Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:10

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΟΔ΄. Πώς γίνεται κανείς μωρός σε τούτον τον αιώνα; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν φοβηθεί την κρίση του Θεού, ο οποίος λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους και σοφοί κατά τη γνώμη τους»· και εάν μιμηθεί εκείνον που είπε: «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου»· και, αφού αποβάλει κάθε έπαρση περί της δικής του συνέσεως, δεν εγκρίνει προηγουμένως κανέναν από τους δικούς του λογισμούς ως αγαθό, ούτε καν διανοηθεί κάτι εξαρχής, προτού διαπαιδαγωγηθεί από την ίδια την εντολή του Κυρίου προς εκείνο που αρέσει στον Θεό, είτε με έργο, είτε με λόγο, είτε με σκέψη, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Τέτοια δε πεποίθηση έχουμε μέσω του Χριστού προς τον Θεό· όχι ότι είμαστε ικανοί από μόνοι μας να σκεφτούμε κάτι ως προερχόμενο από τον εαυτό μας, αλλά η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο γνώση, καθώς είναι γεγραμμένο».

Έχοντας κατανοήσει αυτά και τα παρόμοια μέσα στις θεόπνευστες Γραφές, με τη χάρη του αγαθού Θεού, ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση· και αφού γνώρισα τη φρικτότατη αιτία μιας τέτοιας διαφωνίας των πολλών, τόσο μεταξύ τους όσο και προς τις εντολές του Κυρίου μας Ιησού Χριστού· αφού διδάχθηκα εκείνη τη φοβερή καταδίκη μιας τόσο μεγάλης παρανομίας, και αφού πληροφορήθηκα ότι κάθε παρακοή σε οποιοδήποτε κρίμα του Θεού τιμωρείται εξίσου· έχοντας επιπλέον κατανοήσει και εκείνη τη φοβερή καταδίκη εναντίον όσων δεν αμάρτησαν μεν, αλλά εντούτοις γεύτηκαν την οργή, επειδή δεν επέδειξαν τον αγαθό ζήλο εναντίον όσων είχαν αμαρτήσει, παρόλο που πολλές φορές δεν είχαν καν συναινέσει στο αμάρτημα· θεώρησα αναγκαίο, αν και καθυστερημένα, επειδή πάντοτε περίμενα εκείνους που έχουν αναλάβει τον ίδιο αγώνα της θεοσέβειας και επειδή δεν είχα εμπιστοσύνη μόνο στον εαυτό μου, αλλά ίσως όχι άκαιρα πλέον, τώρα τουλάχιστον, προς υπενθύμιση σε εκείνους που αγωνίζονται τον αγώνα της θεοσέβειας, αφού συγκέντρωσα από τις θεόπνευστες Γραφές όσα δυσαρεστούν τον Θεό και όσα Τον ευαρεστούν, να τα παραθέσω, όσο μπορώ, με τις κοινές ευχές όλων. Ώστε να αξιωθούμε, με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και τη διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος, έχοντας απομακρυνθεί από τη συνήθεια των δικών μας θελημάτων και από την τήρηση των ανθρώπινων παραδόσεων, και ακολουθώντας πιστά το Ευαγγέλιο του μακάριου Θεού Ιησού Χριστού, του Κυρίου μας, και αφού ζήσουμε στον παρόντα καιρό ευάρεστα σε Αυτόν, μέσα από την πιο έντονη απομάκρυνση από τα απαγορευμένα και την πιο επιμελή εφαρμογή των όσων προστάζει, να μπορέσουμε στον μέλλοντα αιώνα της αθανασίας να αποφύγουμε την οργή που έρχεται πάνω στους υιούς της απείθειας, και να βρεθούμε άξιοι της αιώνιας ζωής και της επουράνιας βασιλείας, που έχει υποσχεθεί ο Κύριος Ιησούς Χριστός σε όλους όσους φυλάττουν τη διαθήκη Του και θυμούνται τις εντολές Του για να τις εφαρμόσουν.

Προοίμιο των Κατ' Επιτομήν Όρων. Ο φιλάνθρωπος Θεός, που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, σε εκείνους μεν που έχει εμπιστευθεί το χάρισμα της διδασκαλίας παραγγέλλει διά του Αποστόλου να εμμένουν στη διδασκαλία, σε εκείνους δε που έχουν ανάγκη από την οικοδομή των θείων διδαγμάτων προτρέπει διά του Μωυσέως λέγοντας: «Ρώτησε τον πατέρα σου, και θα σου αναγγείλει· τους πρεσβυτέρους σου, και θα σου πουν». Γι' αυτό, είναι ανάγκη εμείς, στους οποίους έχει εμπιστευθεί η διακονία του λόγου, να είμαστε σε κάθε καιρό πρόθυμοι για τον καταρτισμό των ψυχών· και ορισμένα μεν να τα διακηρύττουμε δημόσια σε ολόκληρη την Εκκλησία, ενώ ιδιαιτέρως να προσφέρουμε τον εαυτό μας στον καθένα από όσους προσέρχονται, δίνοντάς τους την ελευθερία να μας ρωτούν, τόσο για την υγεία της πίστεως όσο και για την αλήθεια του βίου σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στοιχεία διά των οποίων αμφοτέρων ο άνθρωπος του Θεού φθάνει με ασφάλεια στην τελειότητα. Εσείς, από την άλλη πλευρά, είναι ανάγκη να μην αφήνετε τίποτε άκαρπο, και κανέναν χρόνο αδρανή για τον εαυτό σας, αλλά πέρα από όσα μαθαίνετε στις κοινές συνάξεις, να ρωτάτε και ιδιαιτέρως για τα πνευματικά ωφέλιμα ζητήματα, και να διαθέτετε κάθε ελεύθερο χρόνο της ζωής σας σε ό,τι είναι ωφέλιμο.

Και ας μην πει κανείς ότι δεν πρέπει να απευθύνουμε λόγια παρηγοριάς και νουθεσίας σε όσους πράττουν κάτι φαύλο. Διότι λέγω πως, αν μεν κάποιος φέρνει αποτέλεσμα, ας τα προσφέρει· αν όμως όχι, ας παραχωρήσει προς το παρόν τη θέση του στον χρόνο. Διότι υπάρχει κατάλληλος χρόνος για κάθε πράγμα, όπως πιστεύει ο Σολομών. Γι' αυτό πρέπει κανείς να απευθύνει στους ανθρώπους λόγους που ενδυναμώνουν την ψυχή πριν από την κακοπάθεια, ώστε, αν ποτέ επέλθει κάτι φαύλο, ο νους, όντας εκ των προτέρων οπλισμένος, να μπορέσει με τον ορθό λογισμό να αντέξει το συμβάν. Όθεν, φίλε Κλήμη, εάν θέλεις να γνωρίσεις όσα σχετίζονται με τον Θεό, από τον Κύριο και Θεό και Σωτήρα ημών Ιησού Χριστό, ο οποίος διδάσκει τη γνώση στον άνθρωπο, από αυτόν και μόνο μπορείς να μάθεις, διότι μόνος αυτός γνωρίζει την αλήθεια. Διότι από τους άλλους εάν κάποιος γνωρίζει κάτι, το έχει λάβει από αυτόν ή από τους μαθητές του.

Και ας μην πει κάποιος: δεν πρέπει λοιπόν να προσφέρουμε παρηγοριά και νουθεσία σε όσους πράττουν κάτι κακό; Απαντώ: αν κάποιος πετυχαίνει κάτι, ας τα προσφέρει. Αν όμως όχι, ας υποχωρήσει στην περίσταση. Διότι εγώ γνωρίζω ότι τα πάντα έχουν τον δικό τους καιρό. Γι' αυτό πρέπει να προσφέρουμε στους ανθρώπους τους λόγους που ενδυναμώνουν την ψυχή πριν από την κακοπάθεια, ώστε αν ποτέ επέλθει κάτι κακό, ο νους, όντας προοπλισμένος με τον ορθό λογισμό, να μπορέσει να υπομείνει αυτό που του επιβλήθηκε. Διότι τότε, επειδή βρίσκεται σε αγαθή διάθεση κατά την κορύφωση του πολέμου, ο νους ξέρει να του συμπαραστέκεται. Όλοι λοιπόν όσοι αναζήτησαν ποτέ την αλήθεια, πιστεύοντας ότι μπορούν να τη βρουν από μόνοι τους, χωρίς να έχουν ανάγκη τη θεία διδασκαλία, έπεσαν σε παγίδα. Αυτό ακριβώς έπαθαν και οι σοφοί των Ελλήνων και οι πιο σπουδαίοι από τους βαρβάρους. Διότι, βασιζόμενοι σε εικασίες πάνω στα ορατά, αποφάνθηκαν για τα αόρατα, θεωρώντας αληθινό αυτό που τους παρουσιάστηκε με οποιονδήποτε τρόπο, αγνοώντας ότι αυτός που αναζητά την αλήθεια δεν μπορεί να τη μάθει από την ίδια του την πλάνη. Γι' αυτό, φίλε Κλήμη, αν θέλεις να γνωρίσεις τα όσα αφορούν τον Θεό από τον Κύριο και Θεό και Σωτήρα μας Ιησού Χριστό, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, μόνο από αυτόν μπορείς να τα μάθεις, διότι αυτός μόνος γνωρίζει την αλήθεια. Διότι από τους άλλους, αν κάποιος γνωρίζει κάτι, το έχει λάβει από αυτόν ή από τους μαθητές του.

Δικαίως, λοιπόν, είναι άφρονες και μωροί εκείνοι που δεν κατανοούν ούτε τα στοιχειώδη από τις φυσικές πράξεις, καταλήγοντας σε παρά φύσιν λογισμούς· και επειδή δεν θέλουν να λογοδοτήσουν για τέτοιου είδους πεπραγμένα, πείθουν ήδη τους εαυτούς τους να πιστεύουν ότι δεν θα υπάρξει κρίση. Αυτό όμως είναι αδύνατον να το υποθέσει κανείς, εκτός και αν νομίσει ότι ο Θεός δεν ακούει τα όσα λέγονται, ούτε βλέπει τα όσα γίνονται, και τα αγνοεί όλα αυτά. (B f. 383, H f. 416. Cord. Διοδώρου.) [Ελέγχοντας την αμαρτία τους ο Θεός, δεν επέφερε αμέσως τα έργα της οργής Του, αλλά ως αγαθός και φιλάνθρωπος, και έχοντας απαράμιλλη πραότητα, τους χαρίζει μάλλον το φάρμακο της νουθεσίας και ετοιμάζει τον λόγο της κατήχησης: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες.» Σαν να λέει: Έστω και αργά ή έστω και τώρα βάλτε μυαλό, σκεπτόμενοι το εξής μέσα σας: «Εκείνος που έδωσε στους άλλους την ακοή, Αυτός δεν ακούει; Εκείνος που έπλασε σε εμάς τον οφθαλμό, δεν βλέπει;» Ο χορηγός όλων των αγαθών σε εμάς στερείται ο ίδιος αυτά; Επομένως, αφήνοντας τις απόψεις των ασύνετων, ας θυμηθούμε τον Παροιμιαστή που λέει: «Κάνε ορθές τροχιές με τα πόδια σου και κατεύθυνε τις οδούς σου.» Διότι οι οδοί του ανθρώπου είναι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού· και Εκείνος παρατηρεί όλες τις τροχιές του. Έχοντας αυτή τη διάθεση, θα ζήσουμε τον ορθό και άμεμπτο βίο, με την επίγνωση ότι ο Θεός τα επιβλέπει όλα.] [<Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει;> (B f. 383, H f. 417. Cord. Ευσεβίου.)]

Το καμίνι δοκιμάζει τον άργυρο και τον χρυσό, και ο φόβος του Κυρίου τους λογισμούς εκείνων που Τον αγαπούν. Όπως ακριβώς ο τεχνίτης που κάθεται δίπλα στο αμόνι και κατασκευάζει χρήσιμα σκεύη, έτσι και ο φόβος του Θεού καθαρίζει κάθε πονηρό ενθύμημα από την καρδιά, και παράγει λόγια με γνώση. Σε Αυτόν που δίνει τον φόβο Του στις καρδιές μας ας αποδώσουμε δόξα· διότι Αυτός είναι που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση. Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και αγαθή σύνεση χαρακτηρίζει όλους όσους την εφαρμόζουν. Η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της επίγνωσης. Ο σοφός θα τηρήσει τις εντολές του Χριστού, και εκείνος που πορεύεται σύμφωνα με αυτές δεν θα ντροπιαστεί ποτέ. Εκείνος όμως που τις εγκαταλείπει είναι άφρων, και μάταιη είναι η ελπίδα του· ενώ εκείνος που τις τηρεί αληθινά, έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή. Στον αιώνα δεν θα δει σκοτάδι, και την ημέρα του θανάτου του θα βρει χάρη. Πιστοί άγγελοι θα οδηγήσουν την ψυχή του, και πάνω στην ασάλευτη πέτρα θα βρίσκεται το θεμέλιό του, και θα γίνει κληρονόμος της αιώνιας ζωής.

Γι' αυτό παρακαλώ, αγαπητοί, πρεσβεύστε υπέρ εμού του ανάξιου δούλου, ώστε να λυτρωθώ από τον παρόντα πονηρό αιώνα, και η χάρη Του να ανοίξει τα χείλη μου προς δοξολογία της αγίας και ομοουσίου Τριάδος, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· διότι στο χέρι Του βρισκόμαστε και εμείς και τα λόγια μας· επειδή Αυτός είναι που διδάσκει τη γνώση στον άνθρωπο. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Ούτε με κανέναν άλλον τρόπο να φθείρεις τον ναό του Θεού, παρακαλώ. Και να μη λυπείς το Πνεύμα του Θεού που κατοικεί μέσα μας, ούτε τους αγίους Αγγέλους, που είναι εντεταλμένοι να μας φυλάσσουν ημέρα και νύχτα, οι οποίοι και αποδιώχνουν από εμάς τους δαίμονες, που τρίζουν αόρατα τα δόντια τους εναντίον μας, ώστε να μη γίνουν αυτοί κατήγοροί μας κατά την ημέρα της κρίσεως και υποστούμε την καταστροφή των Σοδόμων. Διότι, ακόμη κι αν μας περικυκλώνουν οι τοίχοι, κι αν μας σκεπάζει στέγη και η πόρτα είναι κλειδωμένη και επικρατεί σκοτάδι, ας συλλογιστούμε ότι σε Αυτόν που χώρισε το σκοτάδι από το φως τίποτα από τα δικά μας δεν παραμένει κρυφό. Και ας σε πείσει ο Προφήτης, που λέει: συνετιστείτε, λοιπόν, οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί λογικευτείτε κάποτε. Αυτός που κατασκεύασε το αυτί δεν ακούει; Αυτός που έπλασε το μάτι δεν βλέπει; Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει; Αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αγαπητέ αδελφέ, ο Κύριος δεν επιβλέπει μόνο τις πράξεις των ανθρώπων, αλλά και τους διαλογισμούς τους.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά και ως άνθρωπος ρωτά: «Πού θέσατε τον Λάζαρο;» και σχετικά με την αιμορροούσα: «Ποιος με άγγιξε;» και για εκείνους που τον αναζητούσαν: «Ποιον ζητάτε;», αλλά και τους μαθητές ρωτά ως άνθρωπος: «Ποιος λένε οι άνθρωποι ότι είναι ο Υιός του ανθρώπου;», αλλά και «πόσους άρτους έχετε μαζί σας;» έλεγε, και έχοντας κοπιάσει από την οδοιπορία κάθισε δίπλα στο φρέαρ στη Σαμάρεια, αλλά και «το παιδί αυξανόταν και κραταιωνόταν στο πνεύμα» και «ο Ιησούς πρόκοβε σε ηλικία και σοφία», αλλά και «προτού να μάθει το παιδί να φωνάζει πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και τα λάφυρα της Σαμάρειας», Εκείνος που είναι η Σοφία και «που διδάσκει στους ανθρώπους γνώση και που φύτεψε το αυτί στον άνθρωπο» και που έδωσε έναρθρη λαλιά στους υιούς των ανθρώπων «και έκανε καθαρή τη γλώσσα των μογιλάλων». Όλα αυτά τα υπέμεινε για εμάς, προκειμένου, διαφυλάσσοντας όλη την ακολουθία της ενανθρώπησης που οικονομἠθηκε για χάρη μας, να μην αφανίσει τον χαρακτήρα της αλήθειας.

Διότι, όπως το μύρο που αδειάζεται από δοχείο σε δοχείο μυρώνει όλα τα δοχεία, έτσι και η παρουσία του Χριστού από τον ουρανό αγίασε όλη τη γη, αυτούς που Τον δέχονται εν αληθεία. Αυτός που είναι το όρος, όπως λέγεται στον Δανιήλ, και μάλιστα μέγα όρος, «λίθος που αποκόπηκε χωρίς χέρια», υπονοώντας χωρίς σπέρμα ανδρός, το μείζον δηλαδή που βρίσκεται ξανά μικρό· και πάλι ως λίθος που αναλαμβάνει το μέγεθός του και γίνεται ξανά όρος μέγα, και είναι προφανές ότι το όρος αυτό δεν βρίσκεται σε έναν τόπο, αλλά γεμίζει άπασα την οικουμένη. Αυτός, όντας η Σοφία και γενόμενος άνθρωπος, επεκτείνοντας τη δύναμή Του στον κόσμο, για να γεμίσει την οικουμένη με χάρη, «προέκοπτε σε ηλικία και σοφία». Εφόσον ήταν η Σοφία του Πατρός και Αυτός που «διδάσκει τους ανθρώπους» να μιλούν, που διάρθρωσε τη γλώσσα των ανθρώπων και «φύτεψε το αυτί» σε αυτούς που ακούν, πώς δεν γνώριζε να καλεί πατέρα ή μητέρα; Και το ότι «θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και τα λάφυρα της Σαμάρειας» και τα εξής; Αλλά επειδή, εάν αμέσως μετά τη γέννησή Του από την κοιλία εμφανιζόταν να μιλά και να φθέγγεται καθαρά σαν να ήταν ήδη μεγαλύτερο παιδί, η ένσαρκη κύησή Του θα θεωρούνταν φαντασία και όχι αληθινή, ή μάλλον δόκησις· για τον λόγο αυτόν υπομένει το νεαρό της ηλικίας Του, ώστε να μην εξαφανίσει την αλήθεια της φυσικής ακολουθίας των πραγμάτων.

Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί κάποτε λογικευτείτε. Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν θα ακούσει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί; Εκείνος που παιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει, εκείνος που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αφού ο Προφήτης αγανάκτησε και θρήνησε ανθρώπινα για όσα τολμούν οι ασεβείς, και αφού προσευχήθηκε και είπε: «Υψώσου, εσύ που κρίνεις τη γη, απόδωσε ανταπόδοση στους υπερήφανους»· αλλά και σαν να παρακίνησε τον Θεό και τον εξήγειρε λέγοντας: «Τον λαό σου και την κληρονομιά σου καταπόνησαν και ταπείνωσαν, και είπαν, δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ»· γεμίζει από τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και σαν να απευθύνεται προς εκείνους που είπαν: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ», αποκρίνεται λέγοντας: Και πώς, ω αληθινά τυφλοί στη διάνοια, είναι δυνατόν να μη βλέπει ούτε να ακούει εκείνος που τα παρέσχε αυτά σε όσους δεν τα είχαν; Διότι, βεβαίως, εκείνος που μεταδίδει σε άλλους, κατέχει πρώτος ο ίδιος αυτά τα οποία μεταδίδει. Αυτός δε ο λόγος έχει διατυπωθεί με τη μορφή συλλογισμού και θεμελιώνει το δόγμα περί της θείας πρόνοιας.

ΘΕΟΤΟΚΟΣ Θαυμαστό είναι αυτό που είπες, εάν σε αυτό ευδοκεί ο Πατήρ, ώστε μέσω αυτού οι θνητοί να αποκτήσουν αγαθά. Διότι δεν υπάρχει στους θνητούς άλλο φάρμακο ενάντια στον θάνατο, το οποίο θα απαλλάξει τους ταλαιπώρους από τη φθορά των κακών. Και εγώ θα σε διδάξω ότι αυτό είναι ορθό· διότι ο Λόγος, που διδάσκει τη γνώση στον άνθρωπο, κατασκήνωσε μέσα μου και χορηγεί τη χάρη.

Ομοίως και την επιγραφή του ενενηκοστού τρίτου ψαλμού, για την ίδια αιτία, το εβραϊκό κείμενο δεν την αποδέχεται· η δε φράση της επιγραφής έχει ως εξής: «Του Δαβίδ, για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας, ανεπίγραφος στους Εβραίους». Το δε μυστήριο σε αυτό προαγορεύει την οικονομία του πάθους. Διότι, εφόσον η προδοσία από τον Ιούδα έλαβε χώρα την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας, την προηγούμενη ημέρα Εκείνος που λυτρώνει όλο τον κόσμο διά του εαυτού Του, κατά κάποιον τρόπο πωλείται από τον προδότη. Διότι έτσι ονομάζεται το γεγονός και από την προφητεία του Ιερεμία: «Και έλαβον τα τριάκοντα αργύρια, την τιμή του εκτιμηθέντος». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, πωλείται, ώστε με τη δική Του πώληση να εξαγοράσει εκείνους που είχαν πουληθεί από την αμαρτία. Όθεν, προβλέποντας ο προφήτης το μέλλον, διεγείρεται με κάποια οργή για αυτό που συνέβη, ονομάζοντάς Τον Θεό των εκδικήσεων, και παρακαλώντας να υψωθεί Αυτός που ταπεινώθηκε για εμάς και να δώσει στους υπερήφανους την άξια ανταπόδοση, ώστε να μην καυχώνται οι αμαρτωλοί για την κακία τους. Προς αυτούς βοά, ονομάζοντας άφρονες και μωρούς όσους δεν αποδέχθηκαν τη θεότητα Εκείνου που φανερώθηκε. Διότι ίδιον του άφρονος είναι, όπως λέει αλλού, το να ισχυρίζεται ότι ο υπάρχων Θεός δεν υπάρχει. Φωνάζει, λοιπόν, προς αυτούς τους ανθρώπους λέγοντας: «Συνετιστείτε, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί αποκτήστε επιτέλους φρόνηση. Ποιος είναι Εκείνος που φύτεψε το αυτί; Ποιος έπλασε το μάτι; Ποιος παιδαγωγεί τα έθνη; Ποιος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων;»

Άραγε λοιπόν η γνώση είναι κακό ή η επιστήμη των λόγων; Μη γένοιτο. Διότι ο Θεός είναι «εκείνος που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση», σύμφωνα με τον προφήτη Δαβίδ· «αυτός βρήκε κάθε οδό επιστήμης και μας την έδωσε», λέει πάλι αυτό ο Ιερεμίας, εκείνος που βλέπει τα μέλλοντα.

Ο δε Κύριος των γνώσεων, αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, ο οποίος είναι και χορηγός της σοφίας και διορθωτής των σοφών, «στον οποίο όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης είναι κρυμμένοι», «είθε να σας δώσει πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή του, φωτίζοντας τα μάτια της καρδιάς σας, ώστε να γνωρίσετε ποια είναι η ελπίδα της κλήσεώς του και ποιος ο πλούτος της δόξας της κληρονομίας του μεταξύ των αγίων και ποιο το υπερβάλλον μέγεθος της δυνάμεώς του σε εμάς που πιστεύουμε σύμφωνα με την ενέργεια της παντοδύναμης ισχύος του, την οποία ενήργησε στον Χριστό», «ο οποίος δύναται να κάνει απείρως περισσότερα από όσα ζητούμε ή σκεφτόμαστε, σύμφωνα με τη δύναμή του που ενεργεί μέσα μας». Σε αυτόν πρέπει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και τι λέω; Το ότι ο ίδιος επιθυμούσε να μην φτάσει σε αυτή την επίγνωση. Διότι αυτός, επειδή δεν ήθελε να κατανοεί τα θεία —όπως θα έλεγα εγώ, και νομίζω κάθε σώφρων που έχει διαβάσει τα γραπτά του— εγκαταλείφθηκε δικαίως από Εκείνον που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση. Και εγκαταλείφθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην μπορεί να κατανοήσει ούτε καν τα ανθρώπινα, προβάλλοντας ευθύς εξαρχής στους λόγους του, γεμάτος από έσχατη ανοησία, τη θέση ότι κανείς άκτιστος δεν ανέχεται να υπάρχει χωρίς να έχει λάβει αρχή, ώστε να εξετάζει λογικά εκείνα ακριβώς που άρχισε.

«Σύνετε δή»: Το Άγιο Πνεύμα ονειδίζει τον λαό των Ιουδαίων, διότι δεν κατανόησαν αφενός πώς ο Θεός δεν έπαυσε ποτέ να τους υπερασπίζεται από τους εχθρούς, και αφετέρου πόσο ασέβησαν απέναντί του από αλαζονεία. «Ο φυτεύσας»: Δηλαδή, άφρονες, γιατί δεν κατανοείτε ότι εκείνος που έπλασε τα αυτιά στους ανθρώπους είναι ανώτερος από κάθε ακοή; «Ή ο πλάσας»: Εκείνος που έδωσε, λέει, στους ανθρώπους τους οφθαλμούς για να βλέπουν, είναι άραγε στερημένος όρασης; Έτσι, όσοι νομίζουν ότι διαφεύγουν της προσοχής του Θεού, πλανώνται. «Ο παιδεύων έθνη»: Αυτός που δίνει νου και σύνεση σε κάθε έθνος (σε όλους τους ανθρώπους) και γνωρίζει τους διαλογισμούς τους, δεν μπορεί να ελέγξει τα κρυφά τους έργα; «Ο διδάσκων»: Εκείνος που έδωσε στον άνθρωπο την ικανότητα να κατανοεί, δεν γνωρίζει ο ίδιος τον νου του καθενός; Ώστε μάταια πασχίζει να κρυφτεί αυτός που αμαρτάνει. «Κύριος γινώσκει»: Διότι όσοι νομίζουν ότι κρύβονται από τον Θεό, μάταια συλλογίζονται· διότι στον Θεό τα πάντα είναι φανερά. «Μακάριος»: Διότι μακάριοι είναι όσοι παιδαγωγούνται από τον Θεό και πράττουν τις εντολές του και πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του. «Του πραΰναι»: Διότι σε έναν τέτοιον άνθρωπο ο Θεός δίνει ανακούφιση ώστε να μην κυριεύεται από τα πνεύματα της πλάνης. Όλα δε αυτά νοούνται ως αναφερόμενα στον Χριστό. «Έως ου»: Ως αμαρτωλό εννοεί τον διάβολο. Και φοβερός λάκκος για αυτόν έγινε ο δεσποτικός τάφος· διότι μέσα σε αυτόν αιχμαλωτίστηκε. «Ότι ουκ απώσεται»: Αναφέρεται στον πιστό λαό που προέρχεται από τα έθνη, τον οποίο εξέλεξε για τον εαυτό του.

Διότι τις έχουμε, επειδή ο Θεός δημιούργησε για εμάς αυτές και τις άλλες αισθήσεις. Πώς λοιπόν, λέει, θα πουν ότι ο Θεός παραμένει αναίσθητος απέναντι στα δικά μας ζητήματα, Αυτός ο οποίος μας έδωσε και την ικανότητα να αισθανόμαστε, την οποία δεν θα είχε δώσει, εάν δεν γνώριζε ότι ήταν καλό αυτό που έδινε; Και καθετί, εάν είναι καλό, κατέχει την πρώτη θέση παρά τω Θεώ, ο οποίος είναι η αιτία όλων των αγαθών. Αυτός που παιδαγωγεί τα έθνη, δεν θα ελέγξει; Αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Θέτει και αυτά τα ερωτήματα, όχι ως αμφίβολα, αλλά ως ομολογούμενα, τα οποία μέσω των ερωτήσεων προκαλούν ντροπή σε όσους φέρνουν αντιρρήσεις. Διότι, εάν παιδαγωγεί πολλά έθνη, δηλαδή την ανθρωπότητα, πώς δεν θα ελέγξει αυτούς που αμαρτάνουν ατομικά; Πώς όμως παιδαγωγεί τα έθνη; Διδάσκοντας, λέει, γνώση. Ποια γνώση; Δηλαδή τη διάκριση μεταξύ του αγαθού και του κακού, του βλαβερού και του ωφέλιμου. Διότι αυτά δεν μας τα δίδαξε ο Ίδιος μέσω κάποιων μελετητών ή δασκάλων, αλλά μέσω των φυσικών εννοιών. Ώστε, και για αυτόν τον λόγο θα ελέγξει όσους αμαρτάνουν, δηλαδή θα τους κρίνει. Διότι δεν είναι δυνατόν εμείς να προβάλλουμε άγνοια του αδίκου ή του δικαίου, εφόσον έχουμε διδαχθεί από τον Θεό, μέσω του φυσικού νόμου, τη διαφορά μεταξύ των δύο.

Ο Κύριος, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, αυτός θα μας διδάξει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να νικήσουμε τον κόσμο. Ας προσέλθουμε σε αυτόν με παρρησία και ας τον ρωτήσουμε ειλικρινά· ας μιμηθούμε εκείνον τον τίμιο χορό των αποστόλων, και, όπως εκείνοι τον πλησίασαν και τον ρώτησαν για τη συντέλεια και για τα πάντα, και έμαθαν την αλήθεια από την ίδια την Αλήθεια· ας προσέλθουμε σε αυτόν και εμείς τώρα, έστω κι αν είμαστε ανάξιοι και ευτελείς, και απέχουμε πολύ από την αξία των αποστόλων. Διότι δεν βρίσκεται μακριά, ούτε απέχει από εκείνους που τον αναζητούν αληθινά, όπως λέει ο προφήτης: Ο Κύριος είναι κοντά σε όλους όσοι τον επικαλούνται εν αληθεία. Πες μας, Κύριε, πες μας, πώς πρέπει να νικήσουμε τον κόσμο· Κύριε, δίδαξέ μας να κάνουμε το θέλημά σου. Κύριε, οδήγησέ μας στην οδό σου, μήπως και μας καταπιεί ο βυθός αυτού του πονηρού αιώνα· Κύριε, Κύριε, μην μας εγκαταλείψεις· Κύριε, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε· ελέησέ μας, επειδή είμαστε ασθενείς· Κύριε, μην μας αφήσεις ορφανούς· Διδάσκαλε αγαθέ, τι πρέπει να πράξουμε για να κληρονομήσουμε την αιώνια ζωή;

Αυτά τα έγραψα, τέκνο μου και αδελφέ, με πολλή οδύνη της καρδιάς μου, και όχι από σκέψη ή μελέτη —μάρτυράς μου ο Χριστός. Αλλά, ό,τι Εκείνος υπαγόρευσε μέσω της πονηρής μου καρδιάς, αυτό και έγραψα· διότι τίποτα δικό μου δεν έχω. Επειδή Αυτός είναι που και σε άλογα ζώα, στον κατάλληλο καιρό, χάρισε ανθρώπινη φωνή, όπως και στη Ρώμη στον σκύλο επί του αποστόλου Πέτρου, όχι για την αγιότητα του σκύλου, αλλά για την πίστη εκείνων που άκουγαν. Ο δε Κύριος της δόξης, που διδάσκει στον άνθρωπο γνώση, θα σας οδηγήσει στο θέλημά Του. Ο Κύριος της δόξης θα στηρίξει τις ψυχές σας στην πίστη Του έως το τέλος. Ο Κύριος της δόξης θα σας χαρίζει την ειρήνη Του και την αγάπη Του παντοτινά. Ο Κύριος της δόξης θα φυλάξει τις ψυχές σας. Ο Κύριος της δόξης θα είναι μαζί σας. Αυτός που βασιλεύει προ των αιώνων και νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Τον δε καρπό αυτής από την ήττα του εχθρού· διότι «από αυτό γνώρισα ότι με ευνόησες, επειδή δεν θα χαρεί σε καιρό πολέμου ο εχθρός μου εναντίον μου». «Έκραξα», λέει ο Ψαλμωδός, «με όλη μου την καρδιά»· δηλαδή με το σώμα, την ψυχή και το πνεύμα. Διότι όπου είναι συγκεντρωμένοι οι δύο έσχατοι, εκεί είναι ο Θεός ανάμεσά τους. Ούτε τα σωματικά ούτε τα πνευματικά είναι πάντα ίδια. Διότι σε άλλους ταιριάζει το σύντομο και σε άλλους το πιο αργό στην ψαλμωδία· αφού άλλοι λένε ότι πολεμούν με την αιχμαλωσία και άλλοι με την αμάθεια. Εάν αδιαλείπτως παρακαλείς τον Βασιλέα εναντίον των εχθρών σου, όταν αυτοί έλθουν εναντίον σου, να έχεις θάρρος, δεν θα κοπιάσεις· διότι αυτοί από μόνοι τους γρήγορα θα απομακρυνθούν από εσένα· επειδή δεν θέλουν οι ανόσιοι να σε βλέπουν να λαμβάνεις στεφάνι μέσω της προσευχής από τη μάχη εναντίον τους· και επιπλέον, θα τραπούν σε φυγή, μαστιζόμενοι από την προσευχή σαν από φωτιά. Απόκτησε κάθε ανδρεία, και θα έχεις τον Θεό ως δάσκαλο της προσευχής σου. Δεν μαθαίνεται η όραση μέσω των λόγων, διότι είναι φυσικό επακόλουθο· ούτε η ομορφιά της προσευχής μαθαίνεται από άλλη διδασκαλία· διότι η ίδια από μόνη της έχει δάσκαλο τον Θεό, ο Οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, και δίνει προσευχή σε αυτόν που προσεύχεται, και ευλογεί τα έτη των δικαίων.

Όμως, λοιπόν, αργότερα, υποχωρώντας στον καταναγκασμό της αγάπης, η οποία είναι ισχυρότερη από όλα, αποδέχθηκα εκούσια το πρόσταγμα, προτιμώντας, χάρη στην υπακοή μου, να χλευαστώ μάλλον για αυθάδεια και αμάθεια από τους μεμψίμοιρους, παρά να θεωρηθεί από εσάς, εξαιτίας της αναβολής, ότι δεν επιθυμώ να συμμετάσχω πρόθυμα σε κάθε καλό. Έτσι, εναπόθεσα τη μέριμνα για το πώς θα εκφραστώ στον Θεό, τον μόνο θαυματουργό, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, κάνει ευφραδή τη γλώσσα όσων δυσκολεύονται να μιλήσουν, επινοεί διέξοδο στα αδιέξοδα, και εγείρει τον φτωχό από το χώμα, ενώ ανυψώνει τον πένητα από την κοπριά – εννοώ από το σαρκικό φρόνημα και τον δυσώδη βούρκο των παθών: ανυψώνει είτε τον «πτωχό τω πνεύματι», δηλαδή αυτόν που είναι φτωχός σε κακία και στερείται την έξη προς αυτήν, είτε, αντίθετα, και εκείνον που ακόμη υπόκειται στον νόμο της σάρκας και στα πάθη και εξαιτίας αυτού έχει φτωχύνει και στερείται τη χάρη της αρετής και της γνώσης. Αλλά επειδή από τον πανάγιο και όντως θεοφάντορα Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, στην πραγματεία του περί της Εκκλησιαστικής Ιεραρχίας, έχουν ερμηνευθεί τα σύμβολα της ιερής τελετής της αγίας συνάξεως με τρόπο αντάξιο της μεγαλονοίας του, πρέπει να γίνει γνωστό ότι ο παρών λόγος δεν εξετάζει τα ίδια θέματα, ούτε πορεύεται μέσα από τις ίδιες οδούς με εκείνον.

Όμως τελικά, υποκύπτοντας στη βία της αγάπης, η οποία είναι ισχυρότερη από όλα, αποδέχθηκα εκουσίως την προσταγή, προτιμώντας μάλλον να χλευαστώ από τους μεμψίμοιρους για αυθάδεια και απαιδευσία εξαιτίας της υπακοής μου, παρά, λόγω της αναβολής μου, να θεωρηθεί από εσάς ότι δεν επιθυμώ να συμπροθυμοποιηθώ σε κάθε τι καλό, εναποθέτοντας τη μέριμνα για το πώς θα μιλήσω στον Θεό, τον μόνο θαυματουργό, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, καθιστά εύγλωττη τη γλώσσα των μογιλάλων, επινοεί διέξοδο σε όσους βρίσκονται σε αδιέξοδο, εγείρει από τη γη τον πτωχό και ανυψώνει από την κοπριά τον πένητα —εννοώ από το σαρκικό φρόνημα και από τη δυσώδη ιλύ των παθών τον πτωχό τω πνεύματι ή εκείνον που πτωχεύει ως προς την κακία και στερείται την έξη προς αυτήν, ή, αντίθετα, και εκείνον που συνέχεται ακόμη από τον νόμο της σάρκας και από τα πάθη, και για τον λόγο αυτόν πτωχεύει και στερείται τη χάρη της αρετής και της γνώσης.

«Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ». Αμαρτωλούς εδώ ονομάζει τους άπιστους τυράννους και τον λαό των Ιουδαίων. Οι οποίοι τον πιστό λαό και τους ιερούς αποστόλους τόσο πολύ κατατυραννούσαν και δολοφονούσαν, σαν να μην έβλεπε και να μην κατανοούσε ο Θεός, τους οποίους ο θείος λόγος αποκαλεί άφρονες και ανόητους λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες μεταξύ του λαού, και, ανόητοι, βάλτε κάποτε μυαλό», δηλαδή, έστω και αργά συνετιστείτε και μην παραλογίζεστε έτσι, νομίζοντας ότι ο Θεός δεν ακούει, ούτε βλέπει όσα πράττετε. «Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν ακούει, ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί;» Σε άλλους, λέει, χαρίζει ακοή και μάτια και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, και ο ίδιος στερείται αυτών; «Εκείνος που διαπαιδαγωγεί τα έθνη, δεν θα ελέγξει» την αφροσύνη σας; «Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων», και εσείς νομίζετε ότι «δεν θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ;» «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις από τον νόμο σου», με σκοπό να απομακρυνθεί από τον προαναφερθέντα ανόητο και ασύνετο λαό, «για να του χαρίσεις γαλήνη από τις πονηρές ημέρες, έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό», δηλαδή, μέχρι να πεθάνει ο ασεβής και να σκαφτεί γι' αυτόν ο λάκκος της ταφής του. «

Όντας, λοιπόν, ακόμη στην παιδική ηλικία, εκπαιδεύτηκα στη γραμματική τέχνη, έχοντας σπουδάσει αυτήν για σχεδόν τέσσερα χρόνια· διότι ούτε εντελώς αμβλύς στο πνεύμα ήμουν, ούτε διέθετα εξαιρετική ευφυΐα, αλλά ωστόσο η φιλομάθεια και η επιμέλεια αναπλήρωναν το υστέρημα της φύσης. Διότι με διέκρινε μεγάλη φιλοπρωτία, ώστε να προσέρχομαι στον δάσκαλο πρώτος από τους άλλους, και να επιστρέφω από εκεί στο σπίτι τελευταίος, ενώ κατά την ώρα της κοινής αναχώρησης των μαθητών, τις περισσότερες φορές παρέμενα ιδιαιτέρως με τους δασκάλους, αποκομίζοντας προσωπικά γνώση από αυτούς. Επιπλέον δε αυτών, αλλά και πριν από αυτά, έχοντας την ευλογία να αποκτήσω άριστους πνευματικούς δασκάλους, έμαθα από αυτούς ποιος είναι Αυτός που διδάσκει τη γνώση στον άνθρωπο· και προς Αυτόν προσέβλεπα χωρίς καμία αδιαφορία, και πρωτίστως από Αυτόν εκζητούσα τη γνώση, από τον οποίο αντλούσα και κάθε καθοδήγηση.

Αν όμως αναβάλλεις τον χρόνο εξαιτίας των αληθειών που πρόκειται να απολαύσεις τόσο από τα μαθηματικά όσο και από τους λόγους της φύσης μέσω των πειραμάτων, ναι, το γνωρίζω και εγώ, ότι, κατά τον φιλόσοφο, «όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιθυμούν να γνωρίζουν», και, κατά τον Ψαλμωδό, «ο Κύριος είναι αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση». Διότι το πρώτο αντικείμενο και ο απώτερος σκοπός του νου είναι η αλήθεια, όπως ακριβώς και της θελήσεως είναι το αγαθό· και βεβαιότατα δεν μπορώ απλώς να κατηγορήσω αυτούς που αναζητούν το αληθές. Αλλά όμως υπάρχουν αλήθειες ανώτερου βαθμού, υπάρχουν και αλήθειες κατώτερου βαθμού, οι οποίες διαιρούνται αναλόγως με τα υποκείμενα, των οποίων αποτελούν αλήθειες. Και βέβαια, φρόνιμος θα είναι και θα ονομάζεται αυτός που προκρίνει τις ανώτερες από τις κατώτερες, όπως αντίθετα άφρων είναι εκείνος που εξαιτίας των δεύτερων καταφρονεί τις πρώτες.

Διότι, εφόσον ο Απόστολος λέει ότι η γνώση προκαλεί έπαρση, ενώ η αγάπη οικοδομεί, είναι εξαιρετικά ασεβές να πιστεύουμε ότι έχουμε τη χάρη του Χριστού για να κυριευόμαστε από έπαρση, αλλά δεν την έχουμε για να οικοδομούμαστε, εφόσον το καθένα από αυτά είναι δώρο του Θεού, δηλαδή και το να γνωρίζει κανείς τι πρέπει να πράττει, και το να αγαπά αυτό που πρέπει να πράττει, ώστε, όταν η αγάπη οικοδομεί, η γνώση να μην μπορέσει να προκαλέσει έπαρση, όπως ακριβώς έχει γραφεί από τον Θεό: «Αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση».

Ερμηνεία. Και διά του παρόντος Κανόνος η Σύνοδος αναθεματίζει τους Πελαγιανούς και τους Κελεστιανούς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η χάρη του Θεού μας βοηθά να μην αμαρτάνουμε μόνο κατά τούτο, ότι δηλαδή μέσω αυτής γνωρίζουμε ποια πρέπει να επιζητούμε και να πράττουμε, δηλαδή τα καλά, και ποια πρέπει να αποφεύγουμε, δηλαδή τα κακά, και όχι ότι μας χαρίζει την ικανότητα να αγαπήσουμε και να ενδυναμωθούμε ώστε να πράξουμε εκείνα τα καλά που γνωρίζουμε. Διότι εξίσου και τα δύο είναι δώρα του Θεού, και η γνώση και η αγάπη. Επειδή για μεν τη γνώση λέει ο Δαβίδ: «Ο διδάσκων άνθρωπον γνώσιν»· για δε την αγάπη λέει ο αγαπημένος Μαθητής: «Η αγάπη είναι εκ του Θεού». Και με άλλον τρόπο, όμως, είναι ασεβές να πιστεύουμε ότι η χάρη του Θεού μας δίνει μεν γνώση, η οποία, όταν παραμένει μόνη της, όπως λέει ο Παύλος, φυσιοί, δηλαδή προξενεί οίηση, αλλά δεν μας δίνει και αγάπη, η οποία οικοδομεί και μας ενδυναμώνει στο να εργαστούμε το αγαθό. Ώστε, όπως ακριβώς είναι δώρο της θείας χάριτος το να γνωρίζουμε τι πρέπει να πράττουμε, έτσι παρομοίως είναι και το να αγαπούμε ό,τι πρέπει να πράττουμε. Αποδίδεται δε η μεν γνώση στον νου, η δε αγάπη στη θέληση, στις δύο πρώτες και κυριότερες δυνάμεις της ψυχής.

Όταν ο Ζωσιμάς άκουσε ότι μνημόνευσε και χωρία της Γραφής, τόσο από τον Μωυσή όσο και από τον Ιώβ, καθώς και από τη βίβλο των Ψαλμών, της είπε: Έχεις μελετήσει, κυρία μου, Ψαλμούς ή άλλα βιβλία; Εκείνη, ακούγοντας το αυτό, χαμογέλασε ελαφρώς και είπε στον γέροντα: Πίστεψέ με, άνθρωπε, δεν έχω δει άλλον άνθρωπο από τότε που πέρασα τον Ιορδάνη, παρά μόνο το δικό σου πρόσωπο σήμερα. Αλλά ούτε θηρίο ούτε άλλο ζώο έχω δει από τότε που αντίκρισα αυτή την έρημο. Γράμματα, λοιπόν, δεν έχω μάθει ποτέ. Αλλά ούτε και άκουσα κάποιον να ψάλλει ή να διαβάζει. Ο λόγος του Θεού, όμως, ο οποίος είναι ζωντανός και ενεργός, αυτός διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση. Ως εδώ είναι το τέλος της δικής μου διηγήσεως. Αλλά αυτό που έκανα αρχίζοντας τη διήγηση, το κάνω και τώρα και σε ορκίζω στη σάρκωση του Θεού Λόγου, να προσεύχεσαι για εμένα την άσωτη, για χάρη του Κυρίου. Αφού εκείνη είπε αυτά και ολοκλήρωσε έτσι τον λόγο της, έσπευσε να βάλει μετάνοια.

Προς αυτούς, εύλογα, όχι από τον εαυτό μας, αλλά μυσταγωγούμενοι από Εκείνον που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, υπακούοντας στο Πνεύμα που υπηχεί άνωθεν, ας πούμε τα εξής.

Κατανόησέ το όμως και ως εξής: Άμπελος είναι ο ίδιος ο Κύριος, και γέννημα της αμπέλου είναι τα μυστήρια και η απόκρυφη γνώση, την οποία ο ίδιος γεννά, αυτός που διδάσκει τη γνώση στον άνθρωπο. Στη βασιλεία του Θεού, λοιπόν, δηλαδή στον όγδοο αιώνα, θα πιει μαζί με τους μαθητές του τα μυστήρια και τη σοφία, διδάσκοντάς μας νέα πράγματα και αποκαλύπτοντας αυτά που τώρα είναι κρυμμένα. «Και αφού έψαλαν ύμνους, εξήλθαν στο όρος των Ελαιών, και τους λέει ο Ιησούς: Όλοι θα σκανδαλιστείτε εξαιτίας μου αυτή τη νύχτα, διότι είναι γραμμένο: Θα πατάξω τον ποιμένα και θα διασκορπιστούν τα πρόβατα. Αλλά μετά την ανάστασή μου, θα μεταβώ πριν από εσάς στη Γαλιλαία. Ο δε Πέτρος του είπε: Ακόμη και αν όλοι σκανδαλιστούν, εγώ όμως όχι. Και του λέει ο Ιησούς: Αλήθεια σου λέω, ότι εσύ σήμερα, αυτή τη νύχτα, προτού λαλήσει ο πετεινός δύο φορές, θα με απαρνηθείς τρεις φορές. Εκείνος δε επέμενε λέγοντας: Ακόμη και αν χρειαστεί να πεθάνω μαζί σου, δεν υπάρχει περίπτωση να σε απαρνηθώ. Τα ίδια έλεγαν και όλοι.» Ευχαρίστησαν τον Θεό και πριν πιουν, ευχαρίστησαν και αφού ήπιαν, για να μάθουμε και εμείς ότι πρέπει να ευχαριστούμε και να υμνούμε, και πριν από την τροφή και μετά την τροφή. Συγχρόνως δε δείχνει και το εξής, ότι δηλαδή είναι ευπρόσδεκτος σε αυτόν ο θάνατος υπέρ ημών, εφόσον, βγαίνοντας για να παραδοθεί, υμνεί τον Θεό.

Αυτά λέγει σε εσένα το Άγιο Πνεύμα, απευθυνόμενο και προς τους αλαζόνες και τους καταφρονητές, οι οποίοι τίποτα απολύτως δεν θα κατορθώσουν. Εσύ όμως, ως τραπεζίτης που παρέλαβες το τάλαντο, φρόντισε πώς θα αποδώσεις τον τόκο στον κατάλληλο καιρό, πράγμα το οποίο συνίσταται, κατά τη δική μου κρίση, στο να ανακαλύπτεις και εσύ ο ίδιος επιπρόσθετα όσα το Πνεύμα δωρίζει στον φιλόπονο. Ενδυναμούμενοι από τη χάρη Του, είθε να Το κηρύττουμε και εμείς οι ίδιοι με τρόπο καθαρό και ανόθευτο, σύμφωνα με τους πατερικούς όρους, και να διδάσκουμε τα ίδια και στους άλλους, εν τω Θεώ και Πατρί, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.