Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:13

Και έγιναν φωνές και βροντές και αστραπές και σεισμός. Και οι επτά άγγελοι, οι οποίοι είχαν τις επτά σάλπιγγες, ετοίμασαν τους εαυτούς τους για να σαλπίσουν. Μέσα από όλα αυτά περιγράφονται τα φόβητρα πριν από τη συντέλεια, όπως ακριβώς στο όρος Σινά αναγνωρίζονταν ως σύμβολα της θείας παρουσίας, τα οποία προκαλούσαν κατάπληξη σε όλους και παρακινούσαν σε επιστροφή (μετάνοια) τους πιο καλοπροαίρετους. Σε αυτά διακονούν άγγελοι, ως συμπονετικοί ιατροί, θεραπεύοντας μιμούμενοι τον Χριστό με καυτηριασμούς και τομές εκείνους που πάσχουν από τη δεινότατη νόσο της αμαρτίας, ή τουλάχιστον ελαφρύνοντας τη μελλοντική κόλαση για τους πιο ράθυμους, εφόσον τα υπομείνουν με κάποια ευγνωμοσύνη. Εμάς δε, που είμαστε σφραγισμένοι με το τίμιο όνομα του Χριστού και ποθούμε διακαώς τη δόξα των αγίων, και μέσω των θλίψεων αυτής της ζωής ευχόμαστε την αποφυγή των μελλοντικών βασάνων, είθε ο φιλάνθρωπος Κύριος, παιδαγωγώντας μας, να μην μας παραδώσει στον θάνατο της αμαρτίας, καθώς είναι γεγραμμένο, αλλά να απαλύνει για εμάς τις πονηρές ημέρες των αιώνιων κολάσεων, όταν πια σκαφτεί ο λάκκος για τον εφευρέτη της αμαρτίας, δηλαδή ο σκοτεινός και βαθύτατος χώρος της γεέννης, έτσι ώστε, εκεί όπου βρίσκεται η κατοικία όλων εκείνων που ευφραίνονται, συγκατοικώντας με τους αγίους να βρεθούμε μαζί με τον ίδιο τον Σωτήρα Χριστό, τον Θεό μας, στον οποίο ανήκει κάθε δοξολογία, τιμή και προσκύνηση, μαζί με τον Πατέρα και το πανάγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Εκείνοι μεν, λέει, είναι άθλιοι και ταπεινωμένοι, οι οποίοι δεν αποδέχονται τη δική σου διαπαιδαγώγηση. Μακάριοι δε είναι εκείνοι που διαπαιδαγωγήθηκαν από εσένα και διδάχθηκαν από τον δικό σου νόμο. Διότι αυτοί βεβαίως, αφού καταπραϋνθούν μέσα στις θλίψεις, θα ανακουφιστούν από τα δεινά, γνωρίζοντας ότι οι θλίψεις τελικά θα αποβούν σε καλό. Πονηρές ημέρες ονομάζει τις ημέρες της κρίσεως.

«Έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό». Μέχρι τότε, λέει, όσοι παιδαγωγούνται υπομένουν με θάρρος τις θλίψεις, μέχρις ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό, δηλαδή, έως ότου ο αμαρτωλός πορευθεί στο κολαστήριο που έχει ετοιμαστεί για αυτόν. Αμαρτωλό δε αποκαλεί τον Σατανά, ήτοι κάθε αντικείμενη δύναμη.

Και βεβαίως ο προφήτης Ησαΐας μας λέγει: «Ότι θα ξεπλύνει ο Κύριος τον ρύπο των υιών και των θυγατέρων της Σιών, και θα καθαρίσει το αίμα από το μέσον τους με πνεύμα κρίσεως και με πνεύμα καύσεως»· και επιπλέον ο θεσπέσιος Παύλος προσθέτει: «Αν υπομένετε την παιδαγωγία, ο Θεός συμπεριφέρεται σε εσάς ως προς υιούς· διότι ποιος είναι ο υιός, τον οποίο δεν παιδαγωγεί ο πατέρας του;» Και βεβαίως, και αυτός ο πέρα από κάθε θαύμα χορός των αγίων, δεν αποβάλλει την παιδαγωγία που εκ φύσεως υπάρχει στους αγίους, αλλά με μεγάλη χαρά την αποδέχεται λέγοντας: «Παιδαγώγησέ μας, Κύριε, όμως με κρίση και όχι με θυμό, για να μην μας λιγοστέψεις». Διότι με θυμό μεν θα γίνει η ολοκληρωτική αποκοπή των άκαρπων κλημάτων, αφού στέλνει στην κόλαση· ενώ με κρίση μάλλον, δηλαδή με περίσκεψη και μέτρο, γίνεται ο καθαρισμός των καρποφόρων, ο οποίος έχει απολύτως ελάχιστο πόνο, με σκοπό την παρακίνηση προς καρποφορία και την παροχή αφορμής για πιο πλούσια ανθοφορία. Γι' αυτό λοιπόν, αποδεχόμενοι αυτό, κάποιοι αναφωνούν: «Κύριε, με μικρή θλίψη έρχεται σε εμάς η παιδαγωγία σου». Διότι είναι πάρα πολύ μικρή η θλίψη του καθαρισμού, αλλά επειδή μας παρέχει την άνωθεν παιδαγωγία, μας καθιστά μακάριους. Και ας ληφθεί ως μάρτυρας ο μακάριος Δαβίδ, ο οποίος αναφωνεί ως εξής: «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις από τον νόμο σου, για να τον ανακουφίσεις από τις πονηρές ημέρες».

Και λίγο παρακάτω: Με ποιον τρόπο όμως θα παιδεύσεις; Άραγε με μαστιγώσεις; Δεν λέει αυτό· αλλά το πώς πρέπει να νοηθεί εδώ, το ερμηνεύει ο ίδιος ο Ψαλμωδός, λέγοντας: «Και από τον νόμο σου θα τον διδάξεις.»] <Από πονηρές ημέρες.> (B f. 383, H f. 417 b.) Διότι ημέρες πράγματι αποφράδες και πονηρές για εκείνους που έχουν αποκοπεί ολοκληρωτικά, και πρόκειται να καταλήξουν στην κόλαση του πυρός, είναι οι ημέρες της αδέκαστης κρίσεως. [<Έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό.> (B f. 383, H f. 417 b. Cord. Alterius.) Για αυτούς όμως που αγαπούν την αμαρτία θα σκαφτεί ο λάκκος· διότι θα καταπεμφθούν στον άδη, για να κολαστούν μαζί με τον Σατανά.] [<Διότι δεν θα απορρίψει ο Κύριος τον λαό του.> (H f. 417 b. Cord. Anonymi.) Διότι δεν επέτρεψε να υποφέρουμε για πάντα στους λάκκους της αμαρτίας, αλλά μας ελευθέρωσε και μας έσωσε με την αμνησίκακη χάρη του, δικαιώνοντας τους ασεβείς και απαλλάσσοντας από κάθε ρύπο τους μολυσμένους.] (B f. 383 b, H f. 418) Διότι αναχώρησε από εμάς, όσον αφορά τη σάρκα, μετά την εκ νεκρών ανάστασή του, ανεβαίνοντας στους ουρανούς και καθίζοντας στα δεξιά του Θεού και Πατρός. Επειδή όμως είναι Θεός που γεμίζει τα πάντα, και ο ουρανός είναι πλήρης από αυτόν, πλήρης δε και ολόκληρη η γη, έχουμε την πεποίθηση και πιστεύουμε ότι και τώρα είναι μαζί μας, και μέσω αυτού κερδίζουμε το να μπορούμε να νικούμε τις μεθοδείες του διαβόλου, και την τυραννία της αμαρτίας, και την επίθεση των έμφυτων ηδονών.

«Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και από τον νόμο σου θα τον διδάξεις, για να τον αναπαύσεις από τις πονηρές ημέρες, μέχρι να σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό». Έχοντας πειστεί εγώ και έχοντας πιστέψει στα όσα ειπώθηκαν, και στο ότι οι διαλογισμοί των ανθρώπων είναι μάταιοι, εύλογα θεωρώ ως τον μόνο μακάριο, Κύριε, εκείνον που μεταλαμβάνει από τη δική σου σοφία και παιδεία, σαν από πηγή. Και πώς θα μπορούσε κάποιος να μεθέξει στη δική σου παιδεία, παρά μόνο αν γίνει μαθητής στον θείο σου νόμο; Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο παρέδωσες γραπτούς νόμους ευσέβειας, ώστε όσοι μαθητεύουν σε αυτούς να γίνονται μέτοχοι της δικής σου παιδαγωγίας. Διδασκόμαστε δε μέσω αυτών ότι τα λυπηρά γεγονότα που συμβαίνουν στους δικαίους αποβαίνουν προς όφελός τους, καθώς γυμνάζονται και δοκιμάζονται σαν αθλητές του Θεού, αποδεικνυόμενοι δόκιμοι με την υπομονή μέσα από πόνους και πληγές. Γι' αυτό δεν πρέπει να λυπόμαστε, ούτε να στενοχωριόμαστε για όσους κακοπαθούν στον παρόντα βίο, αλλά μάλλον να τους μακαρίζουμε, ως παιδαγωγούμενους από τον Θεό. Διότι «Μακάριος είναι ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και από τον νόμο σου θα τον διδάξεις». Επειδή εκείνος που παιδαγωγείται και διδάσκεται από εσένα, πραΰνεται και βρίσκει γαλήνη κατά τις πονηρές ημέρες.

Επομένως, μέσα στις ίδιες τις κακοπάθειες και στους ίδιους τους πειρασμούς, αντλώντας παρηγοριά από τον νόμο σου, θεραπεύεται, διδασκόμενος να υπομένει και να μακροθυμεί, έως ότου ανοιχθεί λάκκος για τον αμαρτωλό· διότι αυτό το τέλος τον αναμένει, όπως ακριβώς διδάσκει ο νόμος σου. Γι' αυτό, μαθαίνοντας αυτά ο δίκαιος στους καιρούς των πειρασμών, πραΰνεται και θεραπεύεται, παρατηρώντας την έκβαση των πραγμάτων, και θέτοντας προ των οφθαλμών του, αφενός μεν τον λάκκο στον οποίο θα πέσει ο αμαρτωλός που τον καταπονεί, αφετέρου δε τις δικές του αγαθές ελπίδες πλησίον του Θεού.

«Ποιος θα εγερθεί για μένα εναντίον των πονηρών, ή ποιος θα συμπαρασταθεί σε μένα εναντίον εκείνων που πράττουν την ανομία; Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, για λίγο ακόμη θα κατοικούσε η ψυχή μου στον άδη. Αν έλεγα, "Κλονίστηκε το πόδι μου", το έλεός σου, Κύριε, με βοηθούσε». Ο διαχωρισμός που γίνεται με το διάψαλμα επέφερε και πάρα πολύ μεγάλη μεταβολή στο νόημα. Διότι, σαν να ολοκληρώθηκε ο προηγούμενος λόγος, λέει ξεκινώντας από νέα αρχή: «Ποιος θα εγερθεί για μένα εναντίον των πονηρών;» Διότι, λέει, έχουμε μάθει από τη διδασκαλία του θείου Πνεύματος ότι ο Κύριος είναι Θεός των εκδικήσεων και ότι θα αποδώσει ανταπόδοση στους υπερήφανους· και ότι θα σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό· και ότι δεν θα απορρίψει τον λαό του, ούτε θα εγκαταλείψει την κληρονομιά του· αλλά, στο τέλος των πραγμάτων, όταν ο λαός επιστρέψει στην κρίση, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Και ότι θα σταθούν στα δεξιά, πλησίον της δικαιοσύνης του, όλοι οι ευθείς στην καρδιά, περνώντας τη διαμονή τους μαζί με τον ίδιο τον Κύριο στη βασιλεία των ουρανών, και θα παρίστανται σε αυτόν σε ολόκληρη τη ζωή τους. Σε αυτά, λοιπόν, πίστεψα, και πιστεύοντας παρηγορήθηκα. Αλλά, στο μεταξύ, κατά τον παρόντα καιρό, ποιος θα σταθεί υπέρ εμού εναντίον των πονηρών; Ή ποιος εκδικητής θα συμπαρασταθεί σε μένα εναντίον αυτών που πράττουν την ανομία;

Διότι μέσα από όλα αυτά νομίζω ότι ο προφήτης φανερώνει τα θαύματα των ιαμάτων, με τα οποία πλάστηκαν οφθαλμοί αφού δημιουργήθηκε πηλός από το πτύσμα και το χώμα, και τρόπον τινά εμφυτεύτηκε η ακοή, μέσω των δακτύλων, σε αυτούς που στερούνταν αυτήν την αίσθηση. Και όσα παρέμεναν κρυμμένα στο βάθος των σκέψεων, αποκαλύπτονταν από Εκείνον που βλέπει τις ενθυμήσεις τους. Επειδή, λοιπόν, φωνάζοντας προς αυτούς δεν εισακούστηκε, στρέφει τον λόγο προς τον Κύριο και λέει: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις μέσα από τον νόμο Σου»· διότι ο νόμος από μόνος του δεν ωφελεί σε τίποτα, εάν κάποια θεία διδασκαλία δεν αποσαφηνίσει το μυστήριο που εμπεριέχεται σε αυτόν. Όπως ακριβώς είπε ο ίδιος αυτός προφήτης: «Άνοιξε τα μάτια μου, και θα κατανοήσω τα θαυμαστά έργα του νόμου Σου». Ή ίσως μακαρίζει αυτόν που προέρχεται από τα έθνη και πιστεύει στον πνευματικό νόμο, ο οποίος, αν και άνθρωπος, τον προηγούμενο καιρό ήταν σαρκικός και παρόμοιος με τα κτήνη, αλλά με την παιδαγωγία του θείου νόμου, αφού η κατάρα μετατράπηκε σε ευλογία, γίνεται μακάριος. Διότι γι' αυτόν μεν πραΰνεται η οργή από τις πονηρές ημέρες, ενώ για τον ασεβή σκάβεται λάκκος. Έπειτα, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, αναφέρει τον σκοπό της κατά άνθρωπον οικονομίας του Κυρίου: «Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα παροικούσε στον Άδη». Διότι η βοήθεια του Κυρίου δεν μας άφησε να γίνουμε πάροικοι του Άδη.

«Σύνετε δή»: Το Άγιο Πνεύμα ονειδίζει τον λαό των Ιουδαίων, διότι δεν κατανόησαν αφενός πώς ο Θεός δεν έπαυσε ποτέ να τους υπερασπίζεται από τους εχθρούς, και αφετέρου πόσο ασέβησαν απέναντί του από αλαζονεία. «Ο φυτεύσας»: Δηλαδή, άφρονες, γιατί δεν κατανοείτε ότι εκείνος που έπλασε τα αυτιά στους ανθρώπους είναι ανώτερος από κάθε ακοή; «Ή ο πλάσας»: Εκείνος που έδωσε, λέει, στους ανθρώπους τους οφθαλμούς για να βλέπουν, είναι άραγε στερημένος όρασης; Έτσι, όσοι νομίζουν ότι διαφεύγουν της προσοχής του Θεού, πλανώνται. «Ο παιδεύων έθνη»: Αυτός που δίνει νου και σύνεση σε κάθε έθνος (σε όλους τους ανθρώπους) και γνωρίζει τους διαλογισμούς τους, δεν μπορεί να ελέγξει τα κρυφά τους έργα; «Ο διδάσκων»: Εκείνος που έδωσε στον άνθρωπο την ικανότητα να κατανοεί, δεν γνωρίζει ο ίδιος τον νου του καθενός; Ώστε μάταια πασχίζει να κρυφτεί αυτός που αμαρτάνει. «Κύριος γινώσκει»: Διότι όσοι νομίζουν ότι κρύβονται από τον Θεό, μάταια συλλογίζονται· διότι στον Θεό τα πάντα είναι φανερά. «Μακάριος»: Διότι μακάριοι είναι όσοι παιδαγωγούνται από τον Θεό και πράττουν τις εντολές του και πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του. «Του πραΰναι»: Διότι σε έναν τέτοιον άνθρωπο ο Θεός δίνει ανακούφιση ώστε να μην κυριεύεται από τα πνεύματα της πλάνης. Όλα δε αυτά νοούνται ως αναφερόμενα στον Χριστό. «Έως ου»: Ως αμαρτωλό εννοεί τον διάβολο. Και φοβερός λάκκος για αυτόν έγινε ο δεσποτικός τάφος· διότι μέσα σε αυτόν αιχμαλωτίστηκε. «Ότι ουκ απώσεται»: Αναφέρεται στον πιστό λαό που προέρχεται από τα έθνη, τον οποίο εξέλεξε για τον εαυτό του.

β'. Με πολλούς τρόπους μακαρίζεται εκείνος που διαπαιδαγωγείται από τον Θεό. Πρώτον, διότι γίνεται καλύτερος και σωφρονέστερος, ώστε να μη ζει πλέον κτηνώδη βίο, ούτε, ενώ πλάστηκε λογικός, να κατατάσσεται στα άλογα όντα. Έπειτα, αφού διαπαιδαγωγείται από τον Θεό, δέχεται χτυπήματα όπως από πατέρα. Γι' αυτό δεν λέγεται ότι τιμωρείται, αλλά ότι διαπαιδαγωγείται. Διότι η τιμωρία είναι ίδιον των κριτών, ενώ η διαπαιδαγώγηση ίδιον των διδασκάλων. Γι' αυτό πρόσθεσε: «Και από τον νόμο Σου θα τον διδάξεις», δείχνοντας ότι ο Θεός διαπαιδαγωγεί όχι οργιζόμενος, αλλά καθιστά τον διαπαιδαγωγούμενο γνώστη του νόμου. Και ποιο είναι το όφελος; Να τον αναπαύσει από τις πονηρές ημέρες, έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό. Ο προφήτης αυτός θεωρεί ως μεγάλο μακαρισμό τη λύτρωση από τη μέλλουσα κόλαση. Γι' αυτό σε άλλον ψαλμό λέγει: «Μακάριος αυτός που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Ώστε εύλογα και τώρα κατέταξε στους μακάριους αυτόν που διαπαιδαγωγείται από τον Θεό, επειδή μέσω των εδώ παιδειών διαφεύγει τα μέλλοντα δεινά, και απολαμβάνει πραότητα και ανάπαυση κατά τις πονηρές ημέρες, δηλαδή κατά τους καιρούς στους οποίους δοκιμάζουν πόνους όσοι κολάζονται, και κατά τους οποίους για τον κατεξοχήν αμαρτωλό, δηλαδή για τον διάβολο (για τον οποίο ο Παύλος έλεγε: «Ώστε η αμαρτία να γίνει υπερβολικά αμαρτωλή μέσω της εντολής»), σκάβεται λάκκος.

Διότι ετοιμάζονται γι' αυτόν τα μελλοντικά κολαστήρια, τα οποία αναγκαίως ονόμασε λάκκο, επειδή ποτέ δεν θα μπορέσει να αναδυθεί από αυτά, αλλά παραμένει σε αυτά χωσμένος σαν σε λάκκο. Εκείνο όμως αξίζει να παρατηρηθεί, ότι ο Δαβίδ δεν ονόμασε το ίδιο πράγμα «πονηρή ημέρα» και «πονηρές ημέρες»· αλλά η μεν πρώτη είναι εκείνη κατά την οποία γίνεται η κρίση, από την οποία λυτρώνει τον ελεήμονα, χαρίζοντάς του την πλήρη ελευθερία, ενώ οι δεύτερες είναι οι καιροί των βασάνων. Γι' αυτό, εκφράζοντάς τες σε πληθυντικό αριθμό ως Ημέρες, δεν τις απέδωσε ως Ημέρα, κατά τις οποίες, για εκείνον που παιδαγωγείται, πραΰνει, δηλαδή ελαφρύνει τα βασανιστήρια, αναλόγως με την παιδαγωγία ή και την επιστροφή και διόρθωση, που ενδεχομένως προκύψει από την παιδαγωγία. «Διότι δεν θα απορρίψει ο Κύριος τον λαό Του, και την κληρονομιά Του δεν θα εγκαταλείψει». Ο ψαλμωδός πρόσθεσε το παρόν χωρίο ως αιτία για την οποία παιδαγωγεί εδώ όσους μακαρίζονται.

«Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ». Αμαρτωλούς εδώ ονομάζει τους άπιστους τυράννους και τον λαό των Ιουδαίων. Οι οποίοι τον πιστό λαό και τους ιερούς αποστόλους τόσο πολύ κατατυραννούσαν και δολοφονούσαν, σαν να μην έβλεπε και να μην κατανοούσε ο Θεός, τους οποίους ο θείος λόγος αποκαλεί άφρονες και ανόητους λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες μεταξύ του λαού, και, ανόητοι, βάλτε κάποτε μυαλό», δηλαδή, έστω και αργά συνετιστείτε και μην παραλογίζεστε έτσι, νομίζοντας ότι ο Θεός δεν ακούει, ούτε βλέπει όσα πράττετε. «Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν ακούει, ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί;» Σε άλλους, λέει, χαρίζει ακοή και μάτια και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, και ο ίδιος στερείται αυτών; «Εκείνος που διαπαιδαγωγεί τα έθνη, δεν θα ελέγξει» την αφροσύνη σας; «Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων», και εσείς νομίζετε ότι «δεν θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ;» «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις από τον νόμο σου», με σκοπό να απομακρυνθεί από τον προαναφερθέντα ανόητο και ασύνετο λαό, «για να του χαρίσεις γαλήνη από τις πονηρές ημέρες, έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό», δηλαδή, μέχρι να πεθάνει ο ασεβής και να σκαφτεί γι' αυτόν ο λάκκος της ταφής του. «

Εγώ, λοιπόν, αυτά σχημάτισα κατά νουν από όσα μου εστάλησαν. Εάν όμως, όπως είναι φυσικό, υπέδειξες κάτι υψηλότερο, ανώτερο και λαμπρότερο από τη δική μου ασθενή όραση, άνοιξε τους οφθαλμούς μου, αυτόπτη και υπηρέτη του Λόγου, ώστε να ευεργετείς τελειότερα εμάς που έχουμε ανάγκη να κατανοήσουμε τα θαυμάσιά σου, συμπροσευχόμενος για την αθλιότητά μας, προκειμένου να ανακουφιστούμε από τις πονηρές ημέρες με τη χορήγηση της συγχωρήσεως σε εμάς.

Μην κουραστείς, λοιπόν, άνθρωπε του Θεού, να χρησιμοποιείς προς εμάς τη γνώση και τη σοφία με την οποία πλουτίστηκες από τον Κύριο και να χορηγείς άφθονα σε όσους έχουν ανάγκη τον θησαυρό που έλαβες μέσα σε οστράκινο σκεύος, δηλαδή στο σώμα της ταπείνωσης, επειδή εμένα δεν με θλίβουν ούτε τα έσοδα, στα οποία κάποτε βασιζόταν η ισχύς της αρχιεπισκοπής, ούτε η εξουσία και η κυριαρχία που εκτεινόταν από τους ποταμούς έως τα πέρατα της θάλασσας. Διότι από τα μεν έχουμε αρκετά, και το περιττό έχουμε μάθει από πού προέρχεται· για τη δε εξουσία είμαστε πολύ αδύναμοι για να την αντέξουμε. Όμως, ο κατακλυσμός των φροντίδων, ο πονηρός περισπασμός, η μάταιη ταραχή και το ότι δεν έχουν ακόμη κοπάσει οι πονηρές ημέρες, αυτά είναι το σαράκι των οστών μου, αυτά αναλώνουν τους μυελούς μου. Διότι, ενώ δεν έχουμε ξεφύγει ακόμη εντελώς από το λιοντάρι, μας συναντά η αρκούδα, και όταν ξεφύγουμε από αυτήν και στηρίξουμε τα χέρια στους τοίχους του σπιτιού, προβάλλει επίβουλα ένα φίδι από την τρύπα, το οποίο μου προκαλεί ακόμη πιο δριμείς πόνους.