Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:1

Αλλά άλλοι μεν δεν έχουν ούτε πίστη ούτε ορθή πολιτεία, άλλοι δε έχουν αληθινή πίστη, αλλά δεν έχουν καλή πολιτεία· «ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Για τον Θεό σαλπίζουν μεγάλα λόγια, ενώ ως προς την αγαθοεργία αδρανούν. «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό, δεν υπάρχει ούτε ένας». Έπειτα, επειδή «ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» και αγανάκτησε εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν, μας διδάσκει ο προφήτης ότι όχι μόνο έσκυψε, αλλά και μίλησε με απειλές: «Δεν θα μάθουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» Και τι θα μάθουν; Ότι ο Κύριος είναι Θεός εκδικήσεων. Θα μάθουν ότι έρχεται ως κριτής νεκρών και ζώντων. Θα μάθουν ότι «θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Δεν έμαθαν όταν νουθετούνταν· θα μάθουν όταν θα υποφέρουν. Έτσι κάποτε τα ίδια έλεγε ο Θεός και για τους άθεους Αιγυπτίους: «Και θα μάθουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και των αρμάτων του». Θα μάθουν τότε, όταν από τη γνώση αυτή δεν θα ωφεληθούν σε τίποτα, όταν, καταδιώκοντας με τα άρματα, σκεπαστούν από τα κύματα. Ή μπορεί να διαβαστεί και ως αποφατική δήλωση: «Δεν θα μάθουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία». Και τι δεν θα μάθουν; «Ότι ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό στη γη». Τι δεν θα μάθουν; Ότι δυσαρεστείται με όσα πράττονται κακώς. Τι δεν θα μάθουν; Τις οδούς του Θεού δεν θα θελήσουν να τις μάθουν.

Ψαλμός του Δαβίδ για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας. 93ος. Υπόθεση. Σε αυτόν εισάγει τον λόγο περί της θείας πρόνοιας, διδάσκοντας να μην θλιβόμαστε και να μην αγωνιούμε, έστω και αν προσκαίρως υπάρξει ευημερία για τους αμαρτωλούς και διωγμός για τους ευσεβείς. Διότι τίποτα από αυτά δεν παραμένει ως έχει, αλλά θα μεταβληθεί· για τους μεν η θλίψη θα μετατραπεί σε αιώνια απόλαυση αγαθών, για τους δε, μετά τα φαινομενικά αγαθά, θα ακολουθήσει η κόλαση στους ατελεύτητους αιώνες. Επιγράφεται δε «τετράδι Σαββάτων», επειδή αναφέρεται στον τέταρτο μήνα· διότι αντί για τον μήνα έθεσε την ημέρα κατά την οποία έγινε η αρχή των συμφορών για την πόλη του Θεού, όταν κατά τη διάρκειά του εκστράτευσαν οι Βαβυλώνιοι, όπως εξιστορεί ο Ιερεμίας.

Ο Κύριος είναι Θεός των εκδικήσεων, ο Θεός των εκδικήσεων φανερώθηκε. Όπως ακριβώς είναι Θεός ελεήμων και Θεός παρακλήσεων, έτσι είναι και Θεός εκδικήσεων. Και πάλι, το αναφέρει αυτό στον πρόλογο, προσφέροντας μεγάλη παρηγοριά σε όσους έχουν αποκάμει εξαιτίας των θλίψεων. Το δε «επαρρησιάσατο» δηλώνει την απόφαση που θα εκδοθεί μετέπειτα στο θείο δικαστήριο εναντίον των ασεβών, διά της οποίας λέγει: Πορευθείτε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι.

Ο νεʹ, Όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ· ο νστʹ, Όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο· ο νηʹ, Όταν έστειλε ο Σαούλ και φύλαξε τον οίκο του, για να τον θανατώσει· ο νθʹ, Όταν πυρπόλησε τη Μεσοποταμία της Συρίας, και τη Συρία Σωβάλ, και επέστρεψε ο Ιωάβ, και πάταξε στην κοιλάδα των Αλών δώδεκα χιλιάδες· ο ξβʹ, Όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας· ο ξεʹ, Της Αναστάσεως· ο ξθʹ, Εις ανάμνηση, για να με σώσει ο Κύριος· ο οʹ, Των υιών του Αδάμ [του Ιωναδάβ] των πρώτων που αιχμαλωτίστηκαν· ο οαʹ, Εις τον Σολομώντα· ο οεʹ, Προς τον Ασσύριο· ο πζʹ, Υπέρ Μαελέθ του αποκριθήναι· ο ϟαʹ, Για την ημέρα του Σαββάτου· ο κγʹ, Της μιας των Σαββάτων· ο ϟβʹ, Για την ημέρα του προσαββάτου, όταν κατοικήθηκε η γη· ϟγʹ, Τετράδι Σαββάτων· ο ϟεʹ, Όταν οικοδομείτο ο οίκος πριν από την αιχμαλωσία· ο ϟστʹ, Όταν η γη του αποκαθίστατο· ο ϟθʹ, Προς εξομολόγηση· ο ραʹ, Προσευχή για τον πτωχό, όταν κυριευθεί από ακηδία, και εκχύσει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου· ο ρμαʹ, Προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο· ο ρμγʹ, Προς τον Γολιάθ· ο ρναʹ, Αυτός ο ψαλμός είναι ιδιόγραφος του Δαβίδ, και βρίσκεται εκτός της αρίθμησης, όταν μονομάχησε με τον Γολιάθ.»

Στο Ψαλτήριο: Ο Θεός των εκδικήσεων, ο Κύριος, ο Θεός των εκδικήσεων φανερώθηκε με παρρησία· υψώσου, εσύ που κρίνεις τη γη, απόδωσε ανταπόδοση στους υπερήφανους. Διότι και ευλογίες θα δώσει αυτός που νομοθετεί. Θα πορευτούν από δύναμη σε δύναμη· θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΟΣ. 93ος. Ο Θεός των εκδικήσεων είναι ο Κύριος, ο Θεός των εκδικήσεων φανερώθηκε με παρρησία. Ο ψαλμός αυτός είναι μεν ανεπίγραφος στους Εβραίους, περιέχει όμως παράκληση και παραμυθία για εκείνους που στον παρόντα βίο διώκονται και καταπονούνται εξαιτίας της ευσέβειάς τους, των οποίων την προσευχή παραθέτει προχωρώντας παρακάτω. Προτάσσει δε της προσευχής την παράκληση και την παραμυθία, προλαβαίνοντας τη δέηση των διωκόμενων και θεραπεύοντας εκ των προτέρων τους πόνους τους, αποδεικνύοντας μάλιστα με έργα ότι εκπληρώνεται σε αυτούς το: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Λάβετε λοιπόν θάρρος, λέει, εσείς· διότι ο Κύριος, στον οποίο ελπίσατε, όπως ακριβώς είναι Θεός ποιητής και Θεός δημιουργός, και Θεός σωτήρας, και Θεός ευεργέτης, και Θεός κριτής, και Θεός Πατέρας των οικτιρμών, και Θεός κάθε παράκλησης, μακρόθυμος και πολυέλεος και που μεταμελείται για τις αμαρτίες, και που έχει αναρίθμητες άλλες θεϊκές ιδιότητες, έτσι είναι και Θεός εκδικήσεων. Διότι μεριμνά για όσα πράττονται στους ουρανούς, ώστε να επιβάλλει τη δίκαιη τιμωρία σε όσους αδικούν, να κρίνει δίκαια και να τιμωρεί όσους πρέπει, και να ανταποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Έως πότε, λοιπόν, θα τους επιτρέπεται να προχωρούν πράττοντας αυτά; Αλλά, αφού πλέον ανεβείς στον υψηλό θρόνο της δίκαιης κρίσης σου, «Υψώσου εσύ που κρίνεις τη γη» και «απόδωσε ανταπόδοση στους υπερήφανους», αποδίδοντάς τους την τιμωρία που τους αξίζει. Διότι τώρα έχουν καταφρονήσει εσένα τον ίδιο, θεωρώντας ότι δεν έχεις τίποτα το υψηλό, ούτε ότι βλέπεις, ούτε ότι κρίνεις τη γη. Γι' αυτό και έχουν θεωρήσει ότι τα του βίου τους παραμένουν ανέλεγκτα και μακριά από τη θεία πρόνοια. Εγώ, όμως, ευχόμενος να παραμείνω ξένος προς την ασέβειά τους, είμαι πεπεισμένος ότι εσύ είσαι Θεός των εκδικήσεων, και ότι εσύ είσαι αυτός που κρίνει όλη τη γη. Διότι, παρόλο που συγκαταβαίνεις, επιδεικνύοντας χρηστότητα, ανοχή και μακροθυμία, και συγκρατείς την οργή σου εναντίον των ασεβών· εγώ ωστόσο, πιστεύοντας ότι τίποτα δεν θα μείνει άκριτο, εφόσον εσύ επιβλέπεις τα σύμπαντα, ικετεύω και παρακαλώ να υψωθείς και να δείξεις σε όλους το μεγαλείο σου και το ύψος της θεότητάς σου· ώστε επιτέλους να πάψουν οι αμαρτωλοί να επαίρονται και να καυχώνται για όλα όσα παράνομα διαπράττουν.

«Ποιος θα εγερθεί για μένα εναντίον των πονηρών, ή ποιος θα συμπαρασταθεί σε μένα εναντίον εκείνων που πράττουν την ανομία; Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, για λίγο ακόμη θα κατοικούσε η ψυχή μου στον άδη. Αν έλεγα, "Κλονίστηκε το πόδι μου", το έλεός σου, Κύριε, με βοηθούσε». Ο διαχωρισμός που γίνεται με το διάψαλμα επέφερε και πάρα πολύ μεγάλη μεταβολή στο νόημα. Διότι, σαν να ολοκληρώθηκε ο προηγούμενος λόγος, λέει ξεκινώντας από νέα αρχή: «Ποιος θα εγερθεί για μένα εναντίον των πονηρών;» Διότι, λέει, έχουμε μάθει από τη διδασκαλία του θείου Πνεύματος ότι ο Κύριος είναι Θεός των εκδικήσεων και ότι θα αποδώσει ανταπόδοση στους υπερήφανους· και ότι θα σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό· και ότι δεν θα απορρίψει τον λαό του, ούτε θα εγκαταλείψει την κληρονομιά του· αλλά, στο τέλος των πραγμάτων, όταν ο λαός επιστρέψει στην κρίση, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Και ότι θα σταθούν στα δεξιά, πλησίον της δικαιοσύνης του, όλοι οι ευθείς στην καρδιά, περνώντας τη διαμονή τους μαζί με τον ίδιο τον Κύριο στη βασιλεία των ουρανών, και θα παρίστανται σε αυτόν σε ολόκληρη τη ζωή τους. Σε αυτά, λοιπόν, πίστεψα, και πιστεύοντας παρηγορήθηκα. Αλλά, στο μεταξύ, κατά τον παρόντα καιρό, ποιος θα σταθεί υπέρ εμού εναντίον των πονηρών; Ή ποιος εκδικητής θα συμπαρασταθεί σε μένα εναντίον αυτών που πράττουν την ανομία;

Και ο Κύριος έγινε για εμένα καταφύγιο, και ο Θεός μου βοηθός της ελπίδας μου. Και θα τους ανταποδώσει την ανομία τους, και εξαιτίας της πονηριάς τους θα τους αφανίσει ο Κύριος ο Θεός μας. Διότι οι ασεβείς, λέει, σε τέτοιο βαθμό θα καταδιώξουν την ψυχή του δικαίου, περικυκλώνοντάς την με παγίδες και δίχτυα, ώστε θα την οδηγήσουν μέχρι και τον θάνατο, καταδικάζοντας αθώο αίμα. Επειδή δεν αρκούνται στις χρηματικές ζημίες, ούτε στις πληγές και τους βασανισμούς κατά του σώματος των δικαίων, αλλά εκδίδουν εναντίον τους ακόμη και θανατική καταδίκη. Και εκείνοι μεν είναι τέτοιοι· εγώ όμως, έχοντας μάθει να περιφρονώ τέτοιες καταστάσεις και να στέκομαι με θάρρος μέχρι θανάτου, γνωρίζοντας ότι έχω καταφύγιό μου τον Κύριο και βοηθό της ελπίδας μου τον Θεό μου· ο Οποίος σε εμένα μεν θα βοηθήσει γινόμενος καταφύγιό μου, σε αυτούς όμως που θηρεύουν την ψυχή του δικαίου και καταδικάζουν αθώο αίμα, θα ανταποδώσει την ανομία τους στο κεφάλι τους, και θα στρέψει την πονηριά τους εναντίον τους στον καιρό της δίκαιης κρίσης, οπότε και θα τους αφανίσει ο Κύριος ο Θεός μας· γι' αυτό και στην αρχή του ψαλμού αποκαλείται Θεός των εκδικήσεων.

Μην απλώνεις τα χέρια σου σε ανομίες, ούτε να σφετερίζεσαι τα ξένα· αλλά τι πρέπει να κάνεις; Σπείρε με δικαιοσύνη, και αυτά θα τρυγήσουν από εκεί καρπό ζωής. Αν όμως θέλεις να πράττεις διαφορετικά, μάθε το τέλος των πράξεών σου από τη Θεόπνευστη Γραφή· και μάθε ότι, όπως ακριβώς έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα. Αν πάλι δεν το μάθεις εσύ, επειδή θα σε έχει προλάβει το τέλος, θα το μάθουν τα παιδιά σου, διδασκόμενα το αλάνθαστο των θείων λόγων από τα ίδια τους τα έργα. Εσύ βέβαια ήδη ενεργείς ασυλλόγιστα και προβαίνεις προς τον Σέρβο εχθρό σε πράξεις που αρμόζουν σε συγγένεια και συμμαχία, με σκοπό να υπάρξει έκχυση αίματος, και σε όλα τα άλλα έργα που χαρακτηρίζουν μια βαρβαρική κίνηση. Έναντι ποιου αδικήματος, όμως, είτε μικρού είτε και μεγαλύτερου, που διαπράχθηκε από εμάς κάνεις αυτά τα πράγματα; Κανένα απολύτως δεν έχεις να επικαλεστείς. Μόνο ο εξαιρετικά πλεονεκτικός τρόπος σου σε παρακινεί σε αυτά, καθώς και το ότι δεν έχεις τον φόβο του Θεού απέναντι στα μάτια σου. Για τον Κύριο δεν ακούς ότι είναι δίκαιος και αγάπησε τη δικαιοσύνη; Δεν γνωρίζεις ότι ο Θεός είναι Θεός εκδικήσεων; Και ότι αντιτάσσεται στους υπερήφανους, μισεί τους αλαζόνες και καταβάλλει τους καυχησιολόγους; Και ότι βδελύσσεται αυτούς που εναποθέτουν τις ελπίδες τους στο πλήθος του πλούτου τους και ενδυναμώνονται μέσα στη ματαιότητα;

ΚΕ΄. Και πιστεύουμε και ακούμε για κάποιο κατακάθι της οργής του Θεού, το υπόλειμμα της κίνησής Του εναντίον όσων είναι άξιοι τιμωρίας· διότι ο Κύριος είναι Θεός εκδικήσεων. Επειδή, αν και από φιλανθρωπία κλίνει από την αυστηρότητα προς την επιείκεια, ωστόσο δεν συγχωρεί εντελώς αυτούς που αμαρτάνουν, για να μη γίνουν χειρότεροι εξαιτίας της αγαθότητάς Του. Εκείνος όμως δεν διατηρούσε μέσα του απολύτως τίποτα εναντίον όσων τον παρόξυναν, αν και δεν ήταν εντελώς άτρωτος από τον θυμό, και μάλιστα στα πνευματικά ζητήματα όπου κυριευόταν από τον ζήλο· εκτός αν τύχαινε να είναι προετοιμασμένος και οπλισμένος, και να έχει παραταχθεί από μακριά, σαν απέναντι σε αντίπαλο, προς αυτό που επρόκειτο να τον λυπήσει.

Και πάλι, υπάρχει ένα άλλο είδος επιγραφής: «στους υιούς Κορέ» ή «στον Ιδιθούμ» ή «στον Ασάφ»· σε έναν δε κατ' εξαίρεση αναγράφεται: «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού». Αναφορικά με εκείνους που, σύμφωνα με την εκκλησιαστική γραφή, φέρουν τις επιγραφές που τους συνοδεύουν, ενώ στους Εβραίους παραδίδονται ανεπίγραφοι, διαπιστώσαμε την εξής διαφορά: διότι σε ορισμένους υποδηλώνεται κάποιος αριθμός από τις ημέρες της εβδομάδας, όπως «μία σαββάτων» ή «τετράδι σαββάτων» ή «εις την ημέραν του σαββάτου» ή «προ του σαββάτου»· άλλοι δε έχουν κάποιο άλλο νόημα στις επιγραφές τους, το οποίο έχει παντελώς αποσιωπηθεί από τους Εβραίους.

Ομοίως και την επιγραφή του ενενηκοστού τρίτου ψαλμού, για την ίδια αιτία, το εβραϊκό κείμενο δεν την αποδέχεται· η δε φράση της επιγραφής έχει ως εξής: «Του Δαβίδ, για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας, ανεπίγραφος στους Εβραίους». Το δε μυστήριο σε αυτό προαγορεύει την οικονομία του πάθους. Διότι, εφόσον η προδοσία από τον Ιούδα έλαβε χώρα την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας, την προηγούμενη ημέρα Εκείνος που λυτρώνει όλο τον κόσμο διά του εαυτού Του, κατά κάποιον τρόπο πωλείται από τον προδότη. Διότι έτσι ονομάζεται το γεγονός και από την προφητεία του Ιερεμία: «Και έλαβον τα τριάκοντα αργύρια, την τιμή του εκτιμηθέντος». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, πωλείται, ώστε με τη δική Του πώληση να εξαγοράσει εκείνους που είχαν πουληθεί από την αμαρτία. Όθεν, προβλέποντας ο προφήτης το μέλλον, διεγείρεται με κάποια οργή για αυτό που συνέβη, ονομάζοντάς Τον Θεό των εκδικήσεων, και παρακαλώντας να υψωθεί Αυτός που ταπεινώθηκε για εμάς και να δώσει στους υπερήφανους την άξια ανταπόδοση, ώστε να μην καυχώνται οι αμαρτωλοί για την κακία τους. Προς αυτούς βοά, ονομάζοντας άφρονες και μωρούς όσους δεν αποδέχθηκαν τη θεότητα Εκείνου που φανερώθηκε. Διότι ίδιον του άφρονος είναι, όπως λέει αλλού, το να ισχυρίζεται ότι ο υπάρχων Θεός δεν υπάρχει. Φωνάζει, λοιπόν, προς αυτούς τους ανθρώπους λέγοντας: «Συνετιστείτε, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί αποκτήστε επιτέλους φρόνηση. Ποιος είναι Εκείνος που φύτεψε το αυτί; Ποιος έπλασε το μάτι; Ποιος παιδαγωγεί τα έθνη; Ποιος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων;»

Ψαλμός του Δαβίδ για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας. Και αυτή η προφητεία αναφέρεται στον Χριστό· διότι την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας έγινε το συμβούλιο των Ιουδαίων εναντίον του Χριστού. "Ο Θεός των εκδικήσεων": Διότι με μεγάλη παρρησία και δύναμη έκανε τη δική του εκδίκηση, αναστηθείς εκ νεκρών και διασκορπίζοντας το έθνος των Ιουδαίων. "Υψώσου": Διότι μετά το ύψος της αγαθότητας του Θεού έρχεται και με πολλή δύναμη παράταξης (σαρκώσεως), όταν πρόκειται να κρίνει όλη τη γη. "Ανταπόδωσε": Τότε, λέει, όταν θα ανταποδίδεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, τότε θα γνωρίσουν οι υπερήφανοι και οι αλαζόνες πόση και πόσο μεγάλη είναι η δύναμη του Θεού. "Έως πότε": Γιατί, λέει, υπερηφανεύονται οι αμαρτωλοί; Το τέλος είναι εγγύς· ας ετοιμαστούν για τις μάστιγες. "Θα φθέγξονται": Από αλαζονεία μιλούν οι Ιουδαίοι εναντίον του Θεού και εναντίον των αποστόλων. "Θα μιλήσουν": Οι ασεβείς και αλαζόνες και υπερήφανοι και υποκριτές και τα τέκνα των αιρετικών· διότι δεν παύουν ούτε να βλασφημούν ούτε να πράττουν τα άτοπα. "Τον λαό σου": Εννοεί βέβαια τον λαό των Εβραίων που τότε λεηλατούνταν από τα έθνη· ωστόσο, φαινομενικά, ταπεινώνουν και τον πιστό λαό οι δαίμονες, καθώς και οι αλαζόνες και οι υπερήφανοι. "Τη χήρα": Οι άρχοντες των Ιουδαίων· διότι φορολογούσαν αυθαίρετα τους πάντες, και χήρες και ορφανά και προσήλυτους· διότι υποκρίνονταν με σκοπό το κέρδος. "Και είπαν": Διότι ούτε που αναλογίστηκαν τον Θεό, ότι είναι ο εκδικητής όλων των ταπεινών.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΘ΄. — Περί της εκδικήσεως του Θεού που γίνεται υπέρ των αδικουμένων· ότι πρέπει να αναθέτουμε στον Θεό τα της εκδικήσεως. «Ο Θεός των εκδικήσεων είναι ο Κύριος, ο Θεός των εκδικήσεων φανερώθηκε.» «Ο Κύριος πράττει ελεημοσύνες και αποδίδει το δίκαιο σε όλους τους αδικουμένους.» «Γνωρίζω ότι ο Κύριος θα εκτελέσει την κρίση των φτωχών, και την απόδοση της δικαιοσύνης.» «Μην πεις: Θα εκδικηθώ τον εχθρό, αλλά υπόμεινε τον Κύριο, για να σε βοηθήσει.» «Σκόλοπας πικρίας και αγκάθι οδύνης από εκείνους που τους περικυκλώνουν. Και θα αποδώσω κρίση σε όλους όσοι τους ατιμάζουν.» «Σε κάποια πόλη υπήρχε ένας κριτής που δεν φοβόταν τον Θεό, και δεν ντρεπόταν τους ανθρώπους. Υπήρχε δε και μια χήρα σε εκείνη την πόλη, και πήγαινε σε αυτόν λέγοντας: Εκδίκησέ με από τον αντίδικό μου. Και για αρκετό καιρό δεν ήθελε. Μετά από αυτά όμως είπε μέσα του: Αν και δεν φοβάμαι τον Θεό και δεν ντρέπομαι τους ανθρώπους, επειδή όμως αυτή η χήρα μού προξενεί κόπο, θα την εκδικήσω, για να μην έρχεται διαρκώς και με ταλαιπωρεί. Είπε δε ο Κύριος: Ακούστε τι λέει ο κριτής της αδικίας. Ο δε Θεός δεν θα εκτελέσει την εκδίκηση των εκλεκτών του, οι οποίοι βοούν προς αυτόν νύχτα και μέρα, και ενώ δείχνει μακροθυμία απέναντί τους; Σας λέω ότι θα εκτελέσει την εκδίκησή τους γρήγορα.» «Μην εκδικείστε οι ίδιοι, αλλά δώστε τόπο στην οργή.»

Ψαλμός 93. Ψαλμός του Δαβίδ, για την τέταρτη ημέρα της εβδομάδας. «Ο Κύριος είναι Θεός των εκδικήσεων, ο Θεός των εκδικήσεων φανερώθηκε με παρρησία», δηλαδή, «ο Θεός ως κριτής φανερώθηκε». Ερώτηση: Και πότε, λέει, δεν ήταν κριτής ο Θεός; Ή πότε στερούνταν παρρησίας;

Απόκριση: Όπως το «εβασίλευσε», έτσι και το «επαρρησιάστηκε» έχει ειπωθεί για την ενανθρώπηση του Χριστού. Διότι κατείχε μεν τη βασιλεία και την παρρησία προαιωνίως, ως Θεός, αλλά αφού ενανθρώπησε, και πάλι ως «Θεός των εκδικήσεων ενήργησε με παρρησία», εκδιώκοντας με παρρησία τους θεοκάπηλους από το ιερό και ελέγχοντας τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους πριν από την ύψωσή Του στον σταυρό. «Υψώσου», λέει, «εσύ που κρίνεις τη γη και δώσε την ανταπόδοση στους υπερηφάνους», οι οποίοι, έχοντας τον νου τους επηρμένο από τον φθόνο και την υπερηφάνεια, σε ύψωσαν επάνω στο ξύλο ανάμεσα σε δύο ληστές. «Έως πότε οι αμαρτωλοί, Κύριε, έως πότε οι αμαρτωλοί θα καυχώνται» εναντίον του λαού σου; «Τον λαό σου, Κύριε, ταπείνωσαν και την κληρονομιά σου κακοποίησαν· χήρα και ορφανό σκότωσαν και προσήλυτο φόνευσαν. Και είπαν:»

Αλλά έως πότε θα παραβλέπεις τη δική σου κληρονομιά, Κύριε, που είναι εκτεθειμένη σε αιχμαλωσία και μακρόχρονη λεηλασία και αποτελεί αντικείμενο χλευασμού για ένα λαό μωρό και όχι σοφό, ο οποίος έχει απομακρυνθεί από την ευσεβή πίστη και δόξα προς εσένα; Μέχρι πότε, εσύ ο φιλάνθρωπος, θα αποστρέφεις από εμάς το πρόσωπό σου και θα ξεχνάς τη δυστυχία μας; Δεν θα αφουγκραστείς τους στεναγμούς μας, εσύ που ακούς ταχέως τους θλιβομένους; Δεν θα επιβάλεις δικαιοσύνη, εσύ ο Κύριος των εκδικήσεων; Έως πότε θα εξακολουθούν να σέρνονται τα άτοπα και οι απόγονοι της δούλης Άγαρ θα κατακυριεύουν εμάς τους ελεύθερους, θα αφανίζουν και θα σκοτώνουν το άγιο έθνος σου, το οποίο επικαλείται το άγιο όνομά σου, το υπέρ παν όνομα, ενώ αυτό θα υπομένει μακροχρόνια δουλεία και θα υφίσταται τους εξευτελισμούς και τα χτυπήματα αυτών των πανούργων αλλογενών; Ας φτάσει ενώπιόν σου επιτέλους, φιλάγαθε Δέσποτα, ο στεναγμός των αιχμαλώτων. Ας βοήσει προς εσένα τον φιλεύσπλαχνο και τώρα το αίμα των δούλων σου που χύνεται, όπως παλαιότερα του Άβελ. Πάρε όπλο και ασπίδα και σήκω να μας βοηθήσεις, ενδυναμώνοντας τον άνδρα που εσύ ο ίδιος θα επιλέξεις και στον οποίο θα ευδοκήσεις.

Αφού λοιπόν συγκεντρώθηκαν σε χιλιάδες και πέρασαν τον Αίμο, επιτίθενται στις δικές μας κωμοπόλεις που βρίσκονται στις παρυφές του. Οδηγοί τους στον δρόμο και συμπαραστάτες τους στη μάχη είναι εκείνοι από τους Βλάχους που επέστρεψαν στο προηγούμενο ξέρασμά τους, αυτοί που μεταστράφηκαν σε τόξο στρεβλό, στους οποίους η βασιλεία μου, σαν σε πετρώδες και άνυδρο χωράφι, έσπειρε το έλεος και έκανε μάταια αυτή την καταβολή, αυτή η άπιστη και μοιχαλίδα γενεά, η οποία αφηνίασε σαν δαμάλι, η υβρίστρια, εναντίον της οποίας ο Θεός, ο Κύριος των εκδικήσεων, δεν θα καθυστερήσει να εμφανιστεί φανερά, επειδή δεν ανέχεται πλέον τα ανόσια έργα της. Λεηλατούν λοιπόν ό,τι βρίσκεται μπροστά τους, προκαλούν κάθε είδους κακά, σφάζοντας, καταστρέφοντας, παραδίδοντας τα πάντα στο πυρ. Και καθώς εισέβαλαν στις δικές μας χώρες ταχύτερα από τη φήμη, μην βρίσκοντας σχεδόν κανέναν γενναίο αντίπαλο μπροστά τους, εξαπλώνονται και στις ιδιοκτησίες των πεδιάδων, και μερικές από αυτές ερημώνονται από αυτούς.

Ασφαλώς, λοιπόν, στρέφοντας την ορμή σου προς τις περιοχές του Πόντου, οδήγησες τα στρατεύματά σου· διότι οι εκεί κάτοικοι, έχοντας προσκολληθεί σε κάποιον νεαρό, όμοιοι με όμοιο, δυστυχείς σε έναν άθλιο άνδρα, που είχε ανατραφεί μέσα στη νωθρότητα και του οποίου το σώμα έλαμπε από γυναικεία απαλότητα, ενώ έπρεπε να προσπέσουν και να απλώσουν ικετευτικά το χέρι σε εσένα τον Δαβίδ, τον μεγαλουργό και νικηφόρο, τον οποίον ο Κύριος επέλεξε και προτίμησε, καθώς μέσα από τα έργα σου αποδεικνύεσαι αληθινός Δαβίδ, αυτοί, αντίθετα, εξαπατημένοι από το όνομα του Δαβίδ, έπραξαν με εντελώς κακή κρίση το αντίθετο. Έκαναν, δηλαδή, κάτι παρόμοιο σαν να παρέβλεψαν το λιοντάρι, τον πραγματικό βασιλιά των θηρίων, και να προτίμησαν κάποιο άλλο ζώο που απλώς φορούσε δορά λιονταριού. Όντως, λαός μωρός και όχι σοφός είναι ο λαός αυτός, ο οποίος παραδόθηκε, όπως απέδειξε, σε αδόκιμο νου, ώστε ούτε να πράττει ούτε να κατανοεί διόλου τα πρέποντα, ενεργώντας με μεγάλη αφροσύνη, όπως εκείνοι που μετά τη μέθη σηκώθηκαν να διασκεδάσουν και από τα παιχνίδια κατέληξαν σε πράξεις πολύ πιο γελοίες από αυτά, έχοντας χυτεύσει ταυροκέφαλο είδωλο και προσπίπτοντας σε αυτό ως σε Θεό. Επομένως, εκστρατεύοντας απολύτως δίκαια εναντίον αυτών των αποστατών και μοσχολατρών, είχες σε όλα συνεργό τον Κύριο των εκδικήσεων.

Του ιδίου. Προς τον βασιλιά κυρ Θεόδωρο Λάσκαρη, όταν φόνευσε τον σουλτάνο του Ικονίου· και εκδόθηκε η παρούσα προσφώνηση πλήρης σαφήνειας εξαιτίας της αδυναμίας των ακροατών. Τώρα θεωρούμε την ημέρα αληθινά ημέρα, τώρα τον ήλιο ήλιο, τώρα όλοι είδαμε καθαρά το φως της ελευθερίας. Διότι επιστρέφεις, μεγαλουργέ βασιλιά, από τους περσικούς σου αγώνες πιο λαμπερός από τον ήλιο, έχοντας διασκορπίσει το νέφος των πολεμίων, που μαινόταν εναντίον μας φοβερό και ολέθριο. Και φαινομενικά μεν κατατρόπωσες ένα μόνο έθνος, στην πραγματικότητα όμως, έχοντας αναμετρηθεί με αμέτρητες πανσπερμίες εθνών, κατασυνέτριψες τους Πέρσες, συγκλόνισες τους Ικονιείς, έτρεψες σε φυγή τους Άραβες και καταπολέμησες αυτούς που κατοικούν τη Μεσοποταμία σε μία μόνο μάχη και με τα έργα των χεριών σου. Τι λοιπόν θα πούμε για αυτήν την επιστροφή σου; Τίποτα άλλο παρά αναμφίβολα ανατολή εξ ύψους και θεϊκότερη επίσκεψη· μάλλον δε παρουσία του Θεού προς εμάς, αν και όχι κατά φύση, πάντως μέσω των λαμπρών σου αριστευμάτων και των υπερφυών σου κατορθωμάτων. «Αλλά ποιος θα διηγηθεί τις δυνάμεις του Κυρίου; Ποιος θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις του; Όντως ο Κύριος είναι Θεός εκδικήσεων· όντως ο Θεός μας είναι Θεός που φανερώνεται ανοιχτά.» Διότι θα προφέρω αυτά τα δαυιτικά λόγια ως ταιριαστά και εφαρμόσιμα σε αυτά τα πρόσφατα μεγαλουργήματά σου.

Αυτοί όμως, ενεργώντας μάλλον αυθαίρετα, αφού ανέσυραν τον Νικόδημο από τον λάκκο και τον έπεισαν, αλίμονο στον ταλαίπωρο, να ντυθεί και πάλι τα ιερατικά του άμφια, τον πήραν μαζί τους κατά την επιστροφή της λιτανείας, πράγμα που δεν έπρεπε να συμβεί. Αλλά, ω της φρικτής κρίσεως της άνωθεν δίκης! Διότι, χωρίς να καθυστερήσει καθόλου σε αυτό το σημείο και μη ανεχόμενη να βλέπει να αθετείται διαρκώς η πατρική απόφαση, προφταίνει τη λιτανεία πριν καν εισέλθει στην πόλη, και, συνταράσσοντας τον αέρα με συνεχείς συσσωρεύσεις και συγκρούσεις νεφών, αρπάζει αμέσως κεραυνοβολημένο ακριβώς δίπλα στον ναό του ζηλωτή Ηλία που βρίσκεται έξω από την πόλη, εκείνον τον τολμητία Νικόδημο, και μόνο αυτόν από όλους. Και ο θείος ζήλος γίνεται συνεργός του πατρικού ζήλου· και εκείνος που απώθησε την παιδαγωγία και τον έλεγχο του δικαίου, έπεσε στα χέρια του ζώντος Θεού, και υπέστη τόσο φοβερή τιμωρία. Αυτά τα εργάζεται ο ζηλωτής Θεός και Θεός των εκδικήσεων, ο οποίος εκδικείται υπέρ όλων των έργων των δικών του θεραπόντων. Εγώ δε, παρατηρώντας και τούτο, το θεωρώ άξιο θαυμασμού: πώς ταυτόχρονα και εκείνος που έσφαλε τιμωρήθηκε, και ο λαός ευεργετήθηκε, απολαμβάνοντας την ποθητή βροχόπτωση.

Ω ταλαίπωροι, ω φιλόπορνοι και όχι φιλόθεοι, ω αναζητητές όχι της δικαιοσύνης, αλλά της ανομίας. Τολμάς να καθίσεις και να συνομιλήσεις και να μάθεις τι έπαθε ο δείνα, και πώς αυτό το πάθος ανάβει και ποιον φλέγει; Και παραλείπω να πω τα πιο αισχρά λόγια, για να μη φανώ ότι μολύνω τον εαυτό μου. Αλλά εσείς οι ίδιοι, αν και νέοι και αγένειοι και φλεγόμενοι από τα πάθη, ανάβετε αυτές τις ύλες και εγείρετε μεγάλη πυρκαγιά εναντίον της ίδιας σας της ψυχής; Γι' αυτό, σπλαχνιστείτε και εμένα και τους εαυτούς σας, διότι ο Θεός είναι Κύριος εκδικήσεων, και από τέτοια πράγματα προέρχεται η καταστροφή της ψυχής. Γιατί να ζητά κανείς να μαθαίνει τέτοια πράγματα, για τα οποία δεν έλαβε εξουσία, και εξαιτίας των οποίων χάνεται;

Ακούστε λοιπόν, παρακαλώ. Να έχετε το ίδιο φρόνημα, να ακολουθείτε τον ίδιο κανόνα, υπακούοντας στην οδηγία του προεστώτος σας, σαν να πεθαίνετε καθημερινά, χωρίς να ταράζεστε για φαγητό ή ποτό, ούτε να παροξύνεστε, ούτε να γογγύζετε. Τι λέει ο απόστολος; «Εάν εξαιτίας κάποιου φαγητού σκανδαλίζεται ο αδελφός μου», λέει, «δεν θα φάω κρέας ποτέ μου, για να μη σκανδαλίσω τον αδελφό μου». Μη γίνεστε υιοί απείθειας, μη γίνεστε υιοί πορνείας, μη γίνεστε τέκνα οργής, τέκνα αμαρτίας, κρύβοντας τα πάθη και παροργίζοντας τον Θεό με την ασέλγεια σε τόπους όπου δεν επιβλέπει ο Κύριος, κάτω από το ένα ή το άλλο δέντρο, ή μέσα στο δάσος, ή στο αμπέλι, ή κάτω από κάποιο κτίσμα, και κατακρινόμενοι σε αιώνιο θάνατο, όπως ακριβώς οι μωροί πρεσβύτεροι εξαιτίας της αγίας Σωσάννας. Ψηλά τις καρδιές σας, ψηλά το βλέμμα σας· «ο Κύριος είναι Θεός των εκδικήσεων. Δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του· τα πάντα είναι γυμνά και ξεσκεπασμένα στα μάτια του». Ποιος λοιπόν να μη φρίξει; Ποιος να μην εκπλαγεί; Ποιος να μην εξομολογηθεί; Ποιος να μην υποταχθεί; Ποιος να μην αγωνιστεί μέχρις αίματος; Γι' αυτό εσύ, τέκνο μου παροικονόμε, με σύνεση και ευλάβεια να καθοδηγείς τους πάντες· έπειτα εσύ, τέκνο μου Ακάκιε, και οι υπόλοιποι από τους προεστώτες. Και για να μάθετε πώς είναι τα δικά μας, με τη χάρη του Χριστού είμαστε υγιείς.

Αυτά έχω καταστήσει σαφή και σχετικά με την εξομολόγηση. Εσείς όμως είστε τέτοιοι, που ακόμη και όσα δεν εξομολογείται κάποιος, από μόνοι σας τα αναζητάτε και τα ερευνάτε, και συζητάτε το ένα και το άλλο μεταξύ σας και ρίχνετε το δηλητήριο στις καρδιές σας, ερεθίζοντας και ερεθιζόμενοι από τα πάθη και πορνεύοντας με τη γλώσσα, πράγμα που ίσως μπορείτε να κάνετε με ευκολία. Μακάρι, βέβαια, να γινόταν μόνο με τη γλώσσα και όχι με την ψυχή. Διότι, αν η φύση, ακόμη και χωρίς αυτόν που την ταράσσει, από μόνη της εγείρει τα κύματα και τους βρασμούς των επιθυμιών, τι δεν θα πάθει άραγε εκείνος που ρίχνει καύσιμη ύλη στη φωτιά και προκαλεί ερεθισμούς στο θηρίο; Ω ταλαίπωροι, ω φιλόπορνοι και όχι φιλόθεοι, ω αναζητητές όχι της δικαιοσύνης αλλά της ανομίας, τολμάς να καθίσεις και να συζητήσεις και να προσπαθήσεις να μάθεις τι έπαθε ο τάδε, πώς ανάβει τούτο το πάθος και για ποιον φλέγεται; Παραλείπω να αναφέρω τα αισχρότερα από τα λόγια, για να μη φανώ ότι μολύνω τον εαυτό μου. Αλλά εσείς, αν και είστε νέοι και αγένειοι και φλογίζεστε από τα πάθη, ανάβετε αυτές τις ύλες και σηκώνετε μεγάλη πυρκαγιά εναντίον της ίδιας σας της ψυχής; Γι' αυτό, λυπηθείτε και εμένα και τους εαυτούς σας, διότι «ο Θεός των εκδικήσεων είναι ο Κύριος» και από τέτοια πράγματα προέρχεται η καταστροφή της ψυχής. Γιατί να ζητά κανείς να μαθαίνει τέτοια πράγματα, για τα οποία δεν έλαβε εξουσία, και εξαιτίας των οποίων οδηγείται στην απώλεια; Γιατί να μην κλείνουμε τα αυτιά μας, όποτε τυχόν ακούσουμε κάτι τέτοιο;