Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:19

Διότι αυτή είναι και η πρώτη, εφόσον το παν δεν έχει επιτύχει μία αδιαίρετη οδό. Τη δε φυλή του Ισάχαρ, που σημαίνει «μισθός», εκείνους που ορίζουν τις αρετές ως μισθό των μελλοντικών επάθλων και που τις επιδιώκουν ανιδιοτελώς χάριν αυτού του ίδιου του καλού· τη φυλή του Ζαβουλών, που ερμηνεύεται «προσληφθείσα ροή», εκείνους που αποξενώνονται από τον ρευστό πλούτο υπέρ των πτωχών και προσλαμβάνονται από τον Χριστό, και εκείνους που θεραπεύουν τη διαρροή των πνευματικών καρπών, την οποία γεννά η κενοδοξία, με τη μνήμη της γέεννας του πυρός· τη φυλή του Ιωσήφ, που σημαίνει «προσθήκη του Ιαώθ» –και «Ιαώθ», λέει, είναι θείο όνομα– εκείνους που, ως προσθήκη μαζί με τη βασιλεία των ουρανών, λαμβάνουν και τα αναγκαία του βίου από τον αψευδή Δεσπότη· τη φυλή του Βενιαμίν, που ερμηνεύεται «υιός οδύνης» ή «υιός ημέρας», εκείνους που, εξαιτίας του πλήθους των οδυνών της καρδιάς, κατά τον ψαλμωδό, και επιπλέον της υπερβολής των σωματικών πόνων που επιδεικνύουν για τον Χριστό, γίνονται υιοί φωτός και υιοί ημέρας. Και αυτά μεν προκύπτουν από την ερμηνεία των ονομάτων προς άσκηση εκείνων που διαθέτουν πιο οξυδερκή διάνοια. Συμπεραίνουμε δε ότι ο Δαν δεν μνημονεύεται, όχι μόνο εξαιτίας του Αντιχρίστου, επειδή από αυτόν πρόκειται να γεννηθεί, όπως έχει λεχθεί, αλλά και επειδή είναι βαρύ να κρίνει κανείς ξένο υπηρέτη. Γι' αυτό λέει ο Κύριος: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε»· «διότι ένας είναι ο νομοθέτης και κριτής», όπως λέει ο μέγας Ιάκωβος.

Οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου. Δεν με άφησες, λέγει, απαρηγόρητο· αλλά όσες θλίψεις δοκίμασα, τόσες παρηγοριές δεχόμουν από εσένα. Αυτές μάλιστα μετέτρεπαν τις λύπες σε ευφροσύνη. Μήπως θα σταθεί δίπλα σου θρόνος ανομίας, αυτός που επινοεί κόπο με αφορμή το πρόσταγμα; Γι' αυτό, λέγει, παρηγόρησες την καρδιά μου μέσα στις θλίψεις. Επειδή, λοιπόν, δεν πρόκειται να προστεθεί δίπλα σου θρόνος ανομίας, δηλαδή επειδή είσαι δίκαιος κριτής ως Θεός, και δεν θα υπάρξει ανομία στις κρίσεις σου· διότι ο θρόνος υποδηλώνει την κρίση· όπως ακριβώς συμβαίνει και με εκείνον που μηχανεύεται κόπο με αφορμή το πρόσταγμα. Και αυτός θα μπορούσε να είναι ο αντίπαλος δαίμονας, ο οποίος, ενώ οι εντολές του Θεού είναι ελαφριές, τις καθιστά βαριές, προκαλώντας εξαιτίας τους κόπους στους ανθρώπους. Θρόνο ανομίας ονόμασε τον διάβολο· επειδή θρόνος δικαιοσύνης είναι ο Χριστός, ο οποίος αντιτάσσεται στον διάβολο.

Και άλλοι μεν κατέχουν την πατρώα γη, εμείς όμως την άνω πόλη, και άλλοι ίσως έχουν τον δικό μας θρόνο, εμείς όμως τον Χριστό. Ω, τι ανταλλαγή! Ποια πράγματα περιφρονήσαμε και ποια έχουμε αποκομίσει! Διήλθαμε διά πυρός και ύδατος, αλλά πιστεύω ότι θα εξέλθουμε σε αναψυχή. Διότι ο Θεός δεν θα μας εγκαταλείψει μέχρι τέλους, ούτε θα ανεχθεί να διώκεται ο ορθός λόγος, αλλά σύμφωνα με το πλήθος των οδυνών μας οι παρηγοριές Του θα μας ευφράνουν. Αυτό, λοιπόν, και πιστεύουμε και ευχόμαστε. Εσύ δε, σε παρακαλώ, να προσεύχεσαι θερμά για την ταπεινότητά μας και, οσάκις δίνεται η ευκαιρία, να μη διστάζεις να μας ευλογείς μέσω επιστολών και να μας καθιστάς πιο εύθυμους γνωστοποιώντας μας τα νέα σου, πράγμα που καταδέχθηκες να πράξεις τώρα.

Διότι λέγει, με υπομονή περίμενα τον Κύριο και με πρόσεξε, και πάλι: Σύμφωνα με το πλήθος των οδυνών μέσα στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου. 70. Όπως οι πόρτες των λουτρών που ανοίγουν συνεχώς διασκορπίζουν γρήγορα την εσωτερική θερμότητα προς τα έξω, έτσι και η ψυχή, όταν θέλει να μιλάει πολύ, έστω κι αν λέει πάντα καλά λόγια, διασκορπίζει τη μνήμη της μέσα από την πύλη της φωνής. Γι' αυτό, λοιπόν, στερείται μεν τα καίρια νοήματα, και μεταφέρει ενοχλητικά στους τυχόντες την ίδια τη σύγκρουση των λογισμών της, επειδή δεν έχει πλέον το Άγιο Πνεύμα να τη διατηρεί σε διάνοια απαλλαγμένη από φαντασίες. Διότι το Αγαθό αποφεύγει πάντοτε την πολυλογία, καθώς είναι ξένο προς κάθε ταραχή και φαντασία. Είναι καλή, επομένως, η έγκαιρη σιωπή, η οποία δεν είναι τίποτε άλλο παρά μητέρα των πιο σοφών νοημάτων. 71. Ο ίδιος ο λόγος της γνώσης μάς διδάσκει, λοιπόν, ότι στην αρχή πολλά πάθη ενοχλούν την ψυχή που θεολογεί, αλλά περισσότερο από όλα ο θυμός και το μίσος. Και αυτό το παθαίνει όχι τόσο εξαιτίας των δαιμόνων που τα προκαλούν, όσο εξαιτίας της δικής της προκοπής. Διότι όσο η ψυχή παρασύρεται από το κοσμικό φρόνημα, έστω κι αν δει με οποιονδήποτε τρόπο το δίκαιο να καταπατείται από κάποιους, παραμένει ακίνητη και ατάραχη. Επειδή, φροντίζοντας για τις δικές της επιθυμίες, δεν αποβλέπει στη δικαιοσύνη του Θεού.

Τώρα όμως το έλεός σου, Κύριε, μου δίνει την παρρησία να λέω: Έστησες πάνω σε πέτρα τα πόδια μου και κατηύθυνες τα βήματά μου. Ανάλογα με το πλήθος των οδυνών μέσα στην καρδιά μου, οι δικές σου παρηγοριές εύφραναν την ψυχή μου. Όχι μόνο στα πόδια μου παρείχε δύναμη το έλεός σου ώστε να μην κλονιστούν, ούτε μόνο η δική σου βοήθεια συγκρατούσε την ψυχή μου για να μην κατοικήσει στον άδη· αλλά και τις οδύνες που έφερα στην καρδιά μου τις θεράπευαν οι παρηγοριές που προέρχονταν από εσένα, καθώς η χρηστότητά σου, με ανέκφραστη δύναμη, παρηγορούσε την ψυχή μου και την γέμιζε με ευφροσύνη.

Διότι δεν υπήρξε μόνο μία παρηγοριά, ούτε δύο, αλλά περισσότερες και τόσες πολλές, όσος ήταν και ο αριθμός των οδυνών στην καρδιά μου. Ισάξια, λοιπόν, με τις οδύνες μου, μού παρείχες τις δικές σου παρηγοριές για κάθε οδύνη, προσφέροντας την παρηγοριά σου σαν ένα σωτήριο φάρμακο, και όπως ακριβώς σε περισσότερα τραύματα, προσφέροντας και περισσότερες θεραπείες. Τέτοιου είδους παρηγοριές αντιλαμβανόμενος ο θείος Απόστολος έλεγε: «Ευλογητός ο Θεός, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε είδους θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε εμείς οι ίδιοι από τον Θεό. Διότι, όπως περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς, έτσι περισσεύει και η παρηγοριά μας». Και θα μπορούσε να πει κανείς σχετικά με αυτά, μεταβάλλοντας το χωρίο: «Τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς», στο εξής: «Δεν είναι άξιο να συγκριθεί το πλήθος των οδυνών που βρίσκονται στην καρδιά μου με τις παρηγοριές σου, Κύριε, με τις οποίες εύφρανες την ψυχή μου». Εάν, λοιπόν, για κάθε οδύνη παρηγορείται κανείς από τον Θεό και αξιώνεται της θείας ευφροσύνης, δεν θα ευχόταν άραγε να υπομένει περισσότερες οδύνες για χάρη του Θεού, ώστε να τύχει περισσότερων παρηγοριών και περισσότερης ευφροσύνης εξαιτίας αυτών;

Μήπως θα συνυπάρξει μαζί σου θρόνος ανομίας, σε εσένα που διαπλάθεις κόπο με βάση το πρόσταγμα; Εύλογα, λέγει, σύμφωνα με το πλήθος των οδυνών που υπάρχουν στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου· διότι σε εσένα, που είσαι Θεός δίκαιος και αγαθός, δεν προσιδιάζει θρόνος ανομίας· διότι τα πάντα τα διοικείς με δίκαιη κρίση και ορθό νόμο. Γι' αυτό πλάθεις κόπο με βάση το πρόσταγμα, δηλαδή το πρόσταγμά σου δημιουργεί κόπους και μόχθους, ενόψει των αμοιβών που θα διαδεχθούν τους πόνους για εκείνους που αγωνίστηκαν καλά και υπέμειναν τον κόπο με προθυμία και σθένος. Θα καταδιώξουν την ψυχή του δικαίου και θα καταδικάσουν αθώο αίμα.

Διότι ο Θεός δεν θα μας εγκαταλείψει ως το τέλος, ούτε θα επιτρέψει να διώκεται ο ορθός λόγος, αλλά 〈σύμφωνα με το πλήθος των οδυνών μας〉 οι 〈παρηγοριές〉 του 〈θα ευφράνουν〉 εμάς. Αυτό, λοιπόν, και πιστεύουμε και ευχόμαστε. Εσύ δε, σε παρακαλώ, να προσεύχεσαι υπέρ της ταπεινότητάς μας· και όποτε δίνεται η ευκαιρία, να μη διστάζεις να μας ευλογείς μέσω επιστολών και να μας χαροποιείς κάνοντας γνωστά τα νέα σου, πράγμα το οποίο και τώρα καταδέχθηκες να πράξεις.

Προς τον Οτρήιο, επίσκοπο Μελιτηνής. Ποιο άνθος την άνοιξη είναι τέτοιο, ποιες τέτοιες είναι οι φωνές των ωδικών πτηνών, ποια γαληνεμένη θάλασσα γλυκαίνει τόσο από τις λεπτές και ευχάριστες αύρες, ποιος αγρός είναι τόσο ευχάριστος στους γεωργούς, είτε όταν ακμάζει από τα σπαρτά είτε όταν ήδη κυματίζει από τους καρπούς των σταχυών, ποια τόσο μεγάλη χάρη προέρχεται από την άμπελο, όταν φουντωμένη καθώς κινείται στον αέρα σκιάζει με τα φύλλα της το στήριγμά της, όσο η πνευματική άνοιξη που προήλθε από την ειρηνική σου ακτίνα, και η οποία μέσω της λαμπρότητας των γραμμάτων σου φαιδρύνει τη ζωή μας βγάζοντάς την από την κατήφεια; Διότι έτσι ίσως αρμόζει σε εμάς ο προφητικός λόγος, ότι ανάλογα με το πλήθος των οδυνών της καρδιάς, οι παρηγορίες του Θεού μέσω της δικής σου αγαθότητας εύφραναν την ψυχή μας, ζεσταίνοντας σαν ηλιακές ακτίνες τη ζωή μας που είχε κακωθεί από την παγωνιά· διότι είναι ίση η υπερβολή και στα δύο, εννοώ δηλαδή και στην τραχύτητα των λυπηρών καταστάσεων και στη γλυκύτητα των δικών σου αγαθών. Και αν, μόνο με το χαρμόσυνο μήνυμα της αφίξεώς σου, μας έδωσες τόση χαρά, ώστε να μεταβληθούν για εμάς τα πάντα από τον έσχατο πόνο σε μια φαιδρή κατάσταση, τι άραγε θα προκαλέσει και μόνο η θέα της τίμιας και αγαθής παρουσίας σου; Και πόση παράκληση θα δώσει στις ψυχές μας η γλυκιά σου φωνή, όταν αντηχήσει στις ακοές μας; Αλλά είθε να γίνουν αυτά γρήγορα, με τη συνεργία του Θεού, ο Οποίος δίνει ανακούφιση στους ολιγόψυχους και ανάπαυση στους συντετριμμένους.

Διάψαλμα: παύση του λόγου για την έναρξη άλλης προφητείας. «Ποιος θα εγερθεί;» Ποιος από τους πονηρούς δαίμονες ή τους ανθρώπους τότε θα αντισταθεί στον Θεό ή θα μπορέσει να τον κοιτάξει στα μάτια ή να μιλήσει με παρρησία; Ή «ποιος θα συμπαρασταθεί;» Ποιος, λέει, θα σταθεί μαζί μου στον σταυρό ή θα με βοηθήσει, όταν οι Ιουδαίοι διαπράττουν εναντίον μου την ανομία; Διότι είναι γραμμένο: «Πάτησα το πατητήρι μόνος μου και κανείς από τους άρχοντες των εθνών δεν ήταν μαζί μου». «Εκτός από το ότι»: Εκτός από το ότι ο Πατέρας μόνος ήταν μαζί μου. «Για λίγο»: Όπως νόμιζαν οι Ιουδαίοι, αλλά η ψυχή μου παροίκησε στον Άδη, λέει ο Κύριος· «για λίγο», δηλαδή για μικρό χρονικό διάστημα. «Αν έλεγα»: Ο λόγος αναφέρεται στον Πέτρο, ο οποίος, αφού κλονίστηκε, δίστασε. «Το έλεός σου»: Διότι ο Πέτρος είχε τον νου του στραμμένο στον Σωτήρα· και αν με το στόμα του τον αρνιόταν, εντούτοις η ψυχή του δεν εξέπιπτε από την ελπίδα. «Κατά το πλήθος»: Διότι αναλογιζόταν την άρνηση και η καρδιά του δεν άντεχε την οδύνη. «Παρηγοριές»: Όταν ο Κύριος είπε στον Πέτρο: «Σίμων, γιε του Ιωνά, με αγαπάς;», τότε παρηγορήθηκε ο Πέτρος. «Μήπως θα προστεθεί»: Δηλαδή δεν προστίθεται σε σένα θρόνος ανομίας, αλλά δείχνεις ευσπλαχνία για τις κακίες των ανθρώπων, ως δίκαιος κριτής, ως συμπαθής. «Αυτός που πλάθει»: Διότι επέτρεψε (επέτρεψες) να κλονιστεί ο Πέτρος, ώστε να γνωρίσει αυτόν που τον ανορθώνει, για να γίνει ευσπλαχνικός προς τον αλλόφυλο. «Θα θηρεύσουν»: Οι Ιουδαίοι την ψυχή του Χριστού. «Και αίμα»: Το αίμα του Χριστού· διότι είναι αθώος, καθώς είναι καθαρός και άμωμος.

γ'. Εάν δε ο δίκαιος, όταν αμελεί, παροικεί στον θάνατο, ο ασεβής ενοικεί και κατοικεί μόνιμα σε αυτόν. Διότι δεν υπάρχει γι' αυτόν καμία ανασύνταξη μέσα στον θάνατο· επειδή, όπως λέει ο Σολομών, «όταν πέσει σε βάθος κακών, καταφρονεί». Αν έλεγα, σαλεύτηκε το πόδι μου, το έλεός σου, Κύριε, με βοηθούσε. Διότι όποιος επιγνώσει και ομολογήσει το δικό του αμάρτημα, και αφού κλονιστεί ούτε αμελήσει ούτε απελπιστεί, αλλά έλθει σε συναίσθηση, αυτός αισθάνεται αμέσως την εύνοια και το έλεος του Θεού προς βοήθειά του. Κατά το πλήθος των οδυνών στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου. Είναι γνώρισμα και αυτό ενός επιστήμονα ιατρού, το να εφαρμόζει τα φάρμακα ανάλογα με τα τραύματα. Οδύνες δε στην καρδιά, είτε εννοείς τις λύπες για τα δικά μας αμαρτήματα, οι οποίες γεννιούνται από την επιστροφή και την κατάνυξη, είτε αυτές για την ευημερία των αμαρτωλών, είτε τις συμφορές που μας επιβάλλονται αδίκως, σε όλες αυτές ο Θεός παρέχει την ανάλογη παρηγοριά. Διότι όσοι αδίκως υφίστανται επιβουλές, έχουν ως καινούργια παρηγοριά αυτόν τον μακαρισμό του Χριστού: Μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, ότι αυτών εστιν η βασιλεία των ουρανών.

Αφού όλος ο λαός απαλλάχθηκε από την αγωνία και πήρε θάρρος, κάποιοι τάραξαν πάλι την πόλη πλάθοντας φοβερές φήμες, και ελέγχθηκαν. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, εκφωνήθηκε αυτή η ομιλία, καθώς και για την προτροπή σχετικά με τους όρκους· γι' αυτό και παρατέθηκε η ιστορία του Ιωνάθαν, του Σαούλ και του Ιεφθάε, και αποδείχθηκε πόσες επιορκίες προκαλούνται από έναν μόνο όρκο. Όχι τυχαία θορύβησε χθες την πόλη μας ο διάβολος, αλλά και ο Θεός όχι τυχαία μας παρηγόρησε πάλι, ώστε και ο καθένας από εμάς να μπορεί επίκαιρα να πει εκείνο το προφητικό: «Κατά το πλήθος των οδυνών μέσα στην καρδιά μου, οι παρηγορίες Σου εύφραναν την ψυχή μου». Και όχι μόνο με το να μας παρηγορήσει, αλλά και με το να επιτρέψει να θορυβηθούμε, απέδειξε ο Θεός σε εμάς τη δική Του φροντίδα. Διότι αυτό που ποτέ δεν σταμάτησα να λέω, το ίδιο θα πω και σήμερα: ότι όχι μόνο η απαλλαγή από τα δεινά, αλλά και η παραχώρησή τους προέρχεται από την εύνοια του Θεού. Επειδή, όταν δει ότι εμείς ρέπουμε προς τη ραθυμία, και απομακρυνόμαστε από την οικείωση μαζί Του, και δεν υπολογίζουμε καθόλου τα πνευματικά ζητήματα, μας εγκαταλείπει για λίγο, ώστε, αφού συνετιστούμε με αυτόν τον τρόπο, να επιστρέψουμε σε Εκείνον με μεγαλύτερη προθυμία. Και γιατί απορείς που το κάνει αυτό σε εμάς τους ράθυμους, όταν μάλιστα και ο Παύλος έλεγε πως αυτή ήταν η αιτία των πειρασμών και για τον ίδιο και για τους μαθητές του;

Διότι ανάλογα με το πλήθος των οδυνών μου μέσα στην καρδιά μου, λέει (σε ανάλογο βαθμό), οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου. Στον κατάλληλο καιρό ας μην ξεχάσουμε αυτόν που λέει προς τον Κύριο: Όσες πολλές και δεινές θλίψεις μου έδειξες, επιστρέφοντας με ζωοποίησες, και από τις αβύσσους της γης, μετά την πτώση μου, με ανέβασες και πάλι.

Εκεί, πόσους μεν άθλους έχοντας υπομείνει, ελάμβανε ως ανταπόδοση την παρηγορία του Πνεύματος ανάλογα με το πλήθος των οδυνών; Πόσες δε αναβάσεις έχοντας θέσει στην καρδιά του κατεργαζόταν μέσω του Πνεύματος; Προχωρώντας από δύναμη σε δύναμη, και μέσω αμφοτέρων, της πράξεως και της θεωρίας, εξορίζοντας κάθε αιγυπτιακό νόημα από την ψυχή και το σώμα.

ΛΗ'. Ο Ιωάσαφ παρέμεινε δύο ολόκληρα χρόνια περιπλανώμενος στο πέλαγος αυτής της ερήμου και μη βρίσκοντας τον Βαρλαάμ, καθώς ο Θεός και εκεί δοκίμαζε τη σταθερότητα του λογισμού του και τη γενναιότητα της ψυχής του. Και βρισκόταν έτσι στο ύπαιθρο, κατακαιόμενος από τον καύσωνα και παγώνοντας από το κρύο, αναζητώντας ακατάπαυστα τον τιμιότατο γέροντα σαν έναν πολύτιμο θησαυρό. Υπέμεινε πολλούς πειρασμούς και πολέμους των πονηρών πνευμάτων, και υπέστη πολλούς πόνους λόγω της έλλειψης των βοτάνων που χρησιμοποιούσε για τροφή, διότι η έρημος, ούσα ξηρή, βλάστανε και αυτά ανεπαρκώς. Αλλά, φλεγόμενη από τον πόθο για τον Δεσπότη, εκείνη η αδαμάντινη και αήττητη ψυχή υπέμεινε αυτές τις θλίψεις πιο εύκολα από ό,τι άλλοι τις ηδονές. Γι' αυτό δεν στερήθηκε την άνωθεν βοήθεια, αλλά, ανάλογα με το πλήθος των οδυνών και των πόνων του, οι παρηγοριές που προέρχονταν από τον ποθούμενο Χριστό, τόσο στον ύπνο όσο και στην εγρήγορση, εύφραιναν την ψυχή του. Όταν δε συμπληρώθηκε η διετία, ο Ιωάσαφ περιφερόταν ακατάπαυστα αναζητώντας τον ποθούμενο, και ικέτευε τον Θεό, χύνοντας ποταμηδόν δάκρυα από τα μάτια του, και φωνάζοντας: «Δείξε μου, Δέσποτα, δείξε μου αυτόν που υπήρξε για μένα η αιτία της δικής Σου επίγνωσης και ο πρόξενος τόσων αγαθών· και μη με στερήσεις από ένα τόσο μεγάλο καλό εξαιτίας του πλήθους των ανομιών μου. Αλλά αξίωσέ με και να τον δω, και να αναλάβω τον ίδιο με αυτόν αγώνα της ασκήσεως».

«Σύμφωνα με το πλήθος των οδυνών μέσα στην καρδιά μου, οι παρηγοριές εύφραναν την ψυχή μου». Διότι ο Χριστός συνηθίζει να αναφέρει όλα τα δικά του στον Πατέρα του, αποδίδοντάς του τιμή, ως φιλοπάτωρ Υιός. «Ας μην παρασταθεί δίπλα μου θρόνος ανομίας, που μηχανεύεται το κακό υπό τη μορφή διατάγματος και καταδιώκει την ψυχή του δικαίου» και καταδικάζει αθώο αίμα.

Πότε θα ακούσεις από τον Θεό: «Ξύπνα, ξύπνα, σήκω εσύ που ήπιες το ποτήρι της οργής μου και το κύπελλο της πτώσης. Ντύσου τη δύναμή σου, ντύσου τη δόξα σου. Τίναξε από πάνω σου το χώμα και σήκω. Βγάλε τα δεσμά από τον τράχηλό σου· πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των παραπετασμάτων σου. Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς που χλευάστηκες και χτύπησαν τα χέρια τους εναντίον σου όλοι οι διαβάτες του δρόμου, σφύριξαν και κούνησαν τα κεφάλια τους και είπαν "αυτή είναι η πόλη, το στεφάνι της δόξας και η χαρά όλης της γης;" και "πώς κάθισε σαν χήρα αυτή που ήταν γεμάτη από λαούς και η άρχουσα των χωρών έγινε υποτελής σε φόρους;" Διότι είπε ο Θεός σου "για λίγο χρόνο σε εγκατέλειψα, και με έλεος μεγάλο θα σε σπλαχνιστώ. Με λίγη οργή απέστρεψα το πρόσωπό μου, και με έλεος αιώνιο θα σε ελεήσω." Ή λοιπόν θα ψάλεις σαν τον Δαβίδ προς τον Θεό: "Ανάλογα με το πλήθος των οδυνών στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου." Ποιος νέος Μωυσής θα σταθεί δίπλα σου, ή ποιος Ζοροβάβελ θα εμφανιστεί για να σε επαναφέρει; Και πότε θα μπορέσεις να συνάξεις τα τέκνα σου από τους τέσσερις ανέμους, ανάμεσα στα οποία σκορπιστήκαμε, με τον ίδιο τρόπο που τα φιλόστοργα πουλιά μαζεύουν κάτω από τις φτερούγες τους τα δικά τους νεοσσά;

Χάρη οφείλεται σε σένα λοιπόν, παμβασιλιά και προαιώνιε Λόγε του Θεού, για την πρόνοιά σου απέναντί μας και για την ανάδειξη του αυτοκράτορα. Δαυιτική είναι εκ μέρους σου η εύρεση και αυτού· όπως εκείνου, έτσι και αυτή η ανάδειξη. Πράγματι, ανάλογα με το πλήθος των οδυνών μας οι παρηγοριές σου εύφραναν τις ψυχές μας· μας χτύπησας και μας γιάτρεψας· μας απώθησας και μας οικειώθηκες· μας θανάτωσας και μας ζωοποίησες πάλι· μας έριξας κάτω και μας ανόρθωσες· γίναμε παραβολή στα έθνη, κούνημα του κεφαλιού στους λαούς, χλευασμός και ειρωνεία σε όσους βρίσκονται γύρω μας· όμως, στρέφοντας το βλέμμα σου προς εμάς, μας παρηγόρησες και μετέτρεψας τον θρήνο σε χαρά, αν και ίσως όχι ολοκληρωτικά, ωστόσο τον μετέστρεψας. Περάσαμε δια πυρός και ύδατος, εννοώ τα ενδιάμεσα δεινά, τα οποία δοκιμάσαμε και των οποίων γευτήκαμε μέχρι κόρου, αλλά μας προσέφερες και παρηγοριά, σταματώντας τις πανταχόθεν επιδρομές των εθνών και αφήνοντάς μας ως ευπρόσδεκτο σπέρμα ελπίδας τον αυτοκράτορα, ώστε να έχουν οι αδύναμοι και οι περίλυποι στις ψυχές, καθώς και όσοι έχουν πέσει σε ακηδία στο πνεύμα τους και περιφέρονται πολύπλαγκτοι σαν τα αβέβαια πουλιά και σαν τους πλανήτες αστέρες, έναν τόπο όπου, κάμπτοντας το γόνυ από τη μακρά οδοιπορία και τη συχνή περιπλάνηση, θα μπορέσουν να αναπαυθούν.

Ποτέ όμως μέχρι τώρα δεν έπαθα κάτι τέτοιο σαν το τωρινό ο άθλιος, μην μπορώντας να αποδώσω την τελευταία και αποχαιρετιστήρια προσκύνηση στη βασιλεία σου. Διότι, εκείνα τα λυπηρά μου τα ελάφρυνε η γαληνότητά σου, ή μάλλον τα εξάλειφε εντελώς, ώστε να μην φαίνεται ούτε ίχνος τους, και, ω του θαύματος, μεταβάλλονταν σε χαρά, καθώς τα μετέβαλλε η θειοτάτη σου δεξιά, ώστε τα όσα ειπώθηκαν προς τον Θεό από τον Δαβίδ, να μπορώ κι εγώ να τα πω προς τη βασιλεία σου: «ανάλογα με το πλήθος των οδυνών στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου». Αλλά αυτό το τωρινό βάσανο, ποιος θα το ελαφρύνει στην ταπεινότητά μου; Ποιος θα το κάνει πιο υποφερτό για την ασθένειά μου; Εκτός αν, αναλογιζόμενος τη δική σου αγαθότητα, βρω και σε αυτό παρηγοριά —διότι πιστεύω όπως είναι φυσικό— ότι δηλαδή θα δεχθείς το παρόν γράμμα σαν την ίδια εκείνη ευτυχία της σωματικής παρουσίας, την οποία στερηθήκαμε παρά τη θέλησή μας.

Όσοι δε κατείχαν θέση διδασκάλων, όπως εκείνος ο Γοράσδος, τον οποίο αναφέραμε πολλές φορές, ο οποίος καταγόταν από τη Μοραβία και ήταν ικανότατος και στις δύο γλώσσες, τόσο τη σλαβική όσο και την ελληνική, τον οποίο αφενός η αρετή τον χάρισε στον θρόνο του Μεθοδίου, αφετέρου δε η κακία των αιρετικών απογύμνωσε τον θρόνο στερώντας τον από αυτόν τον άνδρα. Αλλά βέβαια και τον πρεσβύτερο Κλήμη, άνδρα λογιότατο, και τον Λαυρέντιο και τον Ναούμ και τον Αγγελάριο, αυτούς και πολλούς άλλους ονομαστούς, αφού τους έδεσαν με σίδερα, τους έκλεισαν σε φυλακές, όπου κάθε παρηγοριά είχε απαγορευτεί, καθώς δεν τολμούσαν καθόλου να πλησιάσουν ούτε συγγενείς ούτε γνωστοί. Όμως, ο Κύριος που παρηγορεί τους ταπεινούς, που θεραπεύει τους συντετριμμένους στην καρδιά, που ευφραίνει την ψυχή με παρηγοριές ανάλογες με το πλήθος των οδυνών, παρηγόρησε τους αγίους, αποστέλλοντάς τους βοήθεια εξ αγίου.