Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 94:11

Το Άγιο Πνεύμα λέγει διά του στόματος του Δαβίδ του προφήτη: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως στον παραπικρασμό, κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με έθεσαν σε δοκιμασία οι πατέρες σας, με δοκίμασαν και είδαν τα έργα μου· σαράντα χρόνια αγανάκτησα με τη γενεά εκείνη και είπα: Πάντοτε πλανώνται με την καρδιά τους· αυτοί όμως δεν γνώρισαν τις οδούς μου· γι’ αυτό ορκίστηκα στην οργή μου: Δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου». Όμως δεν εισήλθαν όλοι όσοι βγήκαν από την Αίγυπτο· διότι παραπίκραναν τον Θεό εκείνοι που απείθησαν και δεν πίστεψαν. Και σε ποιους αγανάκτησε σαράντα χρόνια, παρά σε εκείνους που αμάρτησαν και απείθησαν, των οποίων τα σώματα έπεσαν στην έρημο; Και σε ποιους ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, παρά σε εκείνους που απείθησαν; Και βλέπουμε ότι δεν μπόρεσαν να εισέλθουν εξαιτίας της απιστίας, εκτός από τον Χάλεβ, τον γιο του Ιεφοννή, και τον Ιησού, τον γιο του Ναυή. Εξακόσιες χιλιάδες χάθηκαν· διότι αυτές τις χιλιάδες είπε ότι είχαν εξέλθει από την Αίγυπτο. Όταν λοιπόν ο Θεός τούς πρόσταξε να αναχωρήσουν για τη γη της επαγγελίας, εκείνοι αντιμίλησαν, προβάλλοντας τον φόβο και το μέγεθος των εχθρών. Γι’ αυτό ακριβώς ο Θεός των όλων τούς κατανάλωσε όλους έναν-έναν στην έρημο, ενώ στη θέση τους εισήγαγε τα παιδιά τους· δηλαδή, εκείνους που ήσαν μαζί με τον Χάλεβ, τον γιο του Ιεχονίου, και τον Ιησού του Ναυή, αυτούς τους έφερε στην κατάπαυση. Και αν ο προφήτης Δαβίδ μίλησε για κατάπαυση εννοώντας εκείνη τη γη, σε εκείνην βέβαια τους έφερε στην κατάπαυση ο Ιησούς· όμως μέσα σε αυτήν τη γη βρισκόταν και ο θείος Δαβίδ, όταν, αφού είπε αυτά τα λόγια, εξήγγειλε την κατάπαυση με το «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του» και τα επόμενα.

Κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με δοκίμασαν οι πατέρες σας. Διότι έθεσαν σε δοκιμασία τον Θεό, πορευόμενοι άλλοτε διαφορετική οδό, και όχι την ευθεία του Κυρίου. Όπως ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Ο λόγος μάς υποδεικνύει τρεις καταπαύσεις: μία, τη σαρκική του Σαββάτου, δεύτερη, την είσοδο στη γη της επαγγελίας, με την οποία ο Ιησούς τούς κατέπαυσε· και τρίτη, την επουράνια, την οποία μάς υποδεικνύει τώρα ο λόγος. Διότι δεν θα έκανε μνεία για άλλη εδώ, εάν αληθινά εκείνη ήταν η κατάπαυση.

Αλλά ας δούμε πάλι, μήπως βρίσκουμε τον τύπο και αυτού του γεγονότος στους λόγους του Μωυσή. Λοιπόν, όταν, αφού διήνυσαν μακρούς δρόμους και διέσχισαν εκείνη την άγρια έρημο, βρίσκονταν πλέον στην ίδια τη γη της επαγγελίας, στάλθηκαν, σύμφωνα με θεϊκό πρόσταγμα, για να την κατασκοπεύσουν ο Ιησούς του Ναυή και μαζί του μερικοί άλλοι. Όταν δε, αφού την εξέτασαν ολόκληρη, επέστρεφαν πάλι στον Μωυσή, μερικοί μιλούσαν στη συναγωγή με πικρά λόγια: διότι η γη, έλεγαν, την οποία κατασκοπεύσαμε, έχει σκληρούς κατοίκους και είδαμε εκεί γιους γιγάντων, και συνέχιζαν να προσθέτουν όσα έπειθαν τους ακροατές να κυριεύονται από φόβο. Ο Ιησούς όμως, μετά από αυτούς, προσπαθούσε να στεφανώσει τη γη με πολλούς επαίνους, και παρακαλούσε λέγοντας: «Η γη την οποία κατασκοπεύσαμε είναι πάρα πολύ καλή. Εάν ο Κύριος μας ευαρεστείται, θα μας εισαγάγει σε αυτήν». Αλλά οι πρόγονοι των Ιουδαίων ισχυρίζονταν ότι έπρεπε να λιθοβολήσουν τον Ιησού. Και αφού καταδίκασαν ως ανίσχυρο τον Παντοδύναμο Θεό, «κάθισαν και έκλαιγαν», όπως έχει γραφτεί, και εξοργίζουν με αυτά δικαιολογημένα τον Δεσπότη των πάντων. Και επειδή ήταν τόσο απειθείς και υβριστές, εξέπεσαν της επαγγελίας. Διότι «όπως ορκίστηκα», λέει, «στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου». Έπειτα, τι ακολούθησε μετά από αυτά;

Θα σε υπερασπιστώ, Ισραήλ; Τι να σε κάνω; Θα σε κάνω σαν την Αδαμά, και σαν την Σεβωείμ; Άλλαξε η καρδιά μου μαζί με αυτό. Συγκλονίστηκε η μετάνοιά μου· δεν θα ενεργήσω σύμφωνα με την οργή του θυμού μου. Δεν θα εγκαταλείψω τον Εφραΐμ ώστε να εξαλειφθεί, διότι εγώ είμαι Θεός και όχι άνθρωπος, άγιος ανάμεσά σας». Ακούς πώς υποσχέθηκε να μην ενεργήσει εναντίον τους σύμφωνα με το μέγεθος της οργής του, αλλά αντίθετα υποσχόταν [να συγχωρήσει τα] αμαρτήματα... ...διότι οι Ισραηλίτες απείθησαν και στην έρημο, όταν βρίσκονταν δίπλα στα ρεύματα του Ιορδάνη και επρόκειτο να κληρονομήσουν τη γη της επαγγελίας. Γι' αυτό είπε ο Θεός: «Όπως ορκίστηκα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου». Διότι τα σώματά τους έπεσαν στην έρημο, και όλοι καταναλώθηκαν, εκτός από τον Χάλεβ τον γιο του Ιεφονή, και τον Ιησού του Ναυή. Αυτοί εισήλθαν μαζί με τον νέο λαό, διέσχισαν τον Ιορδάνη και έλαβαν την κληρονομιά από τον Θεό. Και αυτοί αποτελούν τύπο του υπολείμματος του Ισραήλ, το οποίο έχει σωθεί μέσω της υπακοής της πίστεως στον Χριστό, έχει διαβεί μαζί μας τον άγιο Ιορδάνη και πρόκειται να κληρονομήσει τη βασιλεία των ουρανών.

Τις ημέρες του Σαββάτου οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες πριν από τον Μωυσή ούτε τις γνώριζαν ούτε τις τηρούσαν. Επομένως, ούτε ο ίδιος ο Αβραάμ, ούτε ο Ισαάκ, ούτε ο Ιακώβ, ούτε οι γιοι αυτού, αλλά ούτε και εκείνοι που ήταν χρονικά ακόμη πιο παλαιοί από αυτούς φαίνεται να γνώριζαν την ημέρα του Σαββάτου. Επειδή, λοιπόν, οι προερχόμενοι από την περιτομή νομίζουν ότι κατορθώνουν κάτι σπουδαίο με το να τηρούν τα Σάββατα, τα οποία ούτε καν τα τηρούν σύμφωνα με το βούλημα του νόμου, πρέπει να τους παραθέσουμε αυτά που ειπώθηκαν. Και επειδή Σάββατο σημαίνει κατάπαυση, είναι άλλωστε γεγραμμένο: «Και κατέπαυσεν ο Θεός κατά την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του, τα οποία εποίησε, και την αγίασε»· θα πεις ότι αρμόζει να κατανοήσουμε την κατάπαυση του Θεού, και να εκλάβουμε το αληθινό Σάββατο με τρόπο αντάξιο του Θεού. Διότι αναφέρει ότι οι ασεβείς άνθρωποι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, λέγοντας στους Ψαλμούς: «Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους. Αυτοί δε δεν γνώρισαν τις οδούς μου, ώστε ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου».

Ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο Σωτήρας μας και ο Θεός μας, παρά ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είπε: «Έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο»; Αυτός που μας λύτρωσε από τη δαιμονική ενέργεια, η οποία άλλοτε μας καταδυνάστευε, του οποίου και το όνομα «Ιησούς» στην εβραϊκή γλώσσα σημαίνει σωτήριο. Και ποιους πρωτίστως προσκαλεί ο λόγος στην αγαλλίαση, μπορείς να το βρεις, αν δώσεις προσοχή στα επόμενα, στα οποία αναφέρεται: «Κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με δοκίμασαν οι πατέρες σας». Διότι με αυτά τα λόγια σαφώς φανερώνει τους υιούς εκείνων που τον παραπίκραναν στην έρημο, προφανώς δηλαδή εκείνους που προέρχονται από την περιτομή. Αυτούς λοιπόν προσκαλεί λέγοντας: «Ελάτε να αγαλλιάσουμε στον Κύριο». Προφητεύει όμως ότι δεν πρόκειται να υπακούσουν στην κλήση· γι' αυτό λέγει στο τέλος: «Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους. Αυτοί δεν γνώρισαν τις οδούς μου, γι' αυτό ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου».

«Κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με πείραξαν οι πατέρες σας, με δοκίμασαν και είδαν τα έργα μου. Σαράντα χρόνια δυσαρεστήθηκα με τη γενεά αυτή και είπα: Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά. Αυτοί όμως δεν εγνώρισαν τις οδούς μου, γι' αυτό ορκίστηκα στην οργή μου ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου». Το πώς πείραξαν τον Θεό στην έρημο οι πατέρες, όχι μόνο των παλαιών Ιουδαίων, όπως θα υπέθετε κανείς, αλλά και εκείνων που και σήμερα μεν ακούν τη φωνή του Θεού, αλλά σκληραίνουν την καρδιά τους, είναι καταγεγραμμένο στον Μωυσή, και έχει ειπωθεί πολλές φορές στον εβδομηκοστό έβδομο (77ο) ψαλμό, καθώς και στον εκατοστό πέμπτο (105ο)· τα οποία, αν τα αναζητήσεις μόνος σου, θα τα βρεις. Επειδή, λοιπόν, για αυτούς τους λόγους ο Θεός ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του όσοι τον παραπίκραναν, την οποία [κατάπαυση] ο λόγος παρουσίασε με συντομία, πρέπει να προνοήσουμε και εμείς και να μεριμνήσουμε ώστε να μην περιπέσουμε στα ίδια. Διότι τα ίδια θα συμβούν και σε εμάς, εάν, ενώ η φωνή του Θεού μάς καλεί ακόμη και τώρα, κατά τη σημερινή ημέρα, εμείς ακούγοντάς την σκληρύνουμε τις καρδιές μας· διότι θα καταλάβει και εμάς η οργή του Θεού και θα εκπέσουμε από την ανάπαυση που βρίσκεται κοντά του και μαζί του.

Το ποια είναι δε αυτή η οργή, το παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας: «Σύμφωνα δε με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως της δικαιοκρισίας του Θεού». Ποια είναι δε η κατάπαυσή Του παρά η διαμονή μαζί Του μετά την έξοδο από τον παρόντα βίο, κατά την οποία θα αναπαυθούμε στη βασιλεία Του, έχοντας απαλλαγεί από κάθε αγωγή της πρακτικής ζωής, και όντες προσηλωμένοι μόνο στη θέα των θείων και επουρανίων; Τότε που θα αποδράσει κάθε οδύνη, λύπη και στεναγμός· και θα μας διαδεχθεί η παύση των έργων και η απαλλαγή από τα κακά, η πνευματική σχόλη, η ανάπαυλα και το αληθινό Σάββατο. Σε αυτό το αληθινό Σάββατο θα αναπαυθεί και ο ίδιος ο Λόγος του Θεού. Όσον αφορά δε τον αισθητό κόσμο, απευθυνόμενος στον λαό των Ιουδαίων και παρακαλώντας τους, εάν αξιωθούν για δεύτερη φορά –όπως την πρώτη φορά στην έρημο– να ακούσουν τη φωνή του Λόγου του Θεού, η οποία επρόκειτο να τους μιλήσει πάλι κατά την ενανθρώπησή Του, να μη μιμηθούν τους πατέρες τους ούτε να παραπικράνουν ξανά τον Θεό, όπως και πρωτύτερα. Απευθύνοντας τέτοιες παρακλήσεις, μου φαίνεται ότι προλέγει και υπαινίσσεται τη μελλοντική τους απιστία προς τον Χριστό, εφόσον δεν αγνοούσε το μέλλον· προσθέτει λοιπόν στη συνέχεια εκ προσώπου του Θεού και λέει: «Και είπα: Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους»· και πάλι: «Όπως ορκίστηκα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου».

Διότι, εφόσον το θείο στόμα είναι αψευδές, και εξέδωσε απόφαση και αποφάνθηκε ότι πάντοτε πλανώνται, και βεβαίωσε με όρκο ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, προθέσπισε σαφώς το μέλλον. Επομένως, διαπιστώνεται ότι, όπως την πρώτη φορά επί Μωυσέως, έτσι και τη δεύτερη φορά επί του Κυρίου πλανήθηκαν στην καρδιά τους, και για τον λόγο αυτό στερήθηκαν την επαγγελία. Γι' αυτό, ακολούθως, μετά τον παρόντα ψαλμό, ο επόμενος καλεί όλα τα έθνη στην επαγγελία του Θεού, επειδή ο προηγούμενος λαός δεν υπάκουσε.

ΩΔΗ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ, ΟΤΑΝ ΟΙΚΟΔΟΜΟΥΝΤΑΝ Ο ΟΙΚΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΙΧΜΑΛΩΣΙΑ. 95ος. Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό· ψάλτε στον Κύριο, όλη η γη. Ψάλτε στον Κύριο, ευλογήστε το όνομά του. Επειδή ο λόγος ανέφερε στον προηγούμενο ψαλμό για τον λαό των Ιουδαίων το «Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους», και το «Όπως ορκίστηκα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου»· καθώς, αν και προσκάλεσε πρώτους αυτούς στην κατά Θεόν αγαλλίαση, τους βρήκε απειθείς, μεταβαίνει στην κλήση των εθνών. Απευθύνει δε αυτά προς τους αποστόλους και τους μαθητές του Σωτήρα, πράγμα που είναι φανερό από το «Ευαγγελίζεσθε από ημέρα σε ημέρα το σωτήριό του», που λέγεται στη συνέχεια, και το «Αναγγείλατε στα έθνη τη δόξα του, σε όλους τους λαούς τα θαυμάσιά του»· διότι οι λόγοι αυτοί δεν έγιναν πράξη μέσω άλλων, παρά μόνο μέσω των αποστόλων του Σωτήρα μας. Γι' αυτό και αρμόζει να απευθύνονται τα προκείμενα λόγια μόνο σε αυτούς, εξαιτίας της Καινής Διαθήκης και του καινού ευαγγελικού άσματος, το οποίο κηρύχθηκε σε όλα τα έθνη μέσω αυτών.

Θρήνους έψαλλε και ο Ιερεμίας εναντίον του λαού των Ιουδαίων· και οι υπόλοιποι προφήτες ομοίως, θρηνώντας για την πτώση τους, έψαλλαν σε αυτούς κατάλληλες ωδές. Το καινό άσμα όμως, που κηρύσσεται ως ευαγγέλιο στα έθνη, δεν ήταν όμοιο με εκείνα, αλλά περιείχε επαγγελίες καινών και νέων αγαθών, τα οποία δεν απευθύνονταν στον λαό των Ιουδαίων, αλλά σε ολόκληρη τη γη. Πολύ σωστά λοιπόν η επιγραφή αναφέρει ότι το καινό άσμα πρόκειται να ευαγγελισθεί σε όλα τα έθνη, «Ὅτε ὁ οἶκος ᾠκοδομεῖτο μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν». Διότι και αλλιώς, μετά την αιχμαλωσία των Ιουδαίων και μετά την έκπτωσή τους, και την οργή του Θεού που επήλθε εναντίον τους, την οποία διακήρυξε ο προηγούμενος ψαλμός λέγοντας: «Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά. Αυτοί δεν γνώρισαν τις οδούς μου, γι' αυτό ορκίστηκα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου», οι άνθρωποι που κατοικούν σε όλη τη γη, βάρβαροι και Έλληνες, τον καιρό που συγκροτήθηκε ανάμεσά τους ο οίκος του Θεού, δηλαδή η Εκκλησία του, διδάχθηκαν να ψάλλουν το καινό άσμα, έχοντας αποβάλει τη δαιμονική και πολυθεϊκή πλάνη. Από τότε, λοιπόν, ευαγγελίζονται και το σωτήριο του Θεού, χρησιμοποιώντας τα αναγνώσματα των ιερών Ευαγγελίων σε ολόκληρη την οικουμένη.

Συγκαταβαίνοντας λοιπόν με φιλανθρωπία, στον βαθμό που ο ίδιος θέλησε και έπρεπε, και αφού δημιούργησε σε έξι ημέρες αυτόν τον δικό μας αισθητό κόσμο, κατά την έβδομη ημέρα επανήλθε θεοπρεπώς στο δικό του ύψος, το οποίο δεν είχε ποτέ εγκαταλείψει, και υπέδειξε την ανάπαυση αυτής της ημέρας ως ιδιαίτερα ευλογημένη, διδάσκοντάς μας να επιδιώκουμε να εισέλθουμε και εμείς, στο μέτρο του δυνατού, σε εκείνη την ανάπαυση, η οποία είναι η νοερή μας θεωρία και η μέσω αυτής ανύψωσή μας προς τον Θεό. Προς αυτήν την ανάπαυση μας προτρέπει ρητά και ο απόστολος. Διότι, αφού παραθέτει αυτό που ειπώθηκε από τον Θεό μέσω του ψαλμωδού για το γένος των Ιουδαίων, «όπως ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην ανάπαυσή μου», προσθέτει γράφοντας, «έχει ειπωθεί κάπου για την έβδομη ημέρα ότι αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα του», και λίγο μετά, «ας φροντίσουμε λοιπόν και εμείς να εισέλθουμε στην ανάπαυσή του»· διότι εκείνος που εισήλθε σε αυτήν, αναπαύθηκε και ο ίδιος από τα έργα του, όπως ακριβώς και ο Θεός από τα δικά του.

Μία φορά ορκίστηκα στην αγιότητά μου, ότι δεν θα διαψεύσω τον Δαβίδ. Όρκος του Θεού ονομάζεται η υπόσχεσή Του ως κάτι το απαράβατο· γι' αυτό και αλλού ο Δαβίδ παρουσιάζει τον Θεό να λέει τα εξής: Όπως ορκίστηκα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου· αποκαλώντας όρκο την επαγγελία· διότι στο όνομα τίνος επρόκειτο να ορκιστεί Εκείνος, στο όνομα του οποίου ορκίζονται όλοι; Και τι υποσχέθηκε στον Δαβίδ το οποίο δεν διαψεύδει; Το σπέρμα του θα παραμείνει στον αιώνα, και ο θρόνος του θα είναι σαν τον ήλιο ενώπιόν μου, και σαν τη σελήνη που είναι στερεωμένη στους αιώνες· και ο μάρτυρας στον ουρανό είναι αξιόπιστος.

Διότι αυτά εμελωδήθησαν διά του Πνεύματος στον εβδομηκοστό έβδομο ψαλμό. Εξαιτίας αυτών, την γενεά εκείνη, η οποία μετά από τόσα σημεία παρέμεινε αγνώμων και άπιστη, δεν την αποστράφηκε προσωρινά, αλλά στο διηνεκές. Γι' αυτό και δεν προσδιόρισε χρόνο. Όμως, αντί του ρήματος «Προσώχθισα» (αποστράφηκα), η λέξη «Δυσηρεστήθην», δηλαδή ότι ένιωσε δυσάρεστα και δεν ευαρεστήθηκε καθόλου, έχει ειπωθεί από τους υπόλοιπους ερμηνευτές. Και είπα: Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους. Και αυτοί δεν γνώρισαν τις οδούς μου. Εύλογα ο Θεός παρέμεινε δυσαρεστημένος με τον λαό των Ιουδαίων, επειδή έχουν την πλάνη συνεχή και όχι προσωρινή. Και αυτός που πλανάται συνεχώς πότε θα επιστρέψει; Εξάλλου δεν πλανώνται με τη γλώσσα, αλλά με την καρδιά, πράγμα που είναι το πλέον δυσχερές· διότι, όταν αυτή έχει εξαπατηθεί, η νόσος είναι αδιόρθωτη. Γι' αυτό τους κατέκρινε μέσω της προφητείας του Ησαΐα: Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη, ενώ η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα. Και τι προκάλεσε την πλάνη της καρδιάς; Η άγνοια των οδών του Θεού, δηλαδή των εντολών, τις οποίες δεν γνωρίζουν τόσο εκείνοι που τις μελετούν, όσο εκείνοι που τις εφαρμόζουν στην πράξη. Ώστε, λοιπόν, ονόμασε άγνοια την απραξία. Διότι πραγματική γνώση είναι αυτή που αποκτάται μέσω των πράξεων· επειδή και τη θάλασσα την γνωρίζουμε όλοι εξ ακοής ή βλέποντάς την από μακριά· αλλά την αληθινή της γνώση την έχουν εκείνοι που εργάζονται σε αυτήν. «Ως ώμοσα εν τη οργή μου, ει εισελεύσονται εις την κατάπαυσίν μου». Το «Ως» (Όπως) εδώ δεν αποτελεί κάποια παρομοίωση, αλλά βεβαίωση του λόγου. Δηλαδή: Πραγματικά ορκίστηκα.

Και πρόσεξε κάτι θαυμαστό: δεν είπε «δεν συμφώνησαν», αλλά «δεν συγκεράσθηκαν»· δηλαδή, διαχωρίστηκαν χωρίς να στασιάσουν, μολονότι όλοι εκείνοι είχαν διαμορφώσει μία και την αυτή γνώμη. Εδώ μου φαίνεται ότι υπαινίσσεται και κάποια στάση. Διότι, λέει, εμείς που πιστέψαμε εισερχόμαστε στην κατάπαυση. Έπειτα, επιβεβαιώνοντας αυτό, πρόσθεσε: «Όπως έχει πει, ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου»· αν και τα έργα είχαν ολοκληρωθεί από την καταβολή του κόσμου.

Για να δείξει ότι ο προφήτης μιλάει για αυτήν την τρίτη. Διότι δεν μίλησε για την πρώτη, λέει. Πώς γινόταν άλλωστε να μιλάει για εκείνη που είχε γίνει παλιά; Αλλά ούτε για τη δεύτερη, αυτήν στην Παλαιστίνη. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Εφόσον λέει: δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Απομένει λοιπόν να είναι αυτή η τρίτη, η οποία είναι η βασιλεία των ουρανών. Και ολόκληρο το νόημα του ρητού είναι το εξής: Ο Δαβίδ, λέει, μιλώντας αργότερα, μετά τη γενεά εκείνων, είπε ότι «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας», για να μην πάθετε τα ίδια που έπαθαν οι πρόγονοί μας, και στερηθείτε την κατάπαυση, εφόσον είναι προφανές ότι υπάρχει κάποια κατάπαυση. Επειδή, αν είχαν ήδη λάβει την κατάπαυση, για ποιον λόγο θα τους έλεγε το, «Σήμερα μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως οι πατέρες σας, για να μην πάθετε τα ίδια και στερηθείτε την κατάπαυση»; Ποια είναι λοιπόν η κατάπαυση, παρά η βασιλεία των ουρανών, της οποίας εικόνα και τύπος είναι το Σάββατο;

«Σε ποιους δε ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, παρά σε εκείνους που απείθησαν; Και βλέπουμε ότι δεν μπόρεσαν να εισέλθουν, εξαιτίας της απιστίας.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δʹ. «Ας φοβηθούμε, λοιπόν, μήπως τυχόν, ενώ παραμένει η υπόσχεση να εισέλθουμε στην κατάπαυσή του, φανεί ότι κάποιος από εσάς έχει υστερήσει. Διότι και σε εμάς έχει κηρυχθεί το Ευαγγέλιο, όπως ακριβώς και σε εκείνους, αλλά ο λόγος που άκουσαν δεν ωφέλησε εκείνους, επειδή δεν είχε συγκεραστεί με την πίστη σε αυτούς που τον άκουσαν.» «Εισερχόμαστε γάρ στην κατάπαυση εμείς που πιστέψαμε, καθώς έχει πει: Ως ορκίστηκα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου· μολονότι τα έργα είχαν γίνει από την καταβολή του κόσμου. Διότι έχει πει κάπου για την έβδομη ημέρα το εξής: Και κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του· και σε αυτό το σημείο πάλι: Δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Επειδή λοιπόν απομένει να εισέλθουν κάποιοι σε αυτήν, και εκείνοι στους οποίους κηρύχθηκε προηγουμένως το Ευαγγέλιο δεν εισήλθαν εξαιτίας της απείθειάς τους, πάλι καθορίζει κάποια ημέρα, Σήμερα, λέγοντας μέσω του Δαβίδ μετά από τόσο πολύ χρόνο, καθώς έχει λεχθεί: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας.» Από πού είναι αυτό φανερό; Επειδή οφείλουν κάποιοι, λέει, να εισέλθουν, αλλά όλοι εκείνοι δεν εισήλθαν. Το ότι όμως πρέπει να εισέλθουμε, και ότι πρέπει κάποιοι να εισέλθουν, ας ακούσουμε από πού είναι αυτό φανερό. Μετά από τόσα έτη, λέει, λέει πάλι ο Δαβίδ: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του. «

Διότι, όταν παρέλθει η ανάγκη, ο τέτοιος άνθρωπος επιστρέφει και πάλι στην κακία, πράγμα που και εκείνος ο λαός πάθαινε τότε. Διότι, ενώ ευεργετείτο με αφωνία και μαστιγωνόταν, επέστρεφε μεν, αλλά όχι με τον σωστό τρόπο. «Διότι τον αγάπησαν», λέει, «με το στόμα τους και με τη γλώσσα τους του είπαν ψέματα» και «η καρδιά τους δεν ήταν ευθεία απέναντί του. Αυτός όμως είναι οικτίρμων και θα συγχωρήσει τις αμαρτίες τους και δεν θα τους καταστρέψει». Και, αφού περιέγραψε δραματικά τα υπόλοιπα περί της θείας μακροθυμίας, περιγράφει επίσης το πόσο «τον παρόξυναν στην έρημο» και πώς τους λύτρωσε από τη δουλεία των Αιγυπτίων, και πώς πάταξε την Αίγυπτο με δέκα πληγές και «έβγαλε τον λαό του» με κραταιά χείρα «και τους οδήγησε σαν ποίμνιο στην έρημο και τους εχθρούς τους τους σκέπασε η θάλασσα· και τους εισήγαγε στο όρος του αγιάσματός του», μολονότι εκείνα τα πλήθη που εξήλθαν από την Αίγυπτο πέθαναν μέσα στην έρημο εξαιτίας της δυστροπίας τους. «Όπως ορκίστηκα», λέει, «στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου», ενώ οι απόγονοί τους, που καθοδηγήθηκαν από τον Ιησού του Ναυή προς τη γη της επαγγελίας και διασώθηκαν, ούτε και αυτοί διατέθηκαν προς το σωστό. «

Ως παραπικρασμό και πειρασμό εννοεί τη δυστροπία του λαού στην έρημο. «Με δοκίμασαν», λέει, «και είδαν τα έργα μου», δηλαδή όταν τους έτρεφα χωρίς να οργώνουν και τους πότιζα με νερό από την πέτρα. «Σαράντα χρόνια δυσαρεστήθηκα με τη γενεά εκείνη», δηλαδή μίσησα τα τεχνάσματά τους και τις απότομες μεταστροφές τους και «επειδή πλανώνταν στην καρδιά τους και δεν γνώρισαν τις οδούς μου», έτσι και εγώ «ορκίστηκα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου» και έτσι έγινε. Και από τις εξακόσιες σαράντα οκτώ χιλιάδες εκείνου του λαού, εκτός από τον Ιησού του Ναυή και τον Χάλεβ, γιο του Ιεφοννή, κανείς δεν εισήλθε στην κατάπαυση του Θεού, στη Γη της Επαγγελίας. Αντιθέτως, εξ ολοκλήρου εκείνα τα πλήθη πέθαναν στην έρημο· άλλοι μεν από τον θάνατο της φθοράς, άλλοι δε σε παρατάξεις πολέμων, θερίστηκαν σαν το χορτάρι. Εισήλθαν όμως στη Γη της Επαγγελίας τα τέκνα τους, και πάλι ο ίδιος αριθμός, δηλαδή εξακόσιες σαράντα οκτώ χιλιάδες, όπως αναφέρει ρητά το βιβλίο των Αριθμών, και εξόντωσαν τριάντα εννέα βασιλείς και αμύθητα πλήθη εθνών, Χαναναίων, Αμορραίων, Γεργεσαίων και των υπολοίπων, και παρέλαβαν σαράντα οκτώ οχυρωμένες πόλεις.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΛΔ' ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΠΟΧΩΡΗΣΕΩΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΡΟΝΤΑ ΒΙΟ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΠΑΥΣΕΩΣ ΣΤΗ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ Αδελφοί και πατέρες, ιδού μεταβαίνουμε από χρόνο σε χρόνο, από καιρό σε καιρό και από εορτή σε εορτή· και δεν υπάρχει καμία σταθερότητα σε τούτο τον βίο, και οπωσδήποτε πρέπει να τελειώσουμε αυτή τη ζωή και να εισέλθουμε στην ανάπαυσή μας. «Διότι εκείνος που εισήλθε στην ανάπαυσή του, αναπαύθηκε και ο ίδιος από τα έργα του, όπως ακριβώς ο Θεός από τα δικά του», καθώς είναι γεγραμμένο. Ποια είναι δε η ανάπαυση; Η βασιλεία προφανώς των ουρανών, προς την οποία μας παρακινεί ο Απόστολος λέγοντας: «Ας σπεύσουμε, λοιπόν, να εισέλθουμε σε εκείνη την ανάπαυση, για να μην πέσει κανείς στο ίδιο παράδειγμα της απείθειας». Τι εννοεί λέγοντας αυτό; Ότι, όπως ακριβώς ο Θεός υποσχέθηκε στους Ισραηλίτες να τους εισαγάγει στη γη της επαγγελίας, αλλά επειδή απείθησαν και τον παραπίκραναν δεν τους επιτράπηκε να εισέλθουν· έτσι ούτε και εμείς πρόκειται ποτέ να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών, αν είμαστε απειθείς στις εντολές του. «Σαράντα χρόνια», λέγει, «δυσαρεστήθηκα με εκείνη τη γενεά και είπα: Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους, και αυτοί δεν γνώρισαν τις οδούς μου· γι' αυτό ορκίστηκα στην οργή μου ότι δεν θα εισέλθουν στην ανάπαυσή μου». Και εδώ, η υπομονή του Θεού δεν είναι σαράντα χρόνια, αλλά διαρκεί όσο η παράταση της ζωής του καθενός.