Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 93:8

Μην εξετάσεις το έγγραφο συνολικά ως ένα πράγμα. Διότι η δέησή μου δεν περιέχει μόνο ένα αίτημα. Επειδή η κάθε λέξη έχει τη δική της παράκληση, διότι πλούσιος και δυνατός είναι Εκείνος προς τον οποίο απευθύνεται, «τα ρήματά μου ενώτισαι, Κύριε». Και όπως εμείς, όταν αναπτύσσουμε μια αναφορά ενώπιον δικαστού, εάν στο έγγραφο περιέχονται πολλά κεφάλαια, τον παρακαλούμε: «Δέσποτα, διάβασε το έγγραφό μου λέξη προς λέξη· διότι πολλά είναι τα ζητούμενα, μην θεωρήσεις το σύγγραμμα ως μία απλή διήγηση»· έτσι και ο προφήτης, παρακαλώντας τον Θεό να συγκατανεύσει στην επιμέρους εξέταση των αιτημάτων του, λέει: «Τα ρήματά μου ενώτισαι, Κύριε. Σύνες της κραυγής μου». Ώ, τι παρρησία του προφήτου! Ώ, τι φιλανθρωπία του Θεού! Το «σύνες» τίθεται αντί του «νόησον» (κατανόησε)· «Κατανοήστε λοιπόν, άφρονες του λαού· και μωροί, αποκτήστε επιτέλους φρόνηση». Και εμείς μεν, όταν απευθυνόμαστε σε έναν σοφό άνδρα, δεν τολμούμε να του πούμε: «Κατανόησε αυτά που λέω», για να μη θεωρηθεί επιπόλαιος ή βραδύνους· στον Θεό, όμως, που γνωρίζει τις σκέψεις μας πριν καν Του ζητήσουμε κάτι, ο προφήτης έλεγε: «Σύνες», δηλαδή κατανόησε.

Είπα ότι μιλούσε στους δύο σαν να επρόκειτο για έναν. Μάλιστα οι δύο λένε: «Αν έχεις εδώ γαμπρό ή γιους ή κόρες, οδήγησέ τους έξω μαζί σου. Διότι εμείς θα καταστρέψουμε αυτήν την πόλη». Πότε λοιπόν χρησιμοποιεί το «Εμείς» εξαιτίας των υποστάσεων, και πότε το «Εγώ» εξαιτίας της φύσης. «Συνετιστείτε λοιπόν», όπως έχει ειπωθεί, «οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι ανόητοι αποκτήστε κάποτε φρόνηση». Διότι και ο Αβραάμ, έχοντας γνωρίσει τις τρεις υποστάσεις, Τον ονομάζει Κύριο· και ο Λωτ, έχοντας γνωρίσει τις δύο, ομοίως Τον ονομάζει Κύριο· γι' αυτό μην διαιρείτε τα αδιαίρετα, ούτε να μερίζετε τα αμέριστα. Μακ. Έχεις να μου πεις πού είναι γραμμένο ότι το Πνεύμα είναι Θεός; Ορθ. Έως τώρα έμαθες ότι και η Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει τις τρεις υποστάσεις· και δεν λέει το «Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος» λησμονώντας τα όσα προαναφέρθηκαν, αλλά ενώνοντας τη θεότητα. Άκουσε λοιπόν τον Ιώβ που λέει: «Αυτός που άπλωσε τον ουρανό μόνος του και περπατά πάνω στη θάλασσα σαν σε έδαφος». Είναι φανερό ότι αναφέρεται προφητικά στον Υιό.

Προς δε αυτούς που θεωρούν εντελώς ανόητα, ή μάλλον ήδη και ασεβώς, ότι λέγοντας κάτι θα διαφύγουν από τον θείο νου, ο θεσπέσιος ψαλμωδός λέει κάπου: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες μέσα στον λαό, και μωροί, κάποτε λογικευτείτε· αυτός που φύτεψε το αυτί, δεν ακούει;» Διότι πώς θα ήταν καθόλου δυνατόν να μην ακούει απόλυτα τα πάντα Εκείνος που εμφύτευσε και την αίσθηση της ακοής σε όσα δημιουργήθηκαν δι' αυτού; Βλέπε, λοιπόν, και από αυτό πάλι ότι ο Κύριος είναι κατά φύσιν Θεός. Διότι δεν αγνοεί αυτό που ψιθυρίστηκε κρυφά μέσα στο πλήθος από τους Ιουδαίους· αλλά το αντιλαμβάνεται σαν με αυτιά κατά τρόπο θεοπρεπή, έστω κι αν από τον φόβο των αρχόντων δεν έλεγαν τίποτα με παρρησία γι' αυτόν. Και επειδή θαύμασαν κάποια στιγμή μερικοί από αυτούς που είχαν συγκεντρωθεί στο ιερό και διαλογίζονταν, όπως ήταν φυσικό, ή και μιλούσαν σιγά μεταξύ τους: «Πώς αυτός γνωρίζει γράμματα χωρίς να έχει μαθητεύσει;», αναγκαστικά, λοιπόν, πάλι αναδεικνύει τον εαυτό του ίσο με τον Θεό και Πατέρα, ο οποίος δεν έχει μάθει απολύτως τίποτα, αλλά έχει τη γνώση των πάντων φυσικά και αδίδακτα, εξαιτίας του ότι υπέρκειται κάθε νου και ίπταται υπεράνω κάθε φρονήσεως που υπάρχει στα όντα. Μπορούσε βεβαίως να το αποδείξει αυτό και από άλλα πράγματα, και να πληροφορήσει τους ακροατές, ότι όσα ενυπάρχουν στον γεννήσαντα Πατέρα, αυτά φαίνονται να ανήκουν και στον ίδιο, λόγω της φυσικής ταυτότητας.

Διότι πρώτα ονομάζει τους μάγους και τις μοιχαλίδες, έπειτα αυτούς που ορκίζονται ψεύτικα· αυτά είναι κρυμμένα και γίνονται στα κρυφά. Διότι ποιος θα έκανε μάγια εντελώς φανερά; Ή πώς θα επέλεγε μια μοιχαλίδα να τη δει κάποιος; Νομίζω δε ότι προσπαθούν πολύ να περάσουν απαρατήρητοι και αυτοί που έχουν επιλέξει να ψευδορκούν. Ως ασύνετους δε ελέγχει τέτοιους ανθρώπους ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν εσείς οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί, πότε θα βάλετε μυαλό; Εκείνος που φύτεψε το αυτί, δεν ακούει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι, δεν βλέπει;». Διότι τίποτα δεν είναι εντελώς αθέατο από τον Θεό· μόνος Αυτός γνωρίζει τα κρυφά και τα φανερά των κακών. Αλλά εκείνα μεν γίνονται κρυφά και σαν μέσα στο σκοτάδι· προσθέτει όμως σε αυτά και τα φανερά, εννοώ το να αποστερεί κανείς τον μισθό του μισθωτού, την πλεονεξία και την καταδυνάστευση που κάποιοι ασκούν εις βάρος των πιο αδύναμων, εννοώ δηλαδή των χηρών και των ορφανών. Προσθέτει σε αυτούς και εκείνους που διαστρέφουν την ορθή κρίση και αυτούς που δεν Τον φοβούνται. Αυτοί μπορεί να είναι και όσοι με κάποιον άλλο τρόπο, πέρα από αυτούς που μόλις αναφέραμε, λυπούν τον Θεό. Θα γίνω λοιπόν, λέει, κριτής και γρήγορος μάρτυρας αυτοπροσώπως εναντίον των μάγων και των μοιχαλίδων και αυτών που διαπράττουν τα υπόλοιπα κακά. Είναι πιθανό δε, τέτοια πράγματα εκείνον τον καιρό να τολμούνταν από κάποιους, και εξαιτίας αυτών να προκαλούνταν η καταλαλιά των πολλών εναντίον του Θεού.

Συνετιστείτε λοιπόν οι άφρονες του λαού.> (B f. 383, H f. 416 b) Ο έλεγχος σε αυτά φανερώνει την επιτίμηση και την αγανάκτηση. Διότι είπε ο Σολομών: «Γιε μου, μην καταφρονείς την παιδαγωγία του Κυρίου, ούτε να αποθαρρύνεσαι όταν ελέγχεσαι από αυτόν· διότι όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και μαστιγώνει κάθε γιο που αποδέχεται». Επομένως, η δύναμη των ελέγχων σημαίνει τη μαστίγωση.—(K f. 168.) Αποτελεί φυσικό λογισμό το ότι ο δημιουργός δεν είναι σε καμία περίπτωση κατώτερος από το δημιούργημα.

Δικαίως, λοιπόν, είναι άφρονες και μωροί εκείνοι που δεν κατανοούν ούτε τα στοιχειώδη από τις φυσικές πράξεις, καταλήγοντας σε παρά φύσιν λογισμούς· και επειδή δεν θέλουν να λογοδοτήσουν για τέτοιου είδους πεπραγμένα, πείθουν ήδη τους εαυτούς τους να πιστεύουν ότι δεν θα υπάρξει κρίση. Αυτό όμως είναι αδύνατον να το υποθέσει κανείς, εκτός και αν νομίσει ότι ο Θεός δεν ακούει τα όσα λέγονται, ούτε βλέπει τα όσα γίνονται, και τα αγνοεί όλα αυτά. (B f. 383, H f. 416. Cord. Διοδώρου.) [Ελέγχοντας την αμαρτία τους ο Θεός, δεν επέφερε αμέσως τα έργα της οργής Του, αλλά ως αγαθός και φιλάνθρωπος, και έχοντας απαράμιλλη πραότητα, τους χαρίζει μάλλον το φάρμακο της νουθεσίας και ετοιμάζει τον λόγο της κατήχησης: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες.» Σαν να λέει: Έστω και αργά ή έστω και τώρα βάλτε μυαλό, σκεπτόμενοι το εξής μέσα σας: «Εκείνος που έδωσε στους άλλους την ακοή, Αυτός δεν ακούει; Εκείνος που έπλασε σε εμάς τον οφθαλμό, δεν βλέπει;» Ο χορηγός όλων των αγαθών σε εμάς στερείται ο ίδιος αυτά; Επομένως, αφήνοντας τις απόψεις των ασύνετων, ας θυμηθούμε τον Παροιμιαστή που λέει: «Κάνε ορθές τροχιές με τα πόδια σου και κατεύθυνε τις οδούς σου.» Διότι οι οδοί του ανθρώπου είναι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού· και Εκείνος παρατηρεί όλες τις τροχιές του. Έχοντας αυτή τη διάθεση, θα ζήσουμε τον ορθό και άμεμπτο βίο, με την επίγνωση ότι ο Θεός τα επιβλέπει όλα.] [<Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει;> (B f. 383, H f. 417. Cord. Ευσεβίου.)]

Ακούς πώς αυτοί μεν νόμιζαν ότι μπορούσαν να μείνουν κρυφοί, αρνούμενοι στον Θεό την πρέπουσα τιμή και προσφέροντάς την αντ' αυτού στους δαίμονες, ενώ ο Θεός αποκάλυπτε τα πάντα στον προφήτη; Διότι, αφού του έδειξε τα τολμήματά τους, πάλι λέει τα εξής: «Υιέ ανθρώπου, είδες τι κάνουν οι πρεσβύτεροι του οίκου Ισραήλ εδώ, καθένας τους μέσα στον κρυφό του κοιτώνα; Διότι είπαν: Ο Κύριος έχει εγκαταλείψει τη γη, ο Κύριος δεν επιβλέπει». Διότι καθένας από αυτούς που δεν διστάζουν να τον υβρίζουν, με το να προσκολλώνται στους δαίμονες, δεν ομολογεί ούτε ότι αυτός είναι ο επόπτης των δικών μας πραγμάτων· «Διότι είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»· ή όπως λέει κάπου αλλού ο Ψαλμωδός: «Είπαν: Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ». Αλλά αμέσως τους περιγέλασε, λέγοντας: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες του λαού, και οι μωροί κάποτε λογικευτείτε. Αυτός που φύτεψε το αυτί, δεν ακούει; Και αυτός που έπλασε τα μάτια, δεν βλέπει;» Διότι θα ήταν από τα πιο άτοπα πράγματα, και θα έλεγα όχι άμοιρο της έσχατης ανοησίας, το να νομίζει κανείς ότι ο Θεός δεν μπορεί κάτι, δηλαδή να επιβλέψει ή να ακούσει, αυτός που και σε εμάς τους ίδιους, αλλά και σε όλα τα άλλα, εμφύτευσε τη γνώση μέσω των αισθήσεων. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός καθιστά φανερά στον προφήτη τα τολμήματα των υβριστών και όσα πράχθηκαν μέσα στον κρυφό κοιτώνα, έδειξε αμέσως και την αδιάψευστη κόλαση που επρόκειτο να τους ακολουθήσει.

Ας ακούσει, λοιπόν, τη θεόπνευστη Γραφή που βροντοφωνάζει: «Ότι ο Θεός δεν εμπαίζεται»· και βέβαια και τον θείο Δαβίδ που ψάλλει και λέει: «Συνετιστείτε, λοιπόν, εσείς οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι ανόητοι, κάποτε λογικευτείτε. Αυτός που κατασκεύασε το αυτί, δεν ακούει; Αυτός που έπλασε τα μάτια, δεν βλέπει; Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη, δεν θα ελέγξει;». Γ'. Εφόσον, λοιπόν, ο Θεός γνωρίζει συγχρόνως και επιβλέπει τα πάντα που μας αφορούν, ας έχουμε την πίστη μας ασφαλή και στερεωμένη, και ας αποβάλουμε το αίσχος της διψυχίας, ενθυμούμενοι τον μακάριο Παύλο που γράφει: «Ώστε, αδελφοί μου, να γίνεστε εδραίοι και αμετακίνητοι, να προοδεύετε πάντοτε στο έργο του Θεού». Εμπρός, λοιπόν, προσφέροντας το γνήσιο φρόνημα της πίστης ως πνευματική θυσία στον Θεό, ας πούμε με ειλικρινή καρδιά: «Ιδού, εμείς θα είμαστε δικοί σου, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας». Και πάλι: «Κύριε, ο Θεός μας, κάνε μας κτήμα σου· Κύριε, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε, το όνομά σου επικαλούμαστε».

Έπειτα, πώς είναι θεμιτό να αμφιβάλλει κανείς ότι είναι πνευματική, εφόσον ο Θεός λέει ξεκάθαρα μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Ξέπλυνε από την κακία την καρδιά σου, για να σωθείς, Ιερουσαλήμ;» Και είναι πάρα πολλοί βέβαια οι τρόποι της φαυλότητας, μαγγανείες, σαρκικές απολαύσεις, πλεονεξίες, ψιθυρισμοί, ψευδορκίες και δόλοι. Προκαλεί όμως περισσότερο σε οργή τον Θεό των πάντων από όλα τα άλλα, το να παρασύρεται κανείς εύκολα σε όσα δεν είναι θεμιτά και να αγαπά να γεμίζει με διεστραμμένες σκέψεις, να παραδίδεται σε αδόκιμο νου και να επιλέγουν κάποιοι να ακολουθούν πλάνητα πνεύματα, μη αποδεχόμενοι την ακριβή και ανόθευτη πίστη. Διότι υπάρχουν, υπάρχουν εκείνοι που διαστρεβλώνουν τη δύναμη της αλήθειας σύμφωνα με αυτό που οι ίδιοι προσωπικά νομίζουν, και συσσωρεύουν πλήθος από δοκησίσοφες έννοιες στο πλήθος των απλών ανθρώπων. Σε αυτούς είναι αναγκαίο να ειπωθεί: «Έως πότε επιτίθεστε εναντίον ανθρώπου, φονεύετε όλοι σας;» Θα προσθέσω δε σε όσα είπα και εκείνο: Κάποιοι που έλαβαν το όνομα των Χριστιανών, δεν είναι ακόμη αυτό που ονομάζονται με δύναμη και αλήθεια, αλλά αγαπούν τους τρόπους της αποστασίας και έχουν στραφεί προς τις απάτες των δαιμόνων· στους οποίους ακριβώς θα πούμε: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και μωροί, λογικευτείτε επιτέλους.»

Αλλά εκείνοι μεν ας παραμείνουν σε αυτά· σε εμάς όμως ο Θεός έχει διακηρύξει από παλιά: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει, λέγει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά· μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Διότι τίποτα δεν μπορεί να διαφύγει από εκείνον που είναι αληθινά κατά φύση Θεός. Και ας μας μυσταγωγήσει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν, εσείς οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί αποκτήστε κάποτε φρόνηση· αυτός που φύτεψε το αυτί δεν θα ακούσει; και αυτός που έπλασε τα μάτια δεν θα κατανοήσει;» Έλεγαν, νομίζω, μερικοί από ασυνεσία: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα καταλάβει ο Θεός του Ιακώβ.» Ή μήπως δεν είναι εντελώς ανόητο, αφενός να λέει κανείς ότι δεν γνωρίζει ο χορηγός της γνώσης, και αφετέρου να νομίζει ότι δεν αντιλαμβάνεται αυτός που δίνει αυτή την ικανότητα στα δημιουργήματά του; ΠΑΛΛ. Είναι εντελώς παράλογο. ΚΥΡ. Επομένως, πρέπει να προσκυνούμε μόνο και με κάθε τρόπο τον Κύριο τον Θεό, σύμφωνα με τις Γραφές, και κανέναν άλλον εκτός από αυτόν. Διότι έχει γραφτεί: «Θα είσαι τέλειος ενώπιον του Κυρίου του Θεού σου.» Πνευματική τελειότητα είναι η εδραίωση στην πίστη, το αψεγάδιαστο στη λατρεία, και η αδιάβλητη ομορφιά της αγάπης προς τον Θεό. ΠΑΛΛ. Αυτό λέω και εγώ. ΚΥΡ. Άραγε λοιπόν, ω Παλλάδιε, εκείνους που ποσώς μεν δεν επέλεξαν να προσκυνήσουν άλλους θεούς, δηλαδή την κτίση αντί του Κτίστη, αλλά πείθονται δεν ξέρω πώς από τις ψευδομαντείες των ειδωλολατρών, θα τους απαλλάξουμε από κάθε μομφή και κατηγορία; Ή μήπως είναι ασφαλές για τους αληθινά γνήσιους πιστούς να τους κηρύξουν ελεύθερους από τα εγκλήματα της αποστασίας; ΠΑΛΛ. Ουδαμώς. ΚΥΡ.

Ή αν πάλι κάποιοι υποψιάζονται ότι δεν είναι έτσι τα πράγματα, ίσως είναι ώρα να φωνάξουμε σε αυτούς που επιλέγουν να σκέφτονται κατ' αυτόν τον τρόπο: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί αποκτήστε επιτέλους φρόνηση. Εκείνος που φύτεψε το αυτί, μήπως δεν ακούει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι, μήπως δεν κατανοεί; Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο μαχαίρι, και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τις σκέψεις και τις προθέσεις της καρδιάς, και δεν υπάρχει καμία κτίση αφανής ενώπιόν του. Αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του.» Φωτίζει λοιπόν και επιβλέπει τα πάντα ο Χριστός. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε και μέσω ενός από τους προφήτες: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Διότι τίποτα δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από τον νου που γνωρίζει τα πάντα. Ή μήπως δεν σου φαίνεται ότι τα έχω εξετάσει άριστα αυτά; ΠΑΛΛ. Απολύτως. ΚΥΡ. Βλέποντας δε ο προφήτης κάτι ασυνήθιστο γύρω από τη λυχνία, διότι υπήρχαν κλάδοι ελιάς, συνέχισε να ρωτά λέγοντας: «Τι είναι αυτές οι δύο ελιές στα δεξιά και στα αριστερά της λυχνίας; Και ρώτησα», λέει, «για δεύτερη φορά, και του είπα: Τι είναι οι δύο κλάδοι των ελαιόδεντρων, που βρίσκονται στα χέρια των δύο χρυσών μυξωτήρων, οι οποίοι εκχέουν το λάδι και γεμίζουν τα χρυσά δοχεία; Και μου είπε», λέει, «Δεν γνωρίζεις τι είναι αυτά; Και είπα, Όχι, Κύριε.»

Κεφάλαιο 94. Καθώς λέει ο Απόστολος: Ο αγιασμός σας είναι το να απέχετε από την πορνεία. Υπάρχει δε μεγάλος αγώνας μεταξύ του αγιασμού και του μιασμού. Οι συνεργοί του μιασμού υποβάλλουν τέτοιους λογισμούς και λένε: Ιδού, κανείς δεν σε βλέπει. Και ποιον ευλαβείσαι; Οι συνεργοί όμως του αγιασμού αντιλέγουν σε αυτούς: Ο Θεός βλέπει, και οι Άγγελοί Του είναι παρόντες. Και πώς εσύ λες, ποιος σε βλέπει; Ο πειράζων λέει: Προς το παρόν εδώ δεν βλέπουμε κανέναν. Οι συνεργοί του αγιασμού υποβάλλουν: Καλά το είπες, ότι δεν βλέπουμε κανέναν. Διότι είναι γραμμένο: Η κακία τους τύφλωσε και δεν γνώρισαν τα μυστήρια του Θεού. Ενώ ο Προφήτης βοά και λέει: Κατανοήστε, λοιπόν, εσείς οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί αποκτήστε κάποτε φρόνηση.

Ούτε με κανέναν άλλον τρόπο να φθείρεις τον ναό του Θεού, παρακαλώ. Και να μη λυπείς το Πνεύμα του Θεού που κατοικεί μέσα μας, ούτε τους αγίους Αγγέλους, που είναι εντεταλμένοι να μας φυλάσσουν ημέρα και νύχτα, οι οποίοι και αποδιώχνουν από εμάς τους δαίμονες, που τρίζουν αόρατα τα δόντια τους εναντίον μας, ώστε να μη γίνουν αυτοί κατήγοροί μας κατά την ημέρα της κρίσεως και υποστούμε την καταστροφή των Σοδόμων. Διότι, ακόμη κι αν μας περικυκλώνουν οι τοίχοι, κι αν μας σκεπάζει στέγη και η πόρτα είναι κλειδωμένη και επικρατεί σκοτάδι, ας συλλογιστούμε ότι σε Αυτόν που χώρισε το σκοτάδι από το φως τίποτα από τα δικά μας δεν παραμένει κρυφό. Και ας σε πείσει ο Προφήτης, που λέει: συνετιστείτε, λοιπόν, οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί λογικευτείτε κάποτε. Αυτός που κατασκεύασε το αυτί δεν ακούει; Αυτός που έπλασε το μάτι δεν βλέπει; Αυτός που διαπαιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει; Αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αγαπητέ αδελφέ, ο Κύριος δεν επιβλέπει μόνο τις πράξεις των ανθρώπων, αλλά και τους διαλογισμούς τους.

Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί κάποτε λογικευτείτε. Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν θα ακούσει; Ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί; Εκείνος που παιδαγωγεί τα έθνη δεν θα ελέγξει, εκείνος που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση; Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, ότι είναι μάταιοι. Αφού ο Προφήτης αγανάκτησε και θρήνησε ανθρώπινα για όσα τολμούν οι ασεβείς, και αφού προσευχήθηκε και είπε: «Υψώσου, εσύ που κρίνεις τη γη, απόδωσε ανταπόδοση στους υπερήφανους»· αλλά και σαν να παρακίνησε τον Θεό και τον εξήγειρε λέγοντας: «Τον λαό σου και την κληρονομιά σου καταπόνησαν και ταπείνωσαν, και είπαν, δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ»· γεμίζει από τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και σαν να απευθύνεται προς εκείνους που είπαν: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ», αποκρίνεται λέγοντας: Και πώς, ω αληθινά τυφλοί στη διάνοια, είναι δυνατόν να μη βλέπει ούτε να ακούει εκείνος που τα παρέσχε αυτά σε όσους δεν τα είχαν; Διότι, βεβαίως, εκείνος που μεταδίδει σε άλλους, κατέχει πρώτος ο ίδιος αυτά τα οποία μεταδίδει. Αυτός δε ο λόγος έχει διατυπωθεί με τη μορφή συλλογισμού και θεμελιώνει το δόγμα περί της θείας πρόνοιας.

Ομοίως και την επιγραφή του ενενηκοστού τρίτου ψαλμού, για την ίδια αιτία, το εβραϊκό κείμενο δεν την αποδέχεται· η δε φράση της επιγραφής έχει ως εξής: «Του Δαβίδ, για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας, ανεπίγραφος στους Εβραίους». Το δε μυστήριο σε αυτό προαγορεύει την οικονομία του πάθους. Διότι, εφόσον η προδοσία από τον Ιούδα έλαβε χώρα την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας, την προηγούμενη ημέρα Εκείνος που λυτρώνει όλο τον κόσμο διά του εαυτού Του, κατά κάποιον τρόπο πωλείται από τον προδότη. Διότι έτσι ονομάζεται το γεγονός και από την προφητεία του Ιερεμία: «Και έλαβον τα τριάκοντα αργύρια, την τιμή του εκτιμηθέντος». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, πωλείται, ώστε με τη δική Του πώληση να εξαγοράσει εκείνους που είχαν πουληθεί από την αμαρτία. Όθεν, προβλέποντας ο προφήτης το μέλλον, διεγείρεται με κάποια οργή για αυτό που συνέβη, ονομάζοντάς Τον Θεό των εκδικήσεων, και παρακαλώντας να υψωθεί Αυτός που ταπεινώθηκε για εμάς και να δώσει στους υπερήφανους την άξια ανταπόδοση, ώστε να μην καυχώνται οι αμαρτωλοί για την κακία τους. Προς αυτούς βοά, ονομάζοντας άφρονες και μωρούς όσους δεν αποδέχθηκαν τη θεότητα Εκείνου που φανερώθηκε. Διότι ίδιον του άφρονος είναι, όπως λέει αλλού, το να ισχυρίζεται ότι ο υπάρχων Θεός δεν υπάρχει. Φωνάζει, λοιπόν, προς αυτούς τους ανθρώπους λέγοντας: «Συνετιστείτε, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί αποκτήστε επιτέλους φρόνηση. Ποιος είναι Εκείνος που φύτεψε το αυτί; Ποιος έπλασε το μάτι; Ποιος παιδαγωγεί τα έθνη; Ποιος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων;»

Ο αλειμμένος και μεσσίας, τον οποίο προσδοκάτε, είναι απλός άνθρωπος ή θεάνθρωπος; Διότι, εάν μεν είναι απλός άνθρωπος, δεν είναι αυτός τον οποίο εξήγγειλαν οι προφήτες. Επειδή αυτοί του αποδίδουν γνωρίσματα θεότητας, διαστέλλοντάς τον από τους απλούς ανθρώπους. Και από πού αλλού διδαχθήκατε και τον προσδοκάτε; Εάν πάλι είναι θεάνθρωπος, ιδού, χωρίς να το καταλαβαίνετε ομολογείτε και άλλο πρόσωπο της θεότητας. Διότι ασφαλώς δεν θα ισχυριστείτε ότι είναι ο Πατέρας. Επειδή, λέγει, «Παιδίον γεννήθηκε σε εμάς», Υιός, και όχι ο Πατέρας. Δεδομένου δε ότι το «αλείφειν» και το «χρίειν» σημαίνουν το ίδιο πράγμα, ο ίδιος είναι ο αλειμμένος και ο Χριστός. Συνετιστείτε, λοιπόν, οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί αποκτήστε κάποτε φρόνηση. Και ο Ησαΐας επίσης σας λέγει: «Οι τυφλοί αναβλέψτε, και οι κωφοί ακούστε». Ή, λοιπόν, ολοφάνερα εθελοτυφλείτε, ή είστε παντελώς αναίσθητοι. Πότε, επομένως, θα διακρίνετε τις ομωνυμίες των ονομάτων, ή τις σημασίες των ρημάτων, ή τις ιδιότητες των λέξεων, μέσω των οποίων γίνεται κατανοητή η αλήθεια;

«Σύνετε δή»: Το Άγιο Πνεύμα ονειδίζει τον λαό των Ιουδαίων, διότι δεν κατανόησαν αφενός πώς ο Θεός δεν έπαυσε ποτέ να τους υπερασπίζεται από τους εχθρούς, και αφετέρου πόσο ασέβησαν απέναντί του από αλαζονεία. «Ο φυτεύσας»: Δηλαδή, άφρονες, γιατί δεν κατανοείτε ότι εκείνος που έπλασε τα αυτιά στους ανθρώπους είναι ανώτερος από κάθε ακοή; «Ή ο πλάσας»: Εκείνος που έδωσε, λέει, στους ανθρώπους τους οφθαλμούς για να βλέπουν, είναι άραγε στερημένος όρασης; Έτσι, όσοι νομίζουν ότι διαφεύγουν της προσοχής του Θεού, πλανώνται. «Ο παιδεύων έθνη»: Αυτός που δίνει νου και σύνεση σε κάθε έθνος (σε όλους τους ανθρώπους) και γνωρίζει τους διαλογισμούς τους, δεν μπορεί να ελέγξει τα κρυφά τους έργα; «Ο διδάσκων»: Εκείνος που έδωσε στον άνθρωπο την ικανότητα να κατανοεί, δεν γνωρίζει ο ίδιος τον νου του καθενός; Ώστε μάταια πασχίζει να κρυφτεί αυτός που αμαρτάνει. «Κύριος γινώσκει»: Διότι όσοι νομίζουν ότι κρύβονται από τον Θεό, μάταια συλλογίζονται· διότι στον Θεό τα πάντα είναι φανερά. «Μακάριος»: Διότι μακάριοι είναι όσοι παιδαγωγούνται από τον Θεό και πράττουν τις εντολές του και πορεύονται σύμφωνα με τον νόμο του. «Του πραΰναι»: Διότι σε έναν τέτοιον άνθρωπο ο Θεός δίνει ανακούφιση ώστε να μην κυριεύεται από τα πνεύματα της πλάνης. Όλα δε αυτά νοούνται ως αναφερόμενα στον Χριστό. «Έως ου»: Ως αμαρτωλό εννοεί τον διάβολο. Και φοβερός λάκκος για αυτόν έγινε ο δεσποτικός τάφος· διότι μέσα σε αυτόν αιχμαλωτίστηκε. «Ότι ουκ απώσεται»: Αναφέρεται στον πιστό λαό που προέρχεται από τα έθνη, τον οποίο εξέλεξε για τον εαυτό του.

Ή μήπως δεν ταπείνωσαν τον λαό του Θεού οι κατάσκοποι που στάλθηκαν από την έρημο, συμβουλεύοντάς τον να επιστρέψει στην Αίγυπτο; Σκότωσαν χήρα και ορφανό και φόνευσαν προσήλυτο. Όχι βέβαια ότι χρησιμοποίησαν εναντίον τους ξίφος ή άλλα πολεμικά όργανα. Αλλά εξοντώνει τον προσήλυτο και τη χήρα εκείνος που τους παίρνει το μοναδικό χωράφι που έχουν, εκείνος που τους στερεί την καθημερινή τους τροφή, εκείνος που αρπάζει το σπίτι με το οποίο στεγάζονται, εκείνος που διαφθείρει το δικαστήριο σε βάρος τους. Τέτοια πολλά γίνονται και σήμερα από πολλούς. Το πόσο μεγάλο είναι το αμάρτημά τους, μάθε το από τα εξής: Και είπαν, δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα καταλάβει ο Θεός του Ιακώβ. Αυτά, κι αν δεν τα λένε οι άρπαγες και οι παράνομοι με τη γλώσσα τους, τα λένε όμως με τη σκέψη τους. Διότι δεν θα τολμούσαν να ληστέψουν ή να φονεύσουν τα ορφανά των οποίων πατέρας είναι ο Θεός, ούτε τις χήρες των οποίων Εκείνος είναι υπερασπιστής, ούτε τους προσηλύτους τους οποίους ο Ίδιος αγαπά, όπως έγραψε ο νομοθέτης Μωυσής, εάν δεν ξέπιπταν σε τόση αλαζονεία ώστε να παραδέχονται στον λογισμό τους ότι μπορούν να διαφύγουν την προσοχή του Δημιουργού, ότι άφησε τον κόσμο δίχως πρόνοια και ότι ο Κριτής δεν επιβλέπει τα ανθρώπινα πράγματα. Προς αυτούς επιτιμώντας πρόσθεσε τα εξής: Κατανοήστε λοιπόν, άφρονες μεταξύ του λαού, και οι μωροί κάποτε αποκτήστε φρόνηση.

Ο προφήτης αυτός συνηθίζει να ονομάζει άφρονες εκείνους που σκέφτονται βλάσφημα για τον Θεό· για τους οποίους λέει: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός». Τέτοιοι είναι εκείνοι που αμαρτάνουν εις βάρος των χηρών, των ορφανών και των προσηλύτων, ή που διαπράττουν κάποια άλλη ανομία, τους οποίους επιπλήττοντας μέσα από τον πρώτο στίχο τους προτρέπει να συνετιστούν· ενώ στον δεύτερο λέει: «Συνετιστείτε κάποτε», δείχνοντας πως εάν δεν μετανοήσουν και δεν συνετιστούν τώρα, αργότερα δεν θα μπορέσουν. Διότι, «στον άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» Γι' αυτόν τον λόγο τους ονόμασε και μωρούς, επειδή σπαταλούν τον καιρό της επιστροφής με ραθυμία· πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των μωρών, το να μην γνωρίζουν να χρησιμοποιούν κατάλληλα ούτε τους καιρούς ούτε τις καταστάσεις· αλλά ούτε και να κατανοούν όσα είναι από όλους ομολογούμενα. Και αυτά είναι τα ακόλουθα: «Αυτός που κατασκεύασε το αυτί δεν ακούει, ή αυτός που έπλασε το μάτι δεν βλέπει;» Μέσω των οργάνων υπέδειξε και τις αισθήσεις που βρίσκονται σε αυτά, δηλαδή την ακοή και την όραση·

Ενώ ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων και βασιλιάς της δόξης, τον οποίο φρίττει όλη η κτίση και υμνεί κάθε πνοή, μας μιλάει μέσα από τα άχραντα Ευαγγέλια, μας νουθετεί, μας απειλεί, μας παρακαλεί, μας προσκαλεί και μας δωρίζει την ατελεύτητη και άφθαρτη βασιλεία του, εμείς τον προσέχουμε τόσο, όσο όταν μας φλυαρεί μιλώντας ένας ανίσχυρος ή φτωχός άνθρωπος, και δεν του δίνουμε σημασία ούτε καν όπως σε κάποιον φίλο. Όντως μάταιοι είναι οι υιοί των ανθρώπων· όντως είναι επίκαιρο να πούμε σε τέτοιους ανθρώπους: «Μωροί, πότε θα αποκτήσετε φρόνηση;». Ταιριάζει όμως σε αυτούς και ένας άλλος στίχος του προφήτη που λέει: «Χάθηκαν μέσα στη ματαιότητα οι ημέρες τους»· διότι, αφού απέρριψαν τον αγγελικό ύμνο και τα θεία λόγια και τα θεώρησαν ανοησίες, αγάπησαν την αργολογία και παραδόθηκαν στον ύπνο. Ο ύπνος όμως τέτοιων ανθρώπων δεν είναι αυτός ο φυσικός ύπνος, αλλά η ραθυμία, ο βαρύς ύπνος της ψυχής, αυτός που ζημιώνει τους πιο νωθρούς, η τύφλωση της καρδιάς, η ληστεύτρια των θησαυρών του Πνεύματος. Για τον ύπνο αυτόν ο Προφήτης παρακαλούσε τον Θεό λέγοντας: «Φώτισε τα μάτια μου, μήπως ποτέ κοιμηθώ τον ύπνο του θανάτου»· και γι' αυτόν επίσης ο Σολομών έγραψε πιο ελεγκτικά λέγοντας: «Πότε θα εγερθείς από τον ύπνο;». Αυτοί είναι που θα ακούσουν και το εξής: «Γιατί στέκεστε όλη την ημέρα», δηλαδή όλη σας τη ζωή, «αργόσχολοι;».

Ο Λουκίλλιος, νομίζοντας ότι η μάρτυς είχε πεθάνει φθίνοντας από την πείνα και το σκοτάδι, όταν πληροφορήθηκε ότι ζούσε και ότι το σώμα της έσφυζε από δύναμη μαζί με το πνεύμα, διατάζει να κληθεί ξανά για να παραστεί ενώπιον του βήματος. Και βλέποντάς την πιο ρωμαλέα από πριν και με την ωραιότητα του σώματός της —διότι ήταν πράγματι ωραία στην όψη, έχοντας επιπροσθέτως τη χάρη του Πνεύματος— το σώμα του συγκλονίστηκε από σφοδρό θυμό και εξοργίστηκε εναντίον των φυλάκων, θεωρώντας ότι είχαν αμελήσει τη διαταγή του. Και προστάζει ξανά, χωρίς να έχει σύνεση και αγνοώντας τα λόγια εκείνου που είπε: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες του λαού», σύμφωνα με την προηγούμενη απόφασή του να φρουρείται η θεία νεάνιδα, επιθέτοντας στις θύρες το αποτύπωμα της προσωπικής του σφραγίδας, καθώς ο αλιτήριος ήθελε να πεθάνει εκείνη μέσα στη φυλακή. Αλλά απέτυχε στον σκοπό του· διότι όντως, πραγματικά, ο επηρμένος, καταφρονητής και αλαζόνας άνθρωπος δεν πρόκειται να καταφέρει απολύτως τίποτα.

Όπως ακριβώς κάποιος που τρέφει σκυλιά ή εξημερώνει πτηνά για κυνήγι, πριν μεν από το κυνήγι φαίνεται να τα καλοπιάνει, όταν όμως συλλάβουν κάποιο από τα θηράματα, το αρπάζει βίαια από το στόμα τους· έτσι λοιπόν και εσύ, επειδή θέλεις να έχεις πολλούς που να σου κομίζουν φόρους και τέλη από τη γη και τη θάλασσα, ισχυρίζεσαι μεν ότι φροντίζεις για τη σωτηρία τους, ενώ στην πραγματικότητα τους προξενείς αιώνια απώλεια, και προπάντων στον ίδιο σου τον εαυτό, προκειμένου μόνο να συσσωρεύεις πλούτο πιο άχρηστο από τα σκύβαλα και τη σαπίλα, χωρίς να αντιλαμβάνεσαι ότι κατέχεις σκοτάδι αντί για φως. Αλλά ανάνηψε από αυτόν τον καταχθόνιο ύπνο, διάνοιξε τα κλειστά σου μάτια και δες τη δόξα του Θεού μας που περιλάμπει τα πάντα· και έλα επιτέλους στον εαυτό σου. Διότι «συνετιστείτε, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί αποκτήστε κάποτε φρόνηση», λέει ο προφήτης· συνειδητοποίησε ότι δεν υπάρχει θεός παρά μόνο ο Θεός μας, και δεν υπάρχει σωτηρία ειμή μόνον εν Αυτώ.

«Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ». Αμαρτωλούς εδώ ονομάζει τους άπιστους τυράννους και τον λαό των Ιουδαίων. Οι οποίοι τον πιστό λαό και τους ιερούς αποστόλους τόσο πολύ κατατυραννούσαν και δολοφονούσαν, σαν να μην έβλεπε και να μην κατανοούσε ο Θεός, τους οποίους ο θείος λόγος αποκαλεί άφρονες και ανόητους λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες μεταξύ του λαού, και, ανόητοι, βάλτε κάποτε μυαλό», δηλαδή, έστω και αργά συνετιστείτε και μην παραλογίζεστε έτσι, νομίζοντας ότι ο Θεός δεν ακούει, ούτε βλέπει όσα πράττετε. «Εκείνος που φύτεψε το αυτί δεν ακούει, ή εκείνος που έπλασε το μάτι δεν παρατηρεί;» Σε άλλους, λέει, χαρίζει ακοή και μάτια και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, και ο ίδιος στερείται αυτών; «Εκείνος που διαπαιδαγωγεί τα έθνη, δεν θα ελέγξει» την αφροσύνη σας; «Ο Κύριος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων», και εσείς νομίζετε ότι «δεν θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ;» «Μακάριος ο άνθρωπος, τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις από τον νόμο σου», με σκοπό να απομακρυνθεί από τον προαναφερθέντα ανόητο και ασύνετο λαό, «για να του χαρίσεις γαλήνη από τις πονηρές ημέρες, έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό», δηλαδή, μέχρι να πεθάνει ο ασεβής και να σκαφτεί γι' αυτόν ο λάκκος της ταφής του. «

Και όπως έχει ειπωθεί, ότι «οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι επί των δικαίων»· έτσι επίσης, ότι «το πρόσωπο του Κυρίου είναι ενάντια σε όσους πράττουν τα κακά»· και ότι «ο Θεός ετάζει καρδιές και νεφρούς»· και είναι εντελώς μωρός εκείνος που νομίζει ότι αυτός που φύτεψε το αφτί δεν ακούει, ή αυτός που έπλασε τον οφθαλμό δεν βλέπει, ή ότι βλέπει μεν, αλλά όχι με την κατανόηση που του αρμόζει· σαν τάχα να μην κατανοεί Εκείνος αυτά που δεν έχουν ακόμη συμβεί, αλλά να έχει ανάγκη από την έκβασή τους για να τα δει, και από την αναγγελία κάποιου άλλου για να τα ακούσει, και σαν να μην προβλέπει και να μην προορίζει τα μέλλοντα να συμβούν. Εκείνος όμως που φρονεί κατά Κύριον και θέλει να είναι νήπιο μόνο ως προς την κακία, πιστεύει ότι τίποτα από όσα υπάρχουν ή γίνονται δεν μπορεί να βρεθεί έξω από τα όρια της θείας πρόνοιας· αλλά ότι όλα τα άλλα έχουν οριστεί με διπλό τρόπο, δηλαδή και με την πρόγνωση και με την αιτία, ενώ από όσα εξαρτώνται από το αυτεξούσιό μας, όσα διαμορφώνονται ως ανάξια της πρώτης μας αιτίας, αυτά έχουν προληφθεί μόνο με τον όρο της προγνώσεως, από τον οποίο ακριβώς έχουν οριστεί και οι ανταποδόσεις τους. Και πιστεύοντας έτσι, ζώντας κάτω από τον αλάνθαστο οφθαλμό, αφενός μισεί το σκοτάδι και τα έργα του σκότους, αφετέρου πορεύεται στο φως του προσώπου του Κυρίου και αναδεικνύεται υιός φωτός και ημέρας και αξιώνεται της λαμπρότητας των αγίων, της οποίας μακάρι να αξιωθούμε και εμείς με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων, αμήν. 4.

95. Εσύ όμως δεν θέλεις ακόμη να αντιληφθείς σε ποιους γκρεμούς και βάραθρα ψυχικής φθοράς σε ρίχνει και σε θάβει το γεγονός ότι δεν θέλεις να υπακούσεις ούτε στον Χριστό ούτε στους μαθητές του, ούτε να ακολουθήσεις τις οικουμενικές συνόδους, ούτε να στρέψεις καθόλου τον νου σου στα λογικά επιχειρήματα που προέρχονται από τα ίδια τα ιερά Λόγια. Αντιθέτως, κατηγορείς τον κοινό Δεσπότη, συκοφαντείς τον γενναίο Παύλο, επαναστατείς εναντίον των οικουμενικών και αγίων συνόδων, διασύρεις τους Πατέρες και τους δικούς σου αρχιερείς, και, εξοστρακίζοντας από τη διάνοιά σου εκείνους που είναι αληθώς Πατέρες των Πατέρων, τους αποδιώχνεις περιφρονητικά, ενώ κωφεύεις απέναντι στις λογικές θεωρήσεις. Και όλα τα σωτήρια μέσα σου έχουν καταποθεί από το πάθος της επισφαλούς προκατάληψης. Αλλά αντί για εμάς, θα σου φωνάξει δυνατά ο Δαβίδ, ο μελωδός και θεοπάτωρ: «Συνετιστείτε λοιπόν, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί γίνετε επιτέλους φρόνιμοι. Μήπως τυχόν ο κοινός εχθρός του ανθρώπινου γένους, που μας περιβάλλει με τόσες παγίδες, αρπάξει σαν άγριο και ωρυόμενο λιοντάρι τις ψυχές μας και δεν υπάρξει κανείς για να μας λυτρώσει».

Ίλεως, ίλεως, ίλεως γίνε σε εμάς, εσύ που ανέχεσαι τα πάντα και τους πάντες περιμένεις. Πήγαινε, άφρονα, συνέλθε, αναχαίτισε την αυθάδειά σου, εμπόδισε την τολμηρή σου γνώμη, επιτίμησε τον νου σου και, ανόητοι, συνετιστείτε επιτέλους· διότι ούτε εσύ μπορείς να αποτιμήσεις, ούτε κι αυτοί είναι ικανοί να εξαγοράσουν εκείνον που συγκρατεί τα πάντα στο χέρι του.