Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:17

Ερώτηση του ίδιου προς τον ίδιο μέγα Γέροντα: Προσευχήσου για μένα, Πάτερ, διότι έπεσα σε φαντασίες. Απόκριση του Βαρσανουφίου: Αδελφέ Ανδρέα, ας ανακράξουμε μαζί με τον άγιο Παύλο: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του.» Πώς ανακόπτει και εμάς από το να καυχόμαστε για το τόξο μας και να μην έχουμε στον νου μας ότι η ρομφαία μας μας σώζει, αλλά η χάρη της δικής του αγαθότητας. Διότι λέει ότι «Με τη χάρη είστε σωσμένοι». Γι' αυτό μας αφήνει να πέσουμε σε φαντασίες και σε άλλα πάθη, για να γνωρίσουμε την ασθένειά μας και πού ακόμα βρισκόμαστε. Και αυτό από την αγαθότητά του το επιτρέπει για τη δική μας ωφέλεια, ώστε η πεποίθηση της ελπίδας μας να στηρίζεται στον Θεό και όχι σε εμάς. Αλλά πρόσεχε να μην νομίσεις ότι είναι θέλημα Θεού να πέσουμε σε φαντασίες και σε άλλα πάθη, αλλά εξαιτίας της δικής μας αμέλειας μας αφήνει να τα πάθουμε αυτά. Και από τη φιλανθρωπία του, μέσα από τα δικά μας κακά, μας προξενεί την ταπείνωση για σωτηρία. Τι λοιπόν; Θα αποδώσουμε στα κακά πάθη τη σωτηρία μας; Μη γένοιτο! Αλλά στη δική του ευσπλαχνία και πάντεχνη σοφία. Κατανόησε λοιπόν πώς εξεγείρει από παντού τον νου μας ώστε να θυμηθεί να πει: «Εάν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα κατοικούσε στον άδη» και τα εξής.

Εγώ, αγαπητοί, σας έγραψα αυτά όχι επειδή έχω αποδείξει την αλήθεια με τα έργα μου, αλλά συμβουλεύοντάς σας ως αδελφός. Αν δεν με είχε βοηθήσει ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον άδη. Γι' αυτό και σας παρακαλώ εγώ, ο πιο άθλιος των ανθρώπων, να δεηθείτε για εμένα στον Κύριο, ώστε να εξαλειφθεί το πλήθος των αμαρτιών μου πριν από το τέλος, για να μην ντροπιαστώ ως προς την προσδοκία μου, και την ώρα του θανάτου να με επιβλέψει σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών του, και μέσω πιστών και φωταγωγών αγγέλων να οδηγήσει την αμαρτωλή μου ψυχή, μαζί με τις δικές σας ψυχές, στην ανάπαυση των δικαίων. Διότι τι λογής φόβο και τρόμο νομίζετε ότι έχει η ψυχή εκείνη την ώρα; Επειδή αν αυτός που ταξιδεύει σε μακρινή χώρα στέκεται και απορεί, βλέποντας ξένο λαό και αλλόγλωσση γη, που ποτέ δεν είχε δει, σε τι φόβο νομίζετε ότι θα βρίσκεται η ψυχή, όταν μεταβαίνει από αυτόν τον κόσμο στον μελλοντικό, βλέποντας τότε όσα ποτέ δεν είχε δει; Γι' αυτό, ας φροντίσουμε για τα εκεί, αγαπητοί, με όλη μας την ψυχή και την καρδιά. Ας υπηρετήσουμε τον Θεό με όλη μας την ισχύ. Ας τηρήσουμε τις εντολές του με όλη μας τη δύναμη.

«Ποιος θα εγερθεί για μένα εναντίον των πονηρών, ή ποιος θα συμπαρασταθεί σε μένα εναντίον εκείνων που πράττουν την ανομία; Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, για λίγο ακόμη θα κατοικούσε η ψυχή μου στον άδη. Αν έλεγα, "Κλονίστηκε το πόδι μου", το έλεός σου, Κύριε, με βοηθούσε». Ο διαχωρισμός που γίνεται με το διάψαλμα επέφερε και πάρα πολύ μεγάλη μεταβολή στο νόημα. Διότι, σαν να ολοκληρώθηκε ο προηγούμενος λόγος, λέει ξεκινώντας από νέα αρχή: «Ποιος θα εγερθεί για μένα εναντίον των πονηρών;» Διότι, λέει, έχουμε μάθει από τη διδασκαλία του θείου Πνεύματος ότι ο Κύριος είναι Θεός των εκδικήσεων και ότι θα αποδώσει ανταπόδοση στους υπερήφανους· και ότι θα σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό· και ότι δεν θα απορρίψει τον λαό του, ούτε θα εγκαταλείψει την κληρονομιά του· αλλά, στο τέλος των πραγμάτων, όταν ο λαός επιστρέψει στην κρίση, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Και ότι θα σταθούν στα δεξιά, πλησίον της δικαιοσύνης του, όλοι οι ευθείς στην καρδιά, περνώντας τη διαμονή τους μαζί με τον ίδιο τον Κύριο στη βασιλεία των ουρανών, και θα παρίστανται σε αυτόν σε ολόκληρη τη ζωή τους. Σε αυτά, λοιπόν, πίστεψα, και πιστεύοντας παρηγορήθηκα. Αλλά, στο μεταξύ, κατά τον παρόντα καιρό, ποιος θα σταθεί υπέρ εμού εναντίον των πονηρών; Ή ποιος εκδικητής θα συμπαρασταθεί σε μένα εναντίον αυτών που πράττουν την ανομία;

Αλλά, ομολογώντας την αλήθεια, θα έλεγα ότι δεν πρόκειται να βρω κανέναν βοηθό για τον εαυτό μου ανάμεσα στους ανθρώπους, παρά έχω μόνο έναν συμπαραστάτη, τον Κύριο. Εάν Εκείνος δεν με είχε βοηθήσει, προ πολλού, νικημένος από εκείνους που μηχανεύονται πονηρίες και εργάζονται την ανομία, θα παροικούσα στον άδη, καθώς η ίδια μου η ψυχή, η λογική και πλασμένη κατ' εικόνα του Θεού ουσία μου, θα είχε λάχει να έχει ως κατοικία της τον θάνατο και τον άδη. Αυτά, λοιπόν, θα είχα πάθει, εάν ο ίδιος ο Κύριος δεν στεκόταν δίπλα μου για να με βοηθήσει. Εάν πάλι κάποτε, ενώ δοκιμαζόμουν στους αγώνες, αντιλήφθηκα την αδυναμία μου, σε σημείο που κινδύνευσαν να κλονιστούν τα πόδια της ψυχής μου, ομολογώ ότι αμέσως αισθάνθηκα το έλεός σου, Κύριε, και βοηθήθηκα από εσένα· διότι, εάν δεν ήταν αυτό παρόν για να στηρίξει τα πόδια μου, προ πολλού, έχοντας γλιστρήσει, θα είχα εκπέσει από τη στάση μου κοντά σου.

Εάν ο Κύριος δεν με είχε βοηθήσει και δεν τον είχε παραδώσει δικαίως σε χέρια ανόμων, εκτοπίζοντάς τον στους Πέρσες (πόσο θαυμαστά είναι τα κρίματα του Θεού!), και αν δεν χυνόταν δίκαια το δικό του αίμα ως ανταπόδοση για τα ανόσια αίματα που έχυσε –καθώς σε αυτήν μόνο την περίπτωση η θεία δίκη δεν ανέχθηκε να δείξει μακροθυμία–, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον Άδη. Ο δεύτερος δεν ήταν καθόλου πιο φιλάνθρωπος από εκείνον, αν όχι και πιο καταπιεστικός, στον βαθμό που, ενώ έφερε το όνομα του Χριστού, ήταν ψευδόχριστος, και αποτελούσε για τους Χριστιανούς ταυτόχρονα βάρος και όνειδος. Υπό την εξουσία του, το να πράττουν θεωρούνταν άθεο και το να πάσχουν άδοξο, επειδή ούτε καν φαινόταν ότι αδικούνται, ούτε προσέδιδε στα παθήματά τους αξία το μεγαλοπρεπές όνομα του μαρτυρίου. Αντίθετα, ακόμη και εδώ η αλήθεια παραποιούνταν, καθώς, παρότι έπασχαν ως Χριστιανοί, τιμωρούνταν ωσάν να ήταν ασεβείς.

Διότι μέσα από όλα αυτά νομίζω ότι ο προφήτης φανερώνει τα θαύματα των ιαμάτων, με τα οποία πλάστηκαν οφθαλμοί αφού δημιουργήθηκε πηλός από το πτύσμα και το χώμα, και τρόπον τινά εμφυτεύτηκε η ακοή, μέσω των δακτύλων, σε αυτούς που στερούνταν αυτήν την αίσθηση. Και όσα παρέμεναν κρυμμένα στο βάθος των σκέψεων, αποκαλύπτονταν από Εκείνον που βλέπει τις ενθυμήσεις τους. Επειδή, λοιπόν, φωνάζοντας προς αυτούς δεν εισακούστηκε, στρέφει τον λόγο προς τον Κύριο και λέει: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις μέσα από τον νόμο Σου»· διότι ο νόμος από μόνος του δεν ωφελεί σε τίποτα, εάν κάποια θεία διδασκαλία δεν αποσαφηνίσει το μυστήριο που εμπεριέχεται σε αυτόν. Όπως ακριβώς είπε ο ίδιος αυτός προφήτης: «Άνοιξε τα μάτια μου, και θα κατανοήσω τα θαυμαστά έργα του νόμου Σου». Ή ίσως μακαρίζει αυτόν που προέρχεται από τα έθνη και πιστεύει στον πνευματικό νόμο, ο οποίος, αν και άνθρωπος, τον προηγούμενο καιρό ήταν σαρκικός και παρόμοιος με τα κτήνη, αλλά με την παιδαγωγία του θείου νόμου, αφού η κατάρα μετατράπηκε σε ευλογία, γίνεται μακάριος. Διότι γι' αυτόν μεν πραΰνεται η οργή από τις πονηρές ημέρες, ενώ για τον ασεβή σκάβεται λάκκος. Έπειτα, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, αναφέρει τον σκοπό της κατά άνθρωπον οικονομίας του Κυρίου: «Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα παροικούσε στον Άδη». Διότι η βοήθεια του Κυρίου δεν μας άφησε να γίνουμε πάροικοι του Άδη.

Διάψαλμα: παύση του λόγου για την έναρξη άλλης προφητείας. «Ποιος θα εγερθεί;» Ποιος από τους πονηρούς δαίμονες ή τους ανθρώπους τότε θα αντισταθεί στον Θεό ή θα μπορέσει να τον κοιτάξει στα μάτια ή να μιλήσει με παρρησία; Ή «ποιος θα συμπαρασταθεί;» Ποιος, λέει, θα σταθεί μαζί μου στον σταυρό ή θα με βοηθήσει, όταν οι Ιουδαίοι διαπράττουν εναντίον μου την ανομία; Διότι είναι γραμμένο: «Πάτησα το πατητήρι μόνος μου και κανείς από τους άρχοντες των εθνών δεν ήταν μαζί μου». «Εκτός από το ότι»: Εκτός από το ότι ο Πατέρας μόνος ήταν μαζί μου. «Για λίγο»: Όπως νόμιζαν οι Ιουδαίοι, αλλά η ψυχή μου παροίκησε στον Άδη, λέει ο Κύριος· «για λίγο», δηλαδή για μικρό χρονικό διάστημα. «Αν έλεγα»: Ο λόγος αναφέρεται στον Πέτρο, ο οποίος, αφού κλονίστηκε, δίστασε. «Το έλεός σου»: Διότι ο Πέτρος είχε τον νου του στραμμένο στον Σωτήρα· και αν με το στόμα του τον αρνιόταν, εντούτοις η ψυχή του δεν εξέπιπτε από την ελπίδα. «Κατά το πλήθος»: Διότι αναλογιζόταν την άρνηση και η καρδιά του δεν άντεχε την οδύνη. «Παρηγοριές»: Όταν ο Κύριος είπε στον Πέτρο: «Σίμων, γιε του Ιωνά, με αγαπάς;», τότε παρηγορήθηκε ο Πέτρος. «Μήπως θα προστεθεί»: Δηλαδή δεν προστίθεται σε σένα θρόνος ανομίας, αλλά δείχνεις ευσπλαχνία για τις κακίες των ανθρώπων, ως δίκαιος κριτής, ως συμπαθής. «Αυτός που πλάθει»: Διότι επέτρεψε (επέτρεψες) να κλονιστεί ο Πέτρος, ώστε να γνωρίσει αυτόν που τον ανορθώνει, για να γίνει ευσπλαχνικός προς τον αλλόφυλο. «Θα θηρεύσουν»: Οι Ιουδαίοι την ψυχή του Χριστού. «Και αίμα»: Το αίμα του Χριστού· διότι είναι αθώος, καθώς είναι καθαρός και άμωμος.

Η πάλη δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους, προς τα πνεύματα της πονηρίας· εναντίον των οποίων ζητά και επιζητεί συμμαχία. Ποιος μπορεί να σηκωθεί για να μας βοηθήσει και να συμπολεμήσει εναντίον τους; Μην αρέσκεσαι, λοιπόν, σε εκείνους που μηχανεύονται πονηριές, ούτε να τέρπεσαι με αυτούς που εργάζονται την ανομία, τους οποίους ο προφήτης όχι μόνο έχει ετοιμαστεί να πολεμήσει, αλλά αναζητά και συμπολεμιστή, τον οποίο μάλιστα και επικαλέστηκε: Αν δεν με είχε βοηθήσει ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον άδη. Έχουμε ανάγκη, λέει, τη συμμαχία μόνο του Θεού· αυτός μόνος μπορεί να μας υπερασπιστεί απέναντι σε μια τέτοια παράταξη. Άραγε, έχοντας θυμηθεί το παράπτωμα που έγινε με τη Βηρσαβεέ, μελοποίησε τα παρόντα λόγια; Διότι, αν τότε ο Θεός, αποστέλλοντας τον Νάθαν, δεν είχε βοηθήσει τον Δαβίδ, εγείροντάς τον με τα λόγια εκείνου σε μετάνοια, η ψυχή του κινδύνευε να κατοικήσει στον άδη, δηλαδή στον θάνατο της αμαρτίας.

Διότι είδαμε πράγματι θυμό να αστράφτει από φιλανθρωπία, όταν περικυκλωθήκαμε από τον φόβο των σεισμών, όταν αντιληφθήκαμε την κτίση να συγκλονίζεται, όταν το έδαφος τρανταζόταν σφοδρά, αλλά ο Σωτήρας δεν απομακρυνόταν από τους δικούς Του οικτιρμούς, όταν περιμέναμε το πικρό τέλος, όταν ξαφνικά νομίσαμε ότι τα σπίτια μας έγιναν τάφοι, όταν, κυριευμένοι από τον τρανταγμό, δεν βρίσκαμε τόπο ή τρόπο καταφυγής, όταν, φτάνοντας στο μέσο της ημέρας, δεν ελπίζαμε πια να δούμε την εσπέρα, όταν από πάνω κρεμόταν το ξίφος, και από κάτω οπλιζόταν με θάρρος η αγαθοεργία μαζί με την προσευχή, όταν ομόφωνα τα πλήθη έκραζαν το «Ελέησον», και ο Δεσπότης καμπτόταν από ευσπλαχνία· διότι, ενώ την κινούσε με το βλέμμα Του, με το χέρι Του συγκρατούσε την κτίση που έτρεμε συθέμελα. Γιατί να μην το πω με συντομία; Ότι, εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας βοηθούσε, η ψυχή μας παραλίγο να είχε κατοικήσει στον άδη. Ποιον, αλήθεια, δεν εκπλήσσει το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Σωτήρος; Ποιους λογισμούς δεν κινεί προς ευχαριστία όσα συνέβησαν τότε, και όχι μόνο τότε, αλλά και έπειτα από αυτά, και όσα πριν από λίγο αντιμετωπίσαμε; Σάλευσε τα στηρίγματα της γης, κλόνισε τα θεμέλια των οικιών, τα οικήματα αναταράσσονταν σαν πλοία μέσα στα κύματα του πελάγους· έδειξε μόνο το δικαστικό Του βλέμμα, και όλοι μας δονούμασταν σαν να στεκόμασταν μέσα σε νερά.

Αναγγέλθηκε τότε στον βασιλιά η αρρώστια του γιου του, και αυτός, αφού ήρθε, τον ρωτούσε τι είχε συμβεί. Εκείνος του διηγήθηκε τα όσα είδε, και του λέει: «Γιατί ετοίμασες παγίδα για τα πόδια μου και κατέβαλες την ψυχή μου; Διότι, εάν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παραλίγο η ψυχή μου να κατοικούσε στον άδη. Αλλά είναι αγαθός ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά· Εκείνος γλίτωσε και τη δική μου ταπεινότητα από το μέσον των λιονταριών. Διότι κοιμήθηκα ταραγμένος. Όμως με επισκέφθηκε από το ύψος ο Θεός μου και Σωτήρας μου, και μου έδειξε από πόσα αγαθά στέρησαν τους εαυτούς τους εκείνοι που Τον εξοργίζουν, και σε πόσες κολάσεις τους κατέστησαν υπόδικους. Και τώρα, ω πατέρα, επειδή έκλεισες τα αυτιά σου για να μην ακούσεις τη φωνή μου που σου ανήγγειλε τα αγαθά, τουλάχιστον μην εμποδίζεις εμένα να βαδίσω την ευθεία οδό. Διότι αυτό ποθώ, αυτό επιθυμώ, το να απαλλαγώ από όλα και να φθάσω στους τόπους όπου ο Βαρλαάμ, ο θεράπων του Χριστού, έχει τις κατοικίες του, και μαζί του να διανύσω το υπόλοιπο της παρούσας ζωής μου. Εάν όμως θελήσεις να με κρατήσεις με τη βία, θα με δεις πολύ γρήγορα νεκρό από τη λύπη και την αγωνία· και ούτε εσύ στο εξής θα ονομάζεσαι πατέρας, ούτε εμένα θα έχεις πια γιο».

«Διότι δεν θα απορρίψει ο Κύριος τον λαό του και την κληρονομιά του δεν θα την εγκαταλείψει», δηλαδή χάρη σε εκείνους που επιστρέφουν από την απιστία προς την πίστη του Χριστού, από γενιά σε γενιά, δεν απέρριψε εντελώς τις φατρίες των Ιουδαίων. «Έως ότου η δικαιοσύνη επιστρέψει σε κρίση», δηλαδή, μέχρι αυτός που ανήλθε από τη γη στους ουρανούς να επιστρέψει και πάλι για να κρίνει τη γη· αυτόν αποκάλεσε δικαιοσύνη, «και όσοι την ακολουθούν», δηλαδή όσοι πλησιάζουν τη δικαιοσύνη, η οποία είναι ο Χριστός, «είναι όλοι οι ευθείς στην καρδιά», ενώ όσοι δεν είναι ευθείς δεν θα την ακολουθήσουν, αλλά θα σταθούν μακριά. «Ποιος θα εγερθεί για χάρη μου εναντίον αυτών που πράττουν πονηρά; Ή ποιος θα σταθεί στο πλευρό μου εναντίον αυτών που εργάζονται την ανομία;» Οι πονηροί, λέει, και οι παράνομοι δεν θα πλησιάσουν, ούτε θα παρασταθούν σε εμένα. «Εάν ο Κύριος δεν με είχε βοηθήσει, παραλίγο η ψυχή μου θα κατοικούσε στον Άδη. Όταν έλεγα: Κλονίστηκε το πόδι μου, το έλεός σου με βοηθούσε».

Ήταν περίπου η έκτη ώρα και ημέρα Παρασκευή, κατά την οποία «με περιέζωσαν, αλίμονο, παγίδες θανάτου», όπως είπε ο Δαβίδ, και πύλες θανάτου με περικύκλωσαν ταχέως και «κατά τη θλίψη μου επικαλέστηκα τον Κύριο και προς τον Θεό μου έκραξα», και «αν δεν με προλάβαινε ταχέως για να με λυτρώσει, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον άδη».

Επιθυμώντας δε μεγαλύτερη πρόοδο στα γράμματα, δεν είχα τον κατάλληλο καθοδηγητή· γι' αυτό και αναστρεφόμουν γύρω από τα ίδια πράγματα, ενώ παράλληλα ασχολούμουν με την ιατρική, τόσο θεωρητικά όσο και πρακτικά, καθώς η τέχνη αυτή αποτελούσε πατρικό επάγγελμα και ήταν οικεία σε εμένα. Έτσι έφτασα μέχρι τη συμπλήρωση επτά ετών, οπότε, έχοντας διαβεί το εικοστό έτος της ηλικίας μου, εάν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, θα είχα καταποντιστεί σαν λίθος σε πραγματικό βυθό ολέθρου, εξαιτίας της δικής μου αναισθησίας και της αδυναμίας μου να διακρίνω τόσο το ωφέλιμο όσο και το βλαβερό.

Επομένως, έχοντας σκοπό να μην αναχωρήσει από την ίδια οδό μέσω της οποίας είχε εισέλθει, αλλά αναζητώντας μια άλλη συντομότερη, διανοίγοντας την οποία επρόκειτο να κατέβει προς τη Βέροια μέσα από τα εκεί στενά, όχι μόνο έχασε το μεγαλύτερο μέρος του στρατεύματός του, αλλά και ο ίδιος, εάν δεν ήταν μαζί του ο Κύριος, θα είχε καταλήξει στον άδη. Διότι, ενώ έπρεπε να πορευθεί μέσω της οδού που διευρυνόταν σε ορισμένα σημεία και παρείχε επαρκή χώρο για ιππασία, εγκλώβισε τον εαυτό του και τον στρατό του σε ένα στενό πέρασμα δύσβατων τόπων και σε ένα φαράγγι ορεινών διελεύσεων. Στον χώρο εκείνο παραέρρεε, μάλιστα, και λίγο νερό από κάποιον χείμαρρο.

Έλαβα δύο επιστολές, μία από τον πατέρα μας και μία άλλη από τον αδελφό Αθανάσιο. Ο μεν πατέρας μας, πράγματι, επέπληττε την ταπεινότητά μου, αλλά και έκαμπτε την ελεεινή μου ψυχή σε συμπάθεια, ο δε αδελφός Αθανάσιος καταφέρθηκε με τόση ορμή εναντίον της αδυναμίας μου, ώστε, εάν δεν με είχε βοηθήσει ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον Άδη. Διότι γνωρίζεις πως, από εκείνον που ελπίζει ο άνθρωπος να βοηθηθεί και τον θεωρεί ομόψυχο, ισότιμο και εξίσου πρόθυμο, όταν σε καιρό πολέμου δει από αυτόν την αντίθετη στάση, τότε υφίσταται ένα θανάσιμο πλήγμα.

Σε καμία περίπτωση, αδελφοί, ας μην είμαστε τόσο ευμετάβολοι, ώστε να παρασυρόμαστε εύκολα από τις βουλές του πειράζοντος, αλλά ας αγαπούμε και ας εμμένουμε σε όσα ήδη έχουμε κατορθώσει, προσθέτοντας τα καλά έργα της αρετής, γνωρίζοντας ότι για τη σωτηρία δεν αρκεί η ενάρετη ζωή για μικρό χρονικό διάστημα, αλλά η διαρκής και επίμονη προσπάθεια για σωτηρία καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Διότι τέτοιος είναι και ο πειράζων· ούτε νύχτα ούτε μέρα μας αφήνει ήσυχους από τις επιθέσεις της δόλιας ενέδρας της απώλειας, στήνοντας εναντίον μας πολλές παγίδες, ρίχνοντας αμέτρητα βέλη κατά της ψυχής, τους ερεθισμούς, τις αναφλέξεις των ηδονών, τις τρικυμίες και τους αντίθετους ανέμους των πειρασμών· συνταράσσοντας το βάθος του νου, όπως συμβαίνει στη θάλασσα. Έτσι ώστε καθένας να λέει: Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, η ψυχή μου σχεδόν θα είχε κατοικήσει στον Άδη. Από τον ένα πειρασμό υποχωρεί, και μεταβαίνει σε άλλον· κρύβει το βέλος της επιθυμίας για κάποιο διάστημα, και προβάλλει το δηλητήριο της κενοδοξίας· αφού ανάψει τη φωτιά του θυμού από τη μία, ρίχνει το βέλος του φθόνου από την άλλη· και γενικά, από παντού σηκώνει πολύ κουρνιαχτό ενάντια στην ταπεινότητά μας.

Ανανήψτε λοιπόν, εσείς, ή μάλλον συνέλθετε από τον νυσταγμό των ψυχών σας, από την καταφρόνηση των θείων, από την ποταπότητα, από τη χλιαρότητα. Φλεχθείτε από τον θείο πόθο και φόβο· «δράξασθε παιδείας», αναλάβετε τα «όπλα της δικαιοσύνης»· να τρέμετε και να φοβάστε ακόμη και για τα ίδια τα παρατιθέμενα στην τράπεζα. Δεν εννοώ όταν υπάρχουν προσφάγια και τυριά και εδέσματα και τηγανητά και πίτες, αλλά ακόμη και με μόνο ψωμί και λάχανο με λάδι και κουκιά, και με άλλα όσπρια και φρούτα και με μία ή δύο κράσεις οίνου, διότι και αυτό αποτελεί μεγάλη παρηγοριά. Και ποιος ταπεινόφρων δεν φοβάται, νομίζοντας ότι μέσω αυτής της ανέσεως στερείται τα αιώνια αγαθά; Εγώ πάντως, για να πω τα δικά μου, θεωρώ το φαγητό και το ποτό μου εφόδιο κολάσεως, και μάλιστα αυτό που μου δόθηκε κατά την ασθένεια· πιστέψτε με δε, έστω κι αν μιλώ με αφροσύνη, ότι, εάν δεν με πίεζε ο πολύς φόβος της παρακοής προς τον κοινό πατέρα, και ο λόγος της διακρίσεως για τον κλονισμό και τη διοίκησή σας, δεν θα άλλαζα τη διατροφή και τη συνήθειά μου, εννοώ μέχρις ότου «παροικήσει στον άδη η ψυχή μου», αλλά και έφαγα και ήπια, και μάλιστα διάφορα είδη, αλλά για να μιλήσω πάλι με αφροσύνη, με οδύνη και στεναγμό και πίκρα, αφενός λόγω της αναξιότητάς μου, αφετέρου λόγω της υπερβολικής μέριμνας για εσάς που ασθενείτε και της ελλείψεως.

Σε καμία περίπτωση, αδελφοί· ούτε να είμαστε τόσο ευμετάβολοι, ώστε να μεταστρεφόμαστε εύκολα από τα σχέδια του πειράζοντος· αλλά ας αγαπάμε και ας εμμένουμε σε όσα έχουν ήδη κατορθωθεί, προσθέτοντας καλά έργα στην ενάρετη ζωή μας, γνωρίζοντας ότι δεν είναι αρκετό για τη σωτηρία το να ζήσει κανείς ενάρετα για λίγο χρονικό διάστημα, αλλά το να επιδιώκει κανείς τη σωτηρία με ένταση σε όλη του τη ζωή. Διότι τέτοιος είναι και ο πειράζων, ο οποίος ούτε τη νύχτα ούτε την ημέρα μας αφήνει ήσυχους από την επιδρομή, από τη δόλια ενέδρα, από την απώλεια, στήνοντας πολλές παγίδες εναντίον μας, ρίχνοντας αμέτρητα βέλη εναντίον της ψυχής, τα γαργαλήματα, τις φλόγες των ηδονών, τις τρικυμίες και τους ενάντιους ανέμους των πειρασμών, «ταράσσοντας τα βάθη» της διάνοιας σαν σε κάποια θάλασσα· ώστε ο καθένας να λέει: «αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα κατοικούσε στον άδη». Από εκεί υποχωρεί και μετατοπίζεται σε άλλο· κρύβει το βέλος της επιθυμίας για κάποιο χρονικό διάστημα και προβάλλει το δηλητήριο της κενοδοξίας· αφού ανάψει τη φωτιά της οξυθυμίας από τη μία, ρίχνει τη βολίδα του φθόνου από την άλλη, και γενικώς από παντού σηκώνει πολλή σκόνη ενάντια στην ταπείνωσή μας· διότι τρέφει ακόρεστη την επιθυμία για την καταστροφή μας. Διότι είναι αντάρτης ενάντια στον Δεσπότη των πάντων Θεό, και μαίνεται βλέποντάς μας να ανερχόμαστε στην ουράνια αρχή, από την οποία ο ίδιος εξέπεσε εξαιτίας της υπερηφάνειάς του.

«Αυτός που λυτρώνει τον φτωχό από τα χέρια των ισχυροτέρων του, και τον φτωχό και τον πένητα από εκείνους που τον λεηλατούν.» Και πάλι: «Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Κύριο, ο οποίος εποίησε τον ουρανό και τη γη.» Και: «Αν ο Κύριος δεν με είχε βοηθήσει, για λίγο θα είχε κατοικήσει η ψυχή μου στον άδη.» Και πάλι: «Ο Κύριος είναι βοηθός μου, και δεν θα φοβηθώ τι θα μου κάνει ο άνθρωπος.» Επειδή λοιπόν έχουμε έναν τέτοιο Παράκλητο, το Άγιο Πνεύμα, την ακατανίκητη δύναμη, τον μεγάλο προστάτη και Θεό και σύμμαχο, ας μη δειλιάσουμε, αδελφοί και πατέρες, από τον φόβο του εχθρού, ας μην πτοηθούμε από τις αντίπαλες δυνάμεις· αλλά, καθώς Τον έχουμε να μας συντρέχει και να μοιράζεται μαζί μας τους ασκητικούς και ομολογιακούς αγώνες, ας αγωνιστούμε ακόμη πιο γενναία και σταθερά προχωρώντας μέρα με τη μέρα, χωρίς να δελεαζόμαστε από τις απάτες του δράκοντα και χωρίς να χαλαρώνουμε από τις ακατάπαυστες επιθέσεις του. Ας σβήσουμε το πάθος της σάρκας, διότι πυρπολεί τον οίκο της ψυχής μας. Δεν είναι ηδονή, αλλά οδύνη σκληρή· δεν είναι χαρά, αλλά παραφροσύνη και πονηρή αλλοίωση. Και αυτό το γνωρίζουν όσοι έχουν απονίψει τη μανία της σάρκας και έχουν την επιθυμία τους στραμμένη μόνο προς τον Θεό. Από το οποίο, τι θα μπορούσε να είναι γλυκύτερο και πιο ευφρόσυνο;

Από την ανυπαρξία μάς έφερε στην ύπαρξη· όταν παραπέσαμε, μάς ανέστησε πάλι· μάς δώρισε μια τρίτη χάρη, τη μοναχική τελειότητα. Και ενώ ακόμη αμαρτάνουμε, ούτε και τότε μάς αποστρέφεται, αλλά μάς δέχεται, και όταν είμαστε θλιμμένοι μάς παρηγορεί, και όταν πενθούμε μάς ανακουφίζει, και όταν τρέχουμε στον αγώνα μάς ενισχύει, και όταν χαλαρώνουμε μάς στηρίζει, και όταν πληγωνόμαστε μάς θεραπεύει, και όταν πρόκειται να πέσουμε πια στον ίδιο τον πυθμένα του άδη, μάς προλαβαίνει και μάς γλιτώνει από τους κινδύνους φιλάνθρωπα. Ώστε δικαιολογημένα θα ταίριαζε στον καθένα να λέει: «Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά τρίχα η ψυχή μου θα κατοικούσε στον άδη». Και: «Σπρώχτηκα και ανατράπηκα για να πέσω, και ο Κύριος με συγκράτησε». Και γνωρίζει ο καθένας σε ποιους πειρασμούς περιέπεσε, και πώς αμέσως βρήκε τον αγαθό Θεό βοηθό στις θλίψεις του. Επιπλέον, ο υπεράγαθος μάς τρέφει όταν πεινάμε, ως προς μεν το σώμα με τις ετήσιες καρποφορίες της γης, ως προς δε το πνεύμα με τα άχραντα μυστήρια, ποθώντας μας και περιβάλλοντάς μας με ένθερμη αγάπη περισσότερο από μητέρα και τροφό. Διότι η μητέρα τρέφει με γάλα το παιδί της για κάποιο διάστημα· ο αληθινός μας Δεσπότης και Πατέρας όμως, δίνει το δικό του Σώμα και Αίμα για τροφή και πόση, και αυτό παντοτινά. Ω της ανεξιχνίαστης αγαθότητας! Και ω της ανυπέρβλητης δωρεάς! Πώς λοιπόν είναι δυνατόν να μην Τον αγαπάμε; Πώς να μην Τον λατρεύουμε; Πώς να μην είμαστε προσκολλημένοι σε Αυτόν αδιάσπαστα;

Ας αναλογιστούμε, αδελφοί, ότι οι ημέρες μας παρέρχονται ταχύτατα, και ο χρόνος, σαν ένας τροχός που κυλά, άλλους εισάγει στη ζωή μέσω της γεννήσεως, και άλλους εξάγει μέσω του θανάτου, όχι σε ίση ηλικία ούτε με την ίδια χρονική διάρκεια, αλλά και γέροντες πριν από νεότερους, και νεότερους πριν από γέροντες, πατέρες πριν από παιδιά, και παιδιά πριν από πατέρες, ανεξαιρέτως κάθε ηλικία. Έτσι το οικονόμησε ο Θεός, ώστε λόγω της αδηλότητας του θανάτου να είμαστε όλοι προετοιμασμένοι καθημερινά για την έξοδο. Επομένως, ας γρηγορούμε και ας νήφουμε, μήπως τυχόν ο θάνατος, επερχόμενος ξαφνικά, μας βρει απροετοίμαστους και μετανιώσουμε χωρίς αποτέλεσμα και χωρίς ωφέλεια. Δεν γνωρίζετε πώς τις προηγούμενες ημέρες περιέπεσα ξαφνικά σε ασθένεια; Πώς «για λίγο έλειψε να κατοικήσει η ψυχή μου στον άδη;» Αλλά, αν και προς το παρόν συνήλθα, δεν σημαίνει ότι θα ισχύει το ίδιο πάντοτε στο εξής· αντίθετα, πρέπει πλέον, καθώς έχω ήδη γεράσει, να αναχωρήσω από εσάς και να πορευθώ προς τους πατέρες και τους αδελφούς μου· εσείς μόνο να εύχεστε να αναχωρήσω με αγαθή συνείδηση και με ακατάκριτη πολιτεία. Συλλογιζόμουν, λοιπόν, ενώ ακόμη κατεχόμουν από τις οδύνες, και έλεγα στον εαυτό μου: αν είναι τέτοιος αυτός ο πόνος, ποιος άραγε θα είναι εκείνος της μελλοντικής κρίσεως; Και αν για τρεις ή τέσσερις ημέρες δεν μπορούμε να υποφέρουμε τα επώδυνα, πώς θα αντέξουμε τις αιώνιες τιμωρίες;

Ίσως, βέβαια, με το έλεος του Θεού να μη συμβεί τίποτε από τα απευκταία, όμως είναι καλό πριν από τον αγώνα να προετοιμαζόμαστε γι' αυτόν, ώστε την ώρα του αγώνα να τον αντιμετωπίσουμε επάξια. Διότι μια απροετοίμαστη ψυχή είναι εύκολα νικήσιμη, αν δεν έχει ετοιμάσει τον εαυτό της, αλλά ριχτεί ξαφνικά στους αγώνες. Αλλά τι μιλώ για τον αγώνα; Κάθε μέρα υπάρχει αγώνας, κάθε μέρα πόλεμος, όχι ορατός, αλλά αόρατος, που δεν πληγώνει και δεν καταστρέφει το σώμα, αλλά την ψυχή. «Γι' αυτό, αφού αναζωσθούμε τις οσφύες της διανοίας» μας και περιβληθούμε τα όπλα της δικαιοσύνης ως καλοί στρατιώτες του Χριστού, ας πολεμούμε με προθυμία και χωρίς να νυστάζουμε. Διότι κανείς δεν στήνει τρόπαιο ενώ κοιμάται, ούτε μάζεψε θερισμό ενώ είναι αδρανής· αντίθετα, και για τα δύο απαιτείται πολύς ιδρώτας και κόπος. Αν λοιπόν συμβαίνει αυτό εκεί, πόσο μάλλον στον δικό μας πόλεμο, του οποίου τα βέλη έρχονται σαν βολίδες αστραπής. Από τη μία πλευρά μας πολιορκεί η πονηρή επιθυμία, από την άλλη η δοξομανία, από αλλού η βασκανία, και από αλλού η βλασφημία, και πολλές είναι οι μεθοδείες του διαβόλου, ο οποίος προσπαθεί από παντού να συγκλονίσει την ψυχή, και σαν να επιτίθεται για να την καταπιεί, «ώστε να απελπιζόμαστε ακόμη και για τη ζωή μας», και ο καθένας να λέει: «Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον άδη.» «Αλλά, όμως, σε όλα αυτά υπερνικούμε χάρη σε εκείνον που μας αγάπησε.» Και πράγματι, «με τη βοήθεια του Θεού θα αποκτήσουμε δύναμη, για να μιλήσουμε όπως ο Δαβίδ, και αυτός θα εξουθενώσει τους εχθρούς μας.»