των λοιπών δημιουργημάτων του Θεού, δεν θα έλεγε με θαυμασμό: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, πάρα πολύ βαθιές είναι οι σκέψεις σου» και κανένας δεν είναι ικανός να τις κατανοήσει. «Ο άφρων άνθρωπος δεν θα γνωρίσει και ο ασύνετος δεν θα κατανοήσει αυτά». Ποια είναι αυτά; Είτε τα δημιουργήματα του Θεού είτε όσα διδάσκονται για αυτά από το θείο Πνεύμα. Ίσως βέβαια ούτε ο φρόνιμος και συνετός δεν θα μπορούσε να βρει την πλήρη κατανόηση των θείων δημιουργημάτων. Διότι πολλοί από τους σοφούς επιχείρησαν να μιλήσουν για τα κτίσματα του Θεού και έμοιαζαν σαν να πήραν ένα κύπελλο από τη θάλασσα. «Όταν βλάστησαν οι αμαρτωλοί σαν το χορτάρι» και χλόασαν στη ζωή, η αμαρτία τους απέδειξε μάταιους. «Και ξεπρόβαλαν» και έχουν πέσει «όλοι όσοι εργάζονται την ανομία»· αυτά πρέπει να τα εκλάβουμε ότι αναφέρονται στον Χριστό και τους Ιουδαίους. «