Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:11

Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Διότι πώς να μην είναι γεμάτες από ματαιότητα εκείνες οι αντιλήψεις, οι οποίες επιχειρούν να εξορίσουν από τον λόγο το ωφέλιμο της θείας πρόνοιας; Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο παιδαγωγείς, Κύριε.

Ποιος δεν γνωρίζει, ποιος δεν βλέπει ξεκάθαρα, ότι τα πράττουν όλα αυτά για την υποστήριξη της ασέβειας; Γι' αυτό, ακόμη και αν προσποιούνται τους άλαλους, ακόμη και αν περιδένονται με κράσπεδα μεγαλύτερα από εκείνα των Φαρισαίων, και μεγαλορρημονούν, και ασκούν τον τόνο της φωνής τους, δεν πρέπει να γίνονται πιστευτοί· διότι δεν αποδεικνύει τον πιστό η λέξη, αλλά το φρόνημα και η εν ευσέβεια αγωγή. Γι' αυτό οι Σαδδουκαίοι και οι Ηρωδιανοί, αν και είχαν τον νόμο στα χείλη τους, ντροπιάστηκαν ακούγοντας από τον Σωτήρα: Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Και έχει αποδειχθεί σε όλους ότι, ακόμη και εκείνοι που φαίνεται να λαλούν τον νόμο, ελέγχθηκαν ως προς το φρόνημα όντας αιρετικοί και θεομάχοι. Άλλους μεν, λοιπόν, πλάνησαν λέγοντας τέτοια πράγματα· τον Κύριο όμως, που έγινε άνθρωπος, δεν μπόρεσαν να τον εξαπατήσουν. Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, Εκείνος που γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων ότι είναι μάταιοι. Διότι έτσι ήλεγξε και τους Ιουδαίους που επιχειρούσαν να παραπλανήσουν, λέγοντας: Αν ο Θεός ήταν Πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα, και ήρθα σε εσάς. Έτσι μου φαίνεται ότι πράττουν και αυτοί τώρα· διότι κρύβουν αυτά που φρονούν, και πλέον κατά τη συγγραφή χρησιμοποιούν λέξεις από τις Γραφές, προκειμένου, αφού δελεάσουν με αυτές, να παρασύρουν στη δική τους κακία όσους αγνοούν.

Εδώ λοιπόν ζητείται, να βρεθεί κάποιος από εσάς πιστός κατά τη συνείδηση. Διότι το να βρει κανείς πιστό άνθρωπο είναι δύσκολο έργο· όχι για να δείξεις σε εμένα τη συνείδησή σου (διότι δεν πρόκειται να κριθείς από ανθρώπινο δικαστήριο), αλλά για να δείξεις στον Θεό το άδολο της πίστεως, σε Εκείνον που ερευνά νεφρούς και καρδιές, και γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων. Σπουδαίο πράγμα είναι ο πιστός άνθρωπος, καθώς είναι πλουσιότερος από κάθε πλούσιο. Διότι στον πιστό ανήκει όλος ο κόσμος των υλικών αγαθών, επειδή τα περιφρονεί και τα καταπατά. Διότι εκείνοι που φαινομενικά πλουτούν και έχουν αποκτήσει πολλά, είναι φτωχοί στην ψυχή· καθώς όσο περισσότερα συγκεντρώνουν, τόσο φθείρονται από την επιθυμία αυτών που τους λείπουν. Ο πιστός άνθρωπος όμως, το πιο παράδοξο, πλουτεί μέσα στη φτώχεια του· διότι γνωρίζοντας ότι πρέπει να έχει μόνο ενδύματα και τροφή, και αρκούμενος σε αυτά, έχει καταπατήσει τον πλούτο.

Ούτε με κανέναν άλλον τρόπο να φθείρεις τον ναό του Θεού, παρακαλώ. Και να μη λυπείς το Πνεύμα του Θεού που κατοικεί μέσα μας, ούτε τους αγίους Αγγέλους, που είναι εντεταλμένοι να μας φυλάσσουν ημέρα και νύχτα, οι οποίοι και αποδιώχνουν από εμάς τους δαίμονες, που τρίζουν αόρατα τα δόντια τους εναντίον μας, ώστε να μη γίνουν αυτοί κατήγοροί μας κατά την ημέρα της κρίσεως και υποστούμε την καταστροφή των Σοδόμων. Διότι, ακόμη κι αν μας περικυκλώνουν οι τοίχοι, κι αν μας σκεπάζει στέγη και η πόρτα είναι κλειδωμένη και επικρατεί σκοτάδι, ας συλλογιστούμε ότι σε Αυτόν που χώρισε το σκοτάδι από το φως τίποτα από τα δικά μας δεν παραμένει κρυφό. Και ας σε πείσει ο Προφήτης, που λέει: συνετιστείτε, λοιπόν, οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί λογικευτείτε κάποτε. Αυτός που κατασκεύασε το αυτί δεν ακούει; Αυτός που έπλασε το μάτι δεν βλέπει; Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει; Αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αγαπητέ αδελφέ, ο Κύριος δεν επιβλέπει μόνο τις πράξεις των ανθρώπων, αλλά και τους διαλογισμούς τους.

Ανατροπή. Πώς συνηθίζουν να προλαμβάνουν τις εναντίον τους μαρτυρίες εκείνοι που έχουν μάθει να θαμπώνουν τη διάνοια των άπειρων; Διότι ο Αέτιος, ο οποίος έχει στηρίξει την ελπίδα του μόνο στα λόγια και όχι στην αλήθεια, προσήλθε με θράσος για να προσάψει αυτή την κατηγορία σε εμάς, ενώ ο ίδιος δεν ντράπηκε να ομολογήσει ότι ο Υιός του Θεού και ο Θεός Πατέρας «διαφέρουν» μόνο κατ' όνομα, τη στιγμή μάλιστα που εμείς ομολογούμε ότι είναι φυσικός Πατέρας, φυσικός Υιός και φυσικό Άγιο Πνεύμα· διότι με την Τριάδα τίποτε άλλο δεν πρόκειται να συγκριθεί. Και γι' αυτόν τον λόγο, το έρεισμα της ομολογίας μας είναι αληθινά το ομοούσιο, και δεν στηρίζεται απλώς σε λέξεις που αναιρούνται μέσω του γίγνεσθαι και του μη γίγνεσθαι, όπως είναι η δοξασία του Αετίου περί του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι είναι όντως αληθινός Πατέρας και όντως αληθινός Υιός και αληθινό Άγιο Πνεύμα, έστω κι αν αυτός σπέρνει κρυφά μύριους μάταιους συλλογισμούς, όπως αναφέρει ο θείος λόγος γι' αυτούς, λέγοντας ότι «θα αθετήσω τη σύνεση των συνετών» και ότι «ο Κύριος γνωρίζει τους λογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι», και τα εξής. 34. <ιζ'>. Εάν το αγέννητο δεν προσδίδει τίποτα περισσότερο ως προς την υπεροχή της ουσίας σε σχέση με το γέννημα, και εφόσον ο Υιός υπολείπεται μόνο ως προς την ονομασία, τότε θα θεωρήσει ανώτερούς του εκείνους που τον ονόμασαν, και όχι εκείνον που ονομάστηκε Θεός του και Πατέρας.

Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί κάποτε λογικευτείτε. Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν θα ακούσει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί; Εκείνος που παιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει, εκείνος που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αφού ο Προφήτης αγανάκτησε και θρήνησε ανθρώπινα για όσα τολμούν οι ασεβείς, και αφού προσευχήθηκε και είπε: «Υψώσου, εσύ που κρίνεις τη γη, απόδωσε ανταπόδοση στους υπερήφανους»· αλλά και σαν να παρακίνησε τον Θεό και τον εξήγειρε λέγοντας: «Τον λαό σου και την κληρονομιά σου καταπόνησαν και ταπείνωσαν, και είπαν, δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ»· γεμίζει από τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και σαν να απευθύνεται προς εκείνους που είπαν: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ», αποκρίνεται λέγοντας: Και πώς, ω αληθινά τυφλοί στη διάνοια, είναι δυνατόν να μη βλέπει ούτε να ακούει εκείνος που τα παρέσχε αυτά σε όσους δεν τα είχαν; Διότι, βεβαίως, εκείνος που μεταδίδει σε άλλους, κατέχει πρώτος ο ίδιος αυτά τα οποία μεταδίδει. Αυτός δε ο λόγος έχει διατυπωθεί με τη μορφή συλλογισμού και θεμελιώνει το δόγμα περί της θείας πρόνοιας.

Πώς είναι δυνατόν, εκείνος που διάνοιξε την ακοή και το αυτί στο γεώδες και πήλινο σκεύος, ώστε η άφωνη και κωφή ύλη να ακούει μέσω των αυτιών τις εξωτερικές φωνές, να μην εξετάζει προπάντων, κατά τρόπο πολύ ανώτερο και σπουδαιότερο, τους λογισμούς των ανθρώπων; Εάν δε όλα τα έθνη της γης, βάρβαρα και ελληνικά, κινούμενα από τις φυσικές έννοιες που έλαβαν από τον Θεό, διατύπωσαν για τον εαυτό τους κάποιους νόμους και διατάξεις· πώς ο Θεός, που τους δώρισε αυτήν τη σύνεση, δεν θα ελέγξει εκείνους που τολμούν να πράττουν κάτι παρά τη φύση και παρά τις ορθές έννοιες; Από πού προέρχεται στους ανθρώπους η γνώση για το οποιοδήποτε πράγμα; Από πού οι τέχνες; Από πού οι θεωρίες των επιστημών, από πού οι αρχές των μαθημάτων; Άραγε όχι από εκείνον που έσπειρε μέσα τους τη δύναμη της κατανόησής τους; Τι λοιπόν; Εκείνος που χάρισε τέτοια φύση στον άνθρωπο, στερείται ο ίδιος τη γνώση, ώστε να μη γνωρίζει ούτε αυτά των οποίων ο ίδιος τυγχάνει χορηγός; Αλλά πάψτε να ασεβείτε, ω μάταιοι· και πειθόμενοι στον αληθινό λόγο, μάθετε ότι αυτός που φύτεψε το αυτί στους ανθρώπους, πολύ πρωτύτερα ο ίδιος θα ακούσει αυτά που λέγονται από τους ανθρώπους· και όχι μόνο θα δει και θα επιβλέψει τα πραττόμενα εκείνος που έπλασε τον οφθαλμό στους ανθρώπους, αλλά θα κατανοήσει και τις ενθυμήσεις που είναι ακόμη κρυμμένες στη διάνοια. Διότι αυτή είναι η δύναμη του Θεού, ο οποίος γνωρίζει και διακρίνει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι.

«Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και από τον νόμο σου θα τον διδάξεις, για να τον αναπαύσεις από τις πονηρές ημέρες, μέχρι να σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό». Έχοντας πειστεί εγώ και έχοντας πιστέψει στα όσα ειπώθηκαν, και στο ότι οι διαλογισμοί των ανθρώπων είναι μάταιοι, εύλογα θεωρώ ως τον μόνο μακάριο, Κύριε, εκείνον που μεταλαμβάνει από τη δική σου σοφία και παιδεία, σαν από πηγή. Και πώς θα μπορούσε κάποιος να μεθέξει στη δική σου παιδεία, παρά μόνο αν γίνει μαθητής στον θείο σου νόμο; Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο παρέδωσες γραπτούς νόμους ευσέβειας, ώστε όσοι μαθητεύουν σε αυτούς να γίνονται μέτοχοι της δικής σου παιδαγωγίας. Διδασκόμαστε δε μέσω αυτών ότι τα λυπηρά γεγονότα που συμβαίνουν στους δικαίους αποβαίνουν προς όφελός τους, καθώς γυμνάζονται και δοκιμάζονται σαν αθλητές του Θεού, αποδεικνυόμενοι δόκιμοι με την υπομονή μέσα από πόνους και πληγές. Γι' αυτό δεν πρέπει να λυπόμαστε, ούτε να στενοχωριόμαστε για όσους κακοπαθούν στον παρόντα βίο, αλλά μάλλον να τους μακαρίζουμε, ως παιδαγωγούμενους από τον Θεό. Διότι «Μακάριος είναι ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και από τον νόμο σου θα τον διδάξεις». Επειδή εκείνος που παιδαγωγείται και διδάσκεται από εσένα, πραΰνεται και βρίσκει γαλήνη κατά τις πονηρές ημέρες.

Ομοίως και την επιγραφή του ενενηκοστού τρίτου ψαλμού, για την ίδια αιτία, το εβραϊκό κείμενο δεν την αποδέχεται· η δε φράση της επιγραφής έχει ως εξής: «Του Δαβίδ, για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας, ανεπίγραφος στους Εβραίους». Το δε μυστήριο σε αυτό προαγορεύει την οικονομία του πάθους. Διότι, εφόσον η προδοσία από τον Ιούδα έλαβε χώρα την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας, την προηγούμενη ημέρα Εκείνος που λυτρώνει όλο τον κόσμο διά του εαυτού Του, κατά κάποιον τρόπο πωλείται από τον προδότη. Διότι έτσι ονομάζεται το γεγονός και από την προφητεία του Ιερεμία: «Και έλαβον τα τριάκοντα αργύρια, την τιμή του εκτιμηθέντος». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, πωλείται, ώστε με τη δική Του πώληση να εξαγοράσει εκείνους που είχαν πουληθεί από την αμαρτία. Όθεν, προβλέποντας ο προφήτης το μέλλον, διεγείρεται με κάποια οργή για αυτό που συνέβη, ονομάζοντάς Τον Θεό των εκδικήσεων, και παρακαλώντας να υψωθεί Αυτός που ταπεινώθηκε για εμάς και να δώσει στους υπερήφανους την άξια ανταπόδοση, ώστε να μην καυχώνται οι αμαρτωλοί για την κακία τους. Προς αυτούς βοά, ονομάζοντας άφρονες και μωρούς όσους δεν αποδέχθηκαν τη θεότητα Εκείνου που φανερώθηκε. Διότι ίδιον του άφρονος είναι, όπως λέει αλλού, το να ισχυρίζεται ότι ο υπάρχων Θεός δεν υπάρχει. Φωνάζει, λοιπόν, προς αυτούς τους ανθρώπους λέγοντας: «Συνετιστείτε, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί αποκτήστε επιτέλους φρόνηση. Ποιος είναι Εκείνος που φύτεψε το αυτί; Ποιος έπλασε το μάτι; Ποιος παιδαγωγεί τα έθνη; Ποιος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων;»

«Σύνετε δή»: Το Άγιο Πνεύμα ονειδίζει τον λαό των Ιουδαίων, διότι δεν κατανόησαν αφενός πώς ο Θεός δεν έπαυσε ποτέ να τους υπερασπίζεται από τους εχθρούς, και αφετέρου πόσο ασέβησαν απέναντί του από αλαζονεία. «Ο φυτεύσας»: Δηλαδή, άφρονες, γιατί δεν κατανοείτε ότι εκείνος που έπλασε τα αυτιά στους ανθρώπους είναι ανώτερος από κάθε ακοή; «Ή ο πλάσας»: Εκείνος που έδωσε, λέει, στους ανθρώπους τους οφθαλμούς για να βλέπουν, είναι άραγε στερημένος όρασης; Έτσι, όσοι νομίζουν ότι διαφεύγουν της προσοχής του Θεού, πλανώνται. «Ο παιδεύων έθνη»: Αυτός που δίνει νου και σύνεση σε κάθε έθνος (σε όλους τους ανθρώπους) και γνωρίζει τους διαλογισμούς τους, δεν μπορεί να ελέγξει τα κρυφά τους έργα; «Ο διδάσκων»: Εκείνος που έδωσε στον άνθρωπο την ικανότητα να κατανοεί, δεν γνωρίζει ο ίδιος τον νου του καθενός; Ώστε μάταια πασχίζει να κρυφτεί αυτός που αμαρτάνει. «Κύριος γινώσκει»: Διότι όσοι νομίζουν ότι κρύβονται από τον Θεό, μάταια συλλογίζονται· διότι στον Θεό τα πάντα είναι φανερά. «Μακάριος»: Διότι μακάριοι είναι όσοι παιδαγωγούνται από τον Θεό και πράττουν τις εντολές του και πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του. «Του πραΰναι»: Διότι σε έναν τέτοιον άνθρωπο ο Θεός δίνει ανακούφιση ώστε να μην κυριεύεται από τα πνεύματα της πλάνης. Όλα δε αυτά νοούνται ως αναφερόμενα στον Χριστό. «Έως ου»: Ως αμαρτωλό εννοεί τον διάβολο. Και φοβερός λάκκος για αυτόν έγινε ο δεσποτικός τάφος· διότι μέσα σε αυτόν αιχμαλωτίστηκε. «Ότι ουκ απώσεται»: Αναφέρεται στον πιστό λαό που προέρχεται από τα έθνη, τον οποίο εξέλεξε για τον εαυτό του.

Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αυτό τώρα δεν το ενέταξε μάταια ο ψαλμωδός· μήπως νομίσουμε ότι ο Θεός ανέχεται τους ανθρώπους επειδή αγνοεί πόσο πολύ σφάλλουν στους λογισμούς τους και όσα μάταια σκέφτονται τα οποία αγγίζουν τη βλασφημία εναντίον του Χριστού. Επομένως, δεν τα αγνοεί, αλλά, ενώ τα γνωρίζει, φυλάσσει την κρίση γι' αυτούς για τον μέλλοντα χρόνο. Όχι όμως για όλους· διότι κάποιους ήδη τους σωφρονίζει, για τους οποίους λέγονται τα εξής: Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδεύσεις, Κύριε, και από τον νόμο σου θα τον διδάξεις.

Αυτό λοιπόν το ονομάζεις άγνοια; Τι λες, λοιπόν, όταν ακούς τον Θεό να λέει στον Κάιν: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;»; Τι λες; Αν αυτό το ονομάζεις άγνοια, ονόμασε και εκείνο άγνοια. Λάβε και άλλη μία απόδειξη από τη θεία Γραφή. Είπε ο Θεός στον Αβραάμ: «Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας έφτασε σε εμένα. Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, ο Θεός που ερευνά καρδιές και νεφρούς, ο μόνος που γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, έλεγε: «Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Αν εκείνο αποτελεί γνώρισμα άγνοιας, τότε και τούτο είναι άγνοια.

Η απαλλαγή από τα κακά είναι η αρχή της σωτηρίας. ΤΙΤΛΟΣ Ε΄. — Περί χρηστού και κακού ονόματος. «Είναι προτιμότερο το καλό όνομα παρά ο πολύς πλούτος· και η αγαθή χάρη είναι ανώτερη από το ασήμι και το χρυσό.» «Το αγαθό όνομα είναι ανώτερο από το καλό μύρο.» «Φρόντισε για το όνομά σου. Διότι αυτό παραμένει μαζί σου περισσότερο από χίλιους μεγάλους θησαυρούς.» «Η χάρη είναι σαν παράδεισος μέσα σε ευλογίες.» «Οι ημέρες της αγαθής ζωής είναι μετρημένες, το καλό όνομα όμως παραμένει αιώνια.» «Το πονηρό όνομα θα κληρονομήσει αισχύνη και όνειδος.» «Ο άχαρος άνθρωπος είναι σαν άκαιρος λόγος.» ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί οίησης και εντυπώσεων· και ότι είναι ανώτερο το να είναι κανείς πραγματικά από το να φαίνεται. Διότι αυτό αποτελεί εμπόδιο προς την αρετή. «Είδα δίκαιο να χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του, και βεβαίως αυτό είναι ματαιότητα.» «Εάν κάποιος ανάμεσά σας νομίζει ότι είναι σοφός σε τούτον τον αιώνα, ας γίνει μωρός, για να γίνει σοφός. Διότι η σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού. Επειδή έχει γραφτεί: Είναι αυτός που συλλαμβάνει τους σοφούς μέσα στην πανουργία τους. Και πάλι: Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι.»

«Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ». Αμαρτωλούς εδώ ονομάζει τους άπιστους τυράννους και τον λαό των Ιουδαίων. Οι οποίοι τον πιστό λαό και τους ιερούς αποστόλους τόσο πολύ κατατυραννούσαν και δολοφονούσαν, σαν να μην έβλεπε και να μην κατανοούσε ο Θεός, τους οποίους ο θείος λόγος αποκαλεί άφρονες και ανόητους λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες μεταξύ του λαού, και, ανόητοι, βάλτε κάποτε μυαλό», δηλαδή, έστω και αργά συνετιστείτε και μην παραλογίζεστε έτσι, νομίζοντας ότι ο Θεός δεν ακούει, ούτε βλέπει όσα πράττετε. «Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν ακούει, ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί;» Σε άλλους, λέει, χαρίζει ακοή και μάτια και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, και ο ίδιος στερείται αυτών; «Εκείνος που διαπαιδαγωγεί τα έθνη, δεν θα ελέγξει» την αφροσύνη σας; «Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων», και εσείς νομίζετε ότι «δεν θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ;» «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις από τον νόμο σου», με σκοπό να απομακρυνθεί από τον προαναφερθέντα ανόητο και ασύνετο λαό, «για να του χαρίσεις γαλήνη από τις πονηρές ημέρες, έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό», δηλαδή, μέχρι να πεθάνει ο ασεβής και να σκαφτεί γι' αυτόν ο λάκκος της ταφής του. «

Εάν δε τα αγνοεί, πώς θα ελέγξει και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Εάν δεν έχει οριστεί και ο ψυχικός θάνατος, τότε δεν έχει οριστεί ούτε και η αντιδιαστελλόμενη προς αυτόν ζωή· αλλά αυτή έχει οριστεί, ούσα δικαιοσύνη και γενικώς αρετή. Επομένως και ο αναφερόμενος σε σχέση με αυτήν θάνατος έχει οριστεί, όντας στέρηση και έκπτωση από μια τέτοια ζωή. Ανακεφαλαίωση όλων των προειρημένων: Εάν δεν υπάρχει καθορισμός, δεν υπάρχει ούτε πρόγνωση· διότι το αόριστο δεν προγινώσκεται. Εάν δεν υπάρχει πρόγνωση, δεν υπάρχει ούτε πρόνοια· διότι πώς θα προνοήσει εάν δεν προγνωρίζει; Εάν δεν υπάρχει πρόνοια, δεν υπάρχει ούτε δημιουργία. Εάν δεν υπάρχει δημιουργία - αλλά ας αναχθεί η βλασφημία στον αίτιο αυτής της υποθέσεως - τότε δεν υπάρχει ούτε Θεός. Εάν όμως υπάρχει Θεός, όπως ακριβώς υπάρχει και πιστεύουμε, ο οποίος είναι δημιουργός των πάντων, συγκρατεί τα πάντα με την πρόνοιά Του και προγνωρίζει τα πάντα σύμφωνα με το λόγιο προτού να λάβουν γένεση, τότε υπάρχει και καθορισμός σε εκείνα τα οποία επιδέχονται το ένα ή το άλλο. Εάν λοιπόν η θεία πρόνοια και η πρόγνωση διαπερνούν τα πάντα, τότε και ο καθορισμός επεκτείνεται στα πάντα. Επομένως, και τα έργα, και οι σχετικές με αυτά κινήσεις και τα διανοήματα της ψυχής, καθώς και ολόκληρη η ζωή και ο θάνατός μας, έχουν οριστεί από τον Θεό και έχουν προγνωσθεί. Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Και Αυτός γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων και τα κρύφια της καρδιάς, και το ακατέργαστο της υπάρξεώς μας έχουν προδεί οι οφθαλμοί Του.