Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 94:4

Και έψαλλε στις ερήμους λέγοντας, ότι και «Τα ύψη των ορέων είναι δικά του·» και πρόσθετε πάλι: «Ανάμεσα στα όρη θα διέλθουν ύδατα, και θα ποτίσουν όλα τα θηρία του αγρού. Κοντά σε αυτά θα κατασκηνώσουν τα πετεινά του ουρανού.» Έψαλλε και τα όσα αφορούν τον άνθρωπο, λέγοντας: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του, πρόβατα και όλα τα βόδια.» Επιπλέον δε, έψαλλε και τα θαυματουργήματα του Θεού. Καθώς δε ο Σαούλ βασανιζόταν από το ακάθαρτο πνεύμα, παρουσιάζεται κάποιος μηνυτής στον Σαούλ· και με αυτόν τον τρόπο προσκαλείται ο Δαβίδ.

Αλλά είναι ανάγκη, είτε δεχθούμε ότι η γη στέκεται από μόνη της, είτε πούμε ότι επιπλέει πάνω στο νερό, σε καμία περίπτωση να μην απομακρυνόμαστε από την ευσεβή σκέψη, αλλά να ομολογούμε ότι τα πάντα συγκρατούνται μαζί από τη δύναμη του Κτίστη. Αυτά, λοιπόν, πρέπει να λέμε και στους εαυτούς μας και σε όσους μας ρωτούν πάνω σε τι στηρίζεται αυτό το απέραντο και αβάσταχτο βάρος της γης: ότι «στο χέρι του Θεού βρίσκονται τα πέρατα της γης». Αυτό είναι το πλέον ασφαλές για την κατανόησή μας και ωφέλιμο για όσους ακούν.

Άραγε ψευδώνυμους; Δεν λέει αυτό, αλλά αυτούς που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη· δηλαδή, τις λογικές και ανώτερες δυνάμεις, καθώς και τους αγίους που βρίσκονται επί της γης· στους οποίους έχει δοθεί το όνομα της θεότητας από Εκείνον που βρίσκεται υπεράνω όλων, χάριν τιμής και δόξας. Έτσι τους μνημονεύει και ο Ψαλμωδός λέγοντας: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε», και τα εξής.] [<Και τα ύψη των ορέων δικά του είναι.> (B f. 386, H f. 423 b. Cord. Anonymi.) Ποια είναι τα υψηλά των ορέων; Δηλαδή, τα εξυψωμένα ως προς τη δόξα, και τα πιο επιφανή από αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς: οι Αρχές, οι Θρόνοι, οι Δυνάμεις, οι Εξουσίες, οι Κυριότητες, οι Αρχάγγελοι, και τα ίδια τα Σεραφείμ. Αλλά όλα αυτά είναι δικά του· διότι αυτός μεν ως Υιός συγκαθεύεται με τον Πατέρα, αυτοί δε παρίστανται λειτουργώντας σε αυτόν και στεφανώνοντάς τον με δοξολογίες.] [<Διότι δική του είναι η θάλασσα.> (B f. 386, H f. 423 b. Cord. Alterius.) Είδες πώς τον αναδεικνύει Δεσπότη των πάντων; Πώς εμείς θαυμάζουμε τους επί γης βασιλείς; Τους ονομάζουμε δεσπότες της γης και της θάλασσας· αλλά ενώ μέχρις αυτού του σημείου τους απονέμουμε τους επαίνους, δεν λέμε πλέον ότι υπήρξαν και δημιουργοί των στοιχείων της φύσης· διότι αυτό αρμόζει μόνο στον Θεό που είναι υπεράνω όλων· διότι αυτός είναι ο δημιουργός και τεχνίτης των πάντων.

Γι' αυτό, αποβάλλοντας τα ξένα προς τη δικαιοσύνη έργα, ας μιμηθούμε τον τρόπο ζωής των δικαίων, ώστε μαζί με αυτούς να κληρονομήσουμε τους επαίνους, αφού γίνουμε φως και δύναμη και πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ώστε αυτός να είναι το καύχημά μας, διότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Αυτός δίνει, κατά τον Ψαλμωδό, το χιόνι σαν μαλλί, σκορπίζει την ομίχλη σαν στάχτη. ρίχνει τον πάγο του σαν ψίχουλα. μπροστά στο ψύχος του ποιος θα μπορέσει να αντέξει;

Διότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης, και τα ύψη των ορέων είναι δικά του. Και γι' αυτό ας αγαλλιάσουμε και ας αλαλάξουμε στον Θεό, όχι μόνο διότι είναι Κύριος και Θεός και μέγας βασιλιάς πάνω από όλους τους θεούς, αλλά και διότι υπέταξε και έκανε δικά του τα πέρατα της γης. Διότι αυτό το έλαβε αφού το ζήτησε από τον Πατέρα, σύμφωνα με το ρητό: «Ζήτησε από εμένα και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης». Και αν υπήρχαν κάποια ύψη ορέων, δηλαδή εκείνα που τιμώνται από τη Θεία Γραφή, όπως το Σινά, και το Χωρήβ, το Θαβώρ, και το όρος Σιών, και το όρος των Ελαιών, και οποιοδήποτε άλλο παρόμοιο με αυτά· ή ακόμη και τα αντίθετα από αυτά, εκείνα δηλαδή που στο παρελθόν κατέχονταν από δαίμονες, όπου τα έθνη θυσίαζαν στους πονηρούς δαίμονες ως να ήταν θεοί· εντούτοις και για όλα αυτά έχουμε διδαχθεί ότι ανήκουν στον Κύριο και Σωτήρα μας, διότι αυτός ήταν ο Δημιουργός τους. Μήπως όμως τα μεν πέρατα της γης βρίσκονται στο χέρι του, εξαιτίας του ότι τα επίγεια κυβερνώνται από το χέρι του, ενώ τα επουράνια, τα οποία μεταφορικά ονομάζονται ύψη ορέων, υπερέχουν κάπως των επιγείων; Επειδή ακριβώς είναι δικά του, σαν ένα είδος κτήματος και κατοικητηρίου της βασιλείας του: «Διότι δική του είναι η θάλασσα και αυτός την δημιούργησε, και την ξηρά τα χέρια του την έπλασαν». Μην απορήσεις, λέγει, αν τα πέρατα της γης του ανήκουν· και αν τα ύψη των ορέων είναι δικά του.

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα ήταν ιατρός, εάν δεν υπήρχαν οι ασθενείς, ούτε θα ονομαζόταν ελεήμων και οικτίρμων και με παρόμοια ονόματα, εάν δεν υπήρχε εκείνος που έχει ανάγκη οικτιρμού και ελέους, έτσι δεν θα ήταν ούτε παντοκράτωρ, εάν όλη η κτίση δεν είχε ανάγκη από εκείνον που την συγκρατεί και τη συντηρεί στην ύπαρξή της. Επομένως, όπως γίνεται ιατρός για εκείνον που έχει ανάγκη θεραπείας, έτσι γίνεται και παντοκράτωρ για εκείνον που χρειάζεται να συγκρατείται. Και όπως «δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς», έτσι, κατά λογική ακολουθία, είναι ορθό να πούμε ότι δεν χρειάζεται πλέον αυτόν που τον συγκρατεί εκείνος ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το αλάνθαστο και το αναλλοίωτο. Άρα, όταν ακούμε τον όρο «παντοκράτωρ», κατανοούμε τούτο: ότι ο Θεός συνέχει τα πάντα στην ύπαρξη, τόσο τα νοητά όσο και εκείνα της υλικής κτίσεως. Γι' αυτόν τον λόγο κατέχει τον γύρο της γης, γι' αυτό κρατά στο χέρι του τα πέρατα της γης, γι' αυτό περιλαμβάνει τον ουρανό με τη σπιθαμή του, γι' αυτό περιμετρά με το χέρι του το νερό, γι' αυτό εμπεριέχει μέσα του όλη τη νοητή κτίση, προκειμένου να παραμένουν τα πάντα στην ύπαρξη, συγκρατούμενα από την περιεκτική του δύναμη. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα. Ποιος είναι αυτός που δημιούργησε τα πάντα, χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα υπάρχουν; Ποιος είναι εκείνος στον οποίο κτίστηκαν τα πάντα και στον οποίο τα όντα βρίσκουν τη διατήρησή τους; Μέσα σε ποιον ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε; Ποιος είναι αυτός που έχει μέσα του όλα όσα έχει ο Πατέρας;

Διότι από αυτά ορίζεται εκατέρωθεν η όραση των ανθρώπων. Όπως λοιπόν εκείνος που είπε ότι «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης», συμπεριέλαβε και τα ενδιάμεσα μέρη μέσα στα όρια των περάτων, έτσι και ο Μωυσής υπέδειξε την υλική καταβολή ολόκληρου του κόσμου μέσω των περάτων· λέμε δε ότι σε μια τέτοια αντίληψη συμβάλλουν και τα ενδιάμεσα λόγια.

Έγινε λοιπόν κατ' εικόνα ο άνθρωπος, η καθόλου φύση, το θεοείκελο ον. Δημιουργήθηκε δε με την παντοδύναμη σοφία όχι ως ένα μέρος του συνόλου, αλλά συλλήβδην ολόκληρο το πλήρωμα της φύσης. Προείδε Εκείνος που περικρατεί όλα τα πέρατα, καθώς λέει η Γραφή: «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· προείδε Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, έχοντας συμπεριλάβει στη γνώση Του ποιος ακριβώς θα είναι ο αριθμός του ανθρώπινου γένους ως προς τα επιμέρους άτομα. Επειδή όμως διέκρινε στο πλάσμα μας τη ροπή προς το χειρότερο, και ότι, έχοντας εκουσίως ξεπέσει από την ομοτιμία με τους αγγέλους, θα εξοικειωθεί με την κοινωνία με το ταπεινό· για τον λόγο αυτόν ανέμειξε και κάτι από την άλογη φύση στη δική Του εικόνα. Διότι δεν υφίσταται στη θεία και μακάρια φύση η διαφορά σε άρρεν και θήλυ· αλλά, μεταφέροντας στον άνθρωπο το ιδίωμα της άλογης φύσης, δωρίζει τον πολλαπλασιασμό στο γένος όχι σύμφωνα με το υψηλό στοιχείο της δημιουργίας μας. Επειδή δεν πρόσθεσε στον άνθρωπο τη δύναμη να αυξάνεται και να πληθύνεται τότε που τον εποίησε κατ' εικόνα, αλλά όταν τον διαχώρισε σύμφωνα με τη διαφορά σε άρρεν και θήλυ, τότε είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη».

Αίνος ωδής του Δαβίδ. Συνέδεσε τον αίνο με το μέλος. Διότι ως ωδή νοείται το μέλος. Υπαινίχθηκε δε και τη δεύτερη παρουσία του Χριστού. Ελάτε να αγαλλιάσουμε: Προτροπή των πιστών από τον προφήτη. Ας αλαλάξουμε: Με ψαλμούς και ύμνους, δηλαδή με φωνή ας προσέλθουμε στον Θεό. Ας προφτάσουμε: Πριν έρθει, λέει, να κρίνει ζώντες και νεκρούς, ο καθένας ας αναγγείλει τα έργα του εξομολογούμενος. Και με ψαλμούς: Δηλαδή πρέπει ακατάπαυστα να ψάλλουμε στον Θεό. Διότι Θεός: Διότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από αυτόν και η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια. Διότι στο χέρι: Επειδή με την σπιθαμή μέτρησε τον ουρανό και με τη χούφτα τη γη, ώστε τα πάντα να τα έχει (κατέχει) μέσα στο χέρι του ως Θεός. Και τα ύψη: Αν όλη τη γη την έχει μέσα στο χέρι του, πώς όχι και τα όρη; Πρέπει δε να εννοήσουμε τα δόγματα των προφητών, τα οποία είναι νοητά όρη. Διότι δική του είναι: Και την αισθητή ως μεγάλη, που είναι ο βίος <ο κόσμος>, και τη νοητή ως μεγαλύτερη, που είναι το βάπτισμα. Και την ξηρά: Τη γη ονομάζει ξηρά, επειδή και αυτή είναι έργο του Θεού, ως μεγάλο στοιχείο. Να εννοείς δε τον άνθρωπο, επειδή πλάστηκε (τον οποίο έπλασε με τα ίδια του τα χέρια)· διότι νοητή γη είναι ο άνθρωπος. Ελάτε να προσκυνήσουμε: Ελάτε, λέει, να προσκυνήσουμε αυτόν που έκανε τέτοια θαυμάσια. Μιλάει δε και για τη μετάνοια. Και ας κλάψουμε: Γιατί να κλάψουμε; Διότι αυτός μεν έπλασε καθαρό το σκεύος μας, εμείς όμως το λερώσαμε.

Διότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης, και τα ύψη των ορέων δικά του είναι. Αφού ονόμασε τον Θεό μέγα, εύλογα διηγείται το μεγαλείο του, όχι όσο πραγματικά είναι, αλλά όσο εμείς μπορούμε να κατανοήσουμε από τα ορατά κτίσματα· και τα εκθέτει σε συμφωνία με την προφητεία του Ησαΐα. Διότι λέει εκείνος: Αυτός που κρατά τον γύρο της γης στη φούχτα του· και πάλι: Ποιος ζύγισε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Διότι δική του είναι η θάλασσα, και αυτός την έφτιαξε, και τα χέρια του έπλασαν την ξηρά. Αναφέροντας τα στοιχεία, φανέρωσε κατ' ανάγκην και όσα βρίσκονται μέσα στα στοιχεία. Είτε λοιπόν ταξιδεύουμε στη θάλασσα, είτε καλλιεργούμε τη γη, γνωρίζοντας τίνος κτίσματα και κτήματα είναι αυτά, ας τον ευχαριστούμε που παρήγαγε τόσο σπουδαία δημιουργήματα για τη δική μας χρήση, προσφέροντάς του δοξολογία όχι μόνο στα λόγια, αλλά με τα έργα. Και ποια είναι αυτή; Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του, και ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας εποίησε. Ας προσκυνήσουμε ως δούλοι, ας πέσουμε μπροστά του επειδή έχουμε ανάγκη τη βοήθειά του· ας κλάψουμε ως αμαρτωλοί, που δεν πρόκειται να επιτύχουμε τη μεσιτεία διαφορετικά, παρά μόνο μέσω της ευσπλαχνίας του.

Διότι ο Κριτής δεν απαιτεί το χρέος του ελέους από τους αδυνάτους· επειδή αυτοί τυγχάνει να έχουν ανάγκη από άλλους. Αντιθέτως, από εκείνους που έχουν λάβει άφθονα τις δωρεές του Θεού, αλλά έχουν λησμονήσει Αυτόν που τις έδωσε, και καυχώνται σαν να μην τις έλαβαν, προς αυτούς απευθύνει ονειδισμό και κατηγορία λέγοντας: Ω ανόητοι και άσπλαχνοι, δεν σας τα έδωσα εγώ όλα τα δικά σας αγαθά; Τι άραγε φέρατε μέσα στον κόσμο; Δεν γεννηθήκατε γυμνοί και πάλι γυμνοί αναχωρείτε; Δεν ακούσατε τον Απόστολο που αναφωνεί ότι «Τίποτα δεν φέραμε στον κόσμο, άρα είναι φανερό ότι ούτε και μπορούμε να πάρουμε κάτι μαζί μας»; Αναλογίσου, άφρονα, ότι δεν έχεις αποκτήσει τίποτα δικό σου, παρά μόνο την προαίρεσή σου, είτε αυτή είναι αγαθή, όπως είπε ο Θεός, είτε σκληρή, όπως εσύ θέλησας. Το ασήμι και το χρυσάφι είναι δικά μου. Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, η γη το υποπόδιο των ποδιών μου· τα πέρατα βρίσκονται στο χέρι μου, τα σύμπαντα υπηρετούν εμένα· ο ουρανός και όλες οι στρατιές των αγγέλων, η γη και η θάλασσα, και κάθε κτίση και κάθε πνοή είναι δική μου, και σε εμένα πείθεται και υπακούει και δουλεύει. Μόνο εσύ, ο άσπλαχνος, βρέθηκες αποξενωμένος από τη δική μου φιλανθρωπία. Πες μου, άφρονα, ποιος άπλωσε για χάρη σου τη γη; Ποιος έκανε πυκνή τη βλάστηση των φυτών; Ποιος παρέχει στους σπόρους την αύξηση; Ποιος δίνει στη γη τη βροχή τον καιρό του αλωνίσματος, και ανέμους κατάλληλους για εκείνον που λιχνίζει;

Προσέξτε με μεγάλη ακρίβεια. Ο λόγος περί της σαρκώσεως ήταν πολύ δύσκολο να γίνει αποδεκτός. Διότι η υπερβολή της φιλανθρωπίας Του και το μέγεθος της συγκατάβασής Του ήταν γεμάτα από ιερό δέος, και απαιτούνταν πολλή προετοιμασία ώστε να γίνουν αποδεκτά. Αναλογίσου, δηλαδή, πόσο ασύλληπτο ήταν να ακούσει και να μάθει κανείς ότι ο Θεός, ο άρρητος, ο άφθαρτος, ο απερινόητος, ο αόρατος, ο ακατάληπτος, Εκείνος που στο χέρι Του κρατά τα πέρατα της γης, Εκείνος που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει, που αγγίζει τα όρη και βγάζουν καπνό, Εκείνος του οποίου τη ροπή της συγκατάβασης ούτε τα Χερουβίμ μπόρεσαν να αντέξουν, αλλά έκρυβαν τα πρόσωπά τους προβάλλοντας τις πτέρυγές τους· Αυτός που υπερβαίνει κάθε νου και ξεπερνά κάθε λογισμό, αφού προσπέρασε αγγέλους, αρχαγγέλους και όλες τις επουράνιες νοερές δυνάμεις, καταδέχθηκε να γίνει άνθρωπος, και να αναλάβει σάρκα πλασμένη από χώμα και πηλό, και να εισέλθει σε μήτρα παρθενική, και να κυοφορηθεί για εννέα μήνες, και να τραφεί με γάλα, και να υποστεί όλα τα ανθρώπινα. Επειδή, λοιπόν, ήταν τόσο παράδοξο αυτό που επρόκειτο να συμβεί, ώστε ακόμη και όταν συντελέστηκε να μην γίνεται πιστευτό από πολλούς, στέλνει πρώτα τους προφήτες για να εξαγγείλουν ακριβώς αυτό το γεγονός.

Από τότε άρχισε, λέει, να κηρύσσει τη βασιλεία των ουρανών. Μην υποθέσεις τίποτα το σωματικό, αγαπητέ, ούτε να νομίσεις ότι ο άπειρος Θεός περικλείεται σε θρόνο. Διότι, εάν στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης· εάν έστησε τα όρη σε ζυγαριά· εάν όλα τα έθνη λογαριάστηκαν ως σίελος ενώπιόν του, και τα πάντα είναι ως σκόνη ενώπιόν του, όπως ο ίδιος λέει, ποιος τόπος θα μπορέσει να τον περιβάλει ολόκληρο συγχρόνως; Αλλά τι; Δεν συμβαίνει αυτό, δεν περιορίζεται σε θρόνο. Και αν είχε ένδυμα, πώς δεν το κατέκαψε το πυρ; Πώς θα ήταν Παλαιός των ημερών αυτός που υπήρχε προ πάντων των αιώνων; Και πώς είναι παλαιός;

Έτσι, με τόση ακρίβεια έχουν καθοριστεί τα μέτρα της, και δεν θα μπορούσε να σταθεί διαφορετικά παρά μόνο έτσι όπως την κατασκεύασε ο Θεός. Όχι βέβαια πως αυτά συνέβησαν κυριολεκτικά, ούτε πως ο Θεός άπλωσε νήμα μέτρησης, αλλά επειδή και το να τεθεί μέτρο είναι αδύνατον και νήμα να απλωθεί, (το αναφέρει) για να δείξει ότι δημιουργήθηκε με τόση ακρίβεια, όση θα είχε αν είχαν γίνει αυτά, ή μάλλον με πολύ μεγαλύτερη. Εντούτοις, μέσω αυτών των παραδειγμάτων μάς φανερώνει τη σοφία Του, χρησιμοποιώντας όσα είναι γνώριμα σε εμάς. «Πάνω σε τι», λέει, «έχουν στερεωθεί οι κρίκοι της;». Πρώτον μεν, λέει, «αιωρείται στο κενό». Ποιοι κρίκοι τη συγκρατούν; Και πάλι, όχι ότι υπάρχουν τέτοιοι, αλλά επειδή στέκεται με τόση ασφάλεια, σαν να υπήρχαν κρίκοι στερεωμένοι που να τη συγκρατούν από ψηλά. Διότι, επειδή ο κρίκος συγκρατεί ένα σώμα μετέωρο, και το μετέωρο δεν έχει σταθερότητα, γι' αυτό λέει: «έχουν στερεωθεί». Και ποιος είναι εκείνος που έθεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της; Υπονοεί ότι στέκεται τόσο σταθερή, στηριγμένη με ασφάλεια σαν πάνω σε θεμέλια οικοδομήματος, χάρη στο θέλημα του Θεού. Διότι στο χέρι Του βρίσκονται όλα τα πέρατα της γης. 〈Όταν δημιουργήθηκαν τα άστρα,〉 〈με ύμνησαν με μεγάλη φωνή όλοι οι άγγελοί μου.〉 Από αυτό είναι φανερό ότι οι άγγελοι δημιουργήθηκαν πριν από αυτόν τον κόσμο. Και ύμνησαν με μεγάλη φωνή, δηλαδή: έμειναν έκθαμβοι από την όψη της. 〈Έφραξες δε τη θάλασσα με πύλες,〉 〈όταν γεννιόταν και έβγαινε από την κοιλιά της μητέρας της;〉 Δηλαδή: «Όταν δημιουργήθηκε, εσύ την περιτείχισες;».

Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο»· και δεν λέγει πράγματα αντίθετα προς τα λόγια του Χριστού, αλλά απολύτως σύμφωνα με αυτά. Διότι ο μεν Χριστός αναφέρεται στην ακριβή γνώση και κατανόηση, την οποία κανείς δεν έχει δει· επειδή τη γυμνή θεότητα και την καθαρή ουσία κανείς δεν την είδε, παρά μόνον ο Μονογενής· ο δε προφήτης αναγγέλλει εκείνο που του ήταν δυνατόν να δει. Διότι ούτε ο ίδιος μπόρεσε να δει αυτό ακριβώς που είναι ο Θεός, αλλά Τον βλέπει να έχει λάβει σχήμα, και να έχει κατέλθει τόσο πολύ, όσο η αδυναμία εκείνου που Τον έβλεπε μπορούσε να ανέλθει. Διότι το ότι δεν είδε τη γυμνή θεότητα, ούτε αυτός ούτε κανείς άλλος, είναι ολοφάνερο από αυτά τα ίδια που οι ίδιοι αναγγέλλουν. Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται». Ο Θεός όμως δεν κάθεται, καθώς το σχήμα αυτό ανήκει στα σώματα. Και όχι απλώς «να κάθεται», αλλά «επάνω σε θρόνο». Ο Θεός όμως δεν περιέχεται πουθενά 〈ούτε εμπεριέχεται〉· πώς θα μπορούσε άλλωστε, Αυτός που είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα, στου Οποίου το χέρι βρίσκονται τα πέρατα της γης; Επομένως, είναι φανερό ότι αυτό που είδε ήταν θεία συγκατάβαση. Έτσι, εξάλλου, και ένας άλλος προφήτης, υποδηλώνοντάς το αυτό, έλεγε εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις», δηλαδή, εμφανίστηκα με διάφορους τρόπους. Εάν όμως φανερωνόταν γυμνή η ίδια η ουσία, δεν θα φανερωνόταν με διαφορετικούς τρόπους· αλλά επειδή, μέσω της συγκατάβασής Του, φανέρωνε τον Εαυτό Του στους προφήτες άλλοτε με αυτόν τον τρόπο και άλλοτε με εκείνον, διαμορφώνοντας τις οπτασίες ανάλογα με τις εκάστοτε περιστάσεις, για τον λόγο αυτόν λέγει: «Οράσεις επλήθυνα και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα».

δ΄. Και ποιος δεν θα εκπλησσόταν με αυτά και δεν θα τα θαύμαζε, και δεν θα έλεγε με θάρρος ότι δεν πρόκειται για έργα της φύσης, αλλά της υπερφυσικής Πρόνοιας; Γι' αυτό κάποιος λέει: «Αυτός που κρέμασε τη γη πάνω στο τίποτα»· και κάποιος άλλος: «Στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· και ότι «Πάνω σε θάλασσες την εθεμελίωσε». Και ενώ αυτά φαίνονται αντίθετα μεταξύ τους, παρουσιάζουν μεγάλη συμφωνία. Διότι εκείνος που είπε ότι την εθεμελίωσε πάνω στα ύδατα, είπε το ίδιο με εκείνον που είπε ότι την κρέμασε πάνω στο τίποτα· επειδή το να στέκεται πάνω στα ύδατα είναι ισοδύναμο με το να κρέμεται πάνω στο τίποτα. Πού λοιπόν κρέμεται και πού στέκεται; Άκουσε τον ίδιο να λέει: «Στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· όχι επειδή ο Θεός έχει χέρια, αλλά για να μάθεις ότι η δύναμή Του, η οποία προνοεί για τα πάντα, αυτή είναι που συγκρατεί και βαστάζει το σώμα της γης. Αλλά μήπως δεν πείθεσαι από τα λεγόμενα; Πίστεψε σε αυτά που βλέπεις· διότι και σε άλλο στοιχείο είναι δυνατόν να βρει κανείς αυτήν τη θαυματουργία. Επειδή η φύση της φωτιάς έχει την τάση να κινείται προς τα άνω και είναι πλασμένη να πηδά και να υψώνεται πάντοτε προς τα πάνω, και έστω κι αν της ασκήσεις άπειρη βία και την εξαναγκάσεις, δεν πρόκειται να ανεχθεί την προς τα κάτω φορά.

«Και σε αυτό ετοίμασε όργανα θανάτου. Τα βέλη του τα κατασκεύασε για εκείνους που καίγονται». Ένας άλλος λέει, «Για να καίνε». ιαʹ. Τι θα πουν εδώ αυτοί που υποστηρίζουν ότι ο Θεός είναι ανθρωπόμορφος, εξαιτίας του ότι λέγεται πως έχει χέρια, πόδια και μάτια; Άραγε υπάρχουν τόξα εκεί πάνω, και βέλη, και ακόνι, και μάχαιρα, και φαρέτρα; Και όμως κάποιος άλλος λέει: «Όταν τα επιβλέψεις, θα ταραχθούν ενώπιόν σου τα όρη». Και αυτός ο ίδιος: «Αυτός που επιβλέπει τη γη, και την κάνει να τρέμει». Εάν δε, μόνο με το να κοιτάζει τη γη, λιώνει και τη φύση των λίθων, πολύ περισσότερο θα μπορεί να το κάνει αυτό στους ανθρώπους. Για ποιον λόγο λοιπόν, ενώ μπορεί να καταστρέψει την οικουμένη μόνο με το να τη δει, ή μάλλον μόνο με το να το θελήσει (διότι αυτός που την δημιούργησε μόνο με το θέλημά του, είναι ολοφάνερο ότι και μόνο με το θέλημά του μπορεί να την αφανίσει), λέγεται ότι έχει ρομφαία και τόξο; Διότι, εάν «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης» και «οι κατοικούντες σε αυτήν είναι σαν ακρίδες»· και «Όλα τα έθνη θα λογαριαστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, και σαν κλίση της ζυγαριάς»· και αφού εξήλθε ο άγγελός του, μέσα σε μια σύντομη χρονική στιγμή εξόντωσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες· τι λέω άγγελος; Μύγες και κάμπιες και σκουλήκια κατέστρεψαν το στρατόπεδο των Αιγυπτίων· πού υπάρχει εκεί ανάγκη για τόξο; Και πού για μάχαιρα;

«Αναγγείλατε στα έθνη τα έργα του». Κάποιος άλλος λέει: «Ανάμεσα στους λαούς τα σχέδιά του». Τι λες; Αυτός για τον οποίο ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο, Αυτός που στο χέρι του κρατά τα πέρατα της γης, Αυτός κατοικεί στη Σιών; Ναι· διότι με τον όρο κατοικία εδώ δεν εννοεί τον περιορισμό του (αφού η μεγαλωσύνη του είναι απέραντη), αλλά την οικειότητα προς τον τόπο και τη στενή σχέση μαζί του, ώστε μέσα από αυτήν τη συγκατάβαση να ελκύσει τους Ιουδαίους προς τον εαυτό του· εξάλλου, και στην περίπτωσή μας η οικία ονομάζεται έτσι, ακριβώς επειδή έχουμε οικειότητα με αυτήν. Λέγεται επίσης ότι κατοικεί μέσα μας, όχι επειδή εμπεριέχεται από εμάς, αλλά επειδή έχει οικειότητα προς εμάς. Κατά αναγωγή, Σιών ονομάζεται η Εκκλησία. «Διότι έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην Εκκλησία των πρωτοτόκων». Και δικαίως η Εκκλησία ονομάζεται όρος, εξαιτίας του βέβαιου, του σταθερού και του άσειστου χαρακτήρα της. Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σαλευτεί ένα όρος, έτσι είναι αδύνατον να σαλευτεί και η Εκκλησία του Θεού. «Αναγγείλατε στα έθνη τα έργα του». Θέλει να γινόμαστε κήρυκες των ευεργεσιών του Θεού και να μην αποκρύπτουμε ποτέ τις ευεργεσίες του. Και αυτό το ζητά παντού, τόσο για χάρη εκείνων που τα λέγουν όσο και για εκείνους που τα ακούν. Επειδή το κέρδος υπάρχει και για τους μεν και για τους δε, εάν δείχνουν προσοχή. «Διότι εκείνος που εκζητεί τα αίματά τους τα θυμήθηκε». Είδες ποια εννοεί ως έργα του; Τις ευεργεσίες.

Η δύναμη του Δημιουργού. Διότι στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Γη δε ονομάζει τον άνθρωπο. Αυτόν, λοιπόν, τον θεμελιώνει πάνω στην ασφάλεια της πίστεως, ο οποίος δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνα, δηλαδή στον μέλλοντα. Δεν θα κλονιστεί στον αιώνα του αιώνα.

Αλλά δεν είναι δυνατόν, επειδή στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του· τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, και δεν θα μπορέσεις να κρυφτείς από το πρόσωπό του. Εάν ανεβείς στον ουρανό, αυτός είναι εκεί· εάν κατεβείς στην άβυσσο, είναι εκεί παρών. Διότι είναι γραμμένο ότι όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε στον ουρανό και στη γη, στις θάλασσες και σε όλες τις αβύσσους. Τι να κάνουμε λοιπόν, αδελφοί; Βρισκόμαστε σε αδιέξοδο από παντού· διότι Αυτός γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς και τα νεφρά. Το να ξεφύγουμε δεν είναι δυνατόν· διότι δεν υπάρχει κανείς που θα μας γλιτώσει από τα χέρια του. Το να κρυφτούμε είναι αδύνατον· διότι κατέχει τον γύρο της γης, και όσους κατοικούν σε αυτήν σαν να είναι ακρίδες. Το να αντισταθούμε δεν γίνεται, καθώς είναι γραμμένο: Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί; Διότι Αυτός δεσπόζει στα επουράνια, στα επίγεια και στα καταχθόνια, αυτός που πρόκειται να καταργήσει κάθε αρχή, εξουσία και δύναμη. Απολογία δεν υπάρχει, ούτε πρόφαση, ούτε δικαιολογία. Γι' αυτό, από τα πέρατα της γης έως τα πέρατα, η θεία Γραφή βοά, και προτρέπει, και ελέγχει, και νουθετεί, και διαμαρτύρεται, και απειλεί. Για τον λόγο αυτό λέει ο Δεσπότης μας: Εκείνος που με αθετεί και δεν δέχεται τα λόγια μου, δεν κρίνεται από εμένα· ο λόγος που ελάλησα, αυτός θα τον κρίνει κατά την έσχατη ημέρα.

Και πάλι λέγει: Να είστε έτοιμοι, διότι την ώρα που δεν το περιμένετε, έρχεται ο Υιός του ανθρώπου. Άκουσε και τον Απόστολο που λέγει: Αδιαλείπτως να προσεύχεστε. Κατανοείτε τι σημαίνει το «αδιαλείπτως»· δηλαδή, πάντοτε, σε κάθε καιρό, και τη νύχτα και την ημέρα, και το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι, και κάθε ώρα, και όταν εργάζεσαι και όταν οδοιπορείς, και όταν ποιμαίνεις και όταν οργώνεις, και όταν κοιμάσαι και όταν σηκώνεσαι. Μην περιμένεις την Κυριακή, ή κάποια εορτή, ή διαφορά τόπου. Διότι το Θείο δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο· αφού στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ, προσευχόμενος κάθε μέρα και νύχτα, δεν περίμενε συγκεκριμένη ημέρα, ούτε διαφορετικό τόπο, αλλά δακρύζοντας έλεγε, προτρέποντας την ίδια του την ψυχή: Σε κάθε τόπο της δεσποτείας Του, ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο. Έτσι και συ, αγαπητέ, μην περιμένεις συγκεκριμένη ώρα, ή ημέρα, ή διαφορά τόπου· αλλά όπως έχει προειπωθεί, σε κάθε τόπο, και στο σπίτι σου να προσεύχεσαι, και όταν βρίσκεσαι στην εκκλησία να προσεύχεσαι, και οπουδήποτε κι αν βρεθείς, να προσεύχεσαι, σε κάθε τόπο της δεσποτείας του Θεού. Δώστε προσοχή, όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, μαζί πλούσιος και φτωχός, είτε άνδρας είτε γυναίκα, κάθε λογής άνθρωποι, νεανίσκοι και παρθένες, γέροντες και νέοι, βασιλείς της γης, και όλοι οι κριτές της γης, ακούστε αυτό που είναι γεγραμμένο: Ο καιρός είναι πλέον περιορισμένος, ώστε και εκείνοι που έχουν γυναίκες, να είναι σαν να μην έχουν.

«Σώσε μας, Κύριε, από τις δυσχέρειες αυτού του κόσμου, σύμφωνα με την αγαθότητά σου, ώστε, αφού διαπλεύσουμε το πέλαγος του βίου με καθαρή συνείδηση και παρασταθούμε άμεμπτοι και ακέραιοι στο φοβερό σου βήμα, να αξιωθούμε την αιώνια ζωή.» μʹ. Αφού άκουσε όλα αυτά ο αδελφός και κατανύχθηκε βαθύτατα, είπε με δάκρυα στον Γέροντα: «Από αυτά που βλέπω, Πάτερ, δεν μου απομένει ελπίδα σωτηρίας. Διότι "οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου"· αλλά σε παρακαλώ να μου πεις τι όφειλα να κάνω.» Και ο Γέροντας αποκρίθηκε και είπε: «Το να σωθεί κανείς, "για τους ανθρώπους βέβαια είναι αδύνατο, αλλά για τον Θεό όλα είναι δυνατά", όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος. "Ας προφθάσουμε, λοιπόν, το πρόσωπό του με εξομολόγηση, ας τον προσκυνήσουμε και ας πέσουμε ενώπιόν του, και ας κλάψουμε μπροστά στον Κύριο που μας δημιούργησε, διότι αυτός είναι ο Θεός μας"· και ας τον ακούσουμε να λέει μέσω της φωνής του Ησαΐα, ότι "όταν επιστρέψεις και στενάξεις, τότε θα σωθείς". Και πάλι: "Μήπως δεν έχει τη δύναμη το χέρι του Κυρίου να σώσει; Ή μήπως βάρυνε το αυτί του ώστε να μην μπορεί να εισακούσει;"»

Ψαλμός 94 Αίνος ωδής στον Δαβίδ. Ανεπίγραφος στους Εβραίους. «Ελάτε να αγαλλιαστούμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό τον σωτήρα μας· ας προσέλθουμε στο πρόσωπό του με εξομολόγηση και ας αλαλάξουμε σε αυτόν με ψαλμούς». Διότι έτσι συντελούνται αυτά από τις άγιες εκκλησίες του Θεού, οι οποίες αγαλλιώνται και αλαλάζουν προς τον Θεό μέσα στις εκκλησίες. «Διότι ο Κύριος είναι Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη»· δεν υπάρχει, λέει, κανένα τμήμα σε όλη τη γη, το οποίο να μην κυβερνάται και να μην εξουσιάζεται από τον Κύριο τον Θεό. «Διότι στο χέρι του βρίσκονται όλα τα πέρατα της γης, και τα ύψη των ορέων είναι δικά του». Όσοι ερευνάτε και απορείτε πού έχει θεμελιωθεί η γη, ακούστε, «ότι βρίσκεται στο χέρι του Θεού», δηλαδή στη δύναμη του ίδιου του Θεού έχει τις βάσεις και τα θεμέλιά της. «Διότι δική του είναι η θάλασσα και αυτός την έφτιαξε, και την ξηρά τα χέρια του την έπλασαν». Μην υποθέτετε, λέει, εσείς που έχετε ειδωλολατρικό φρόνημα, ότι η γη και η θάλασσα έγιναν από μόνες τους, αλλά ότι είναι δημιουργήματα και πλάσματα των χεριών του Θεού. Γι' αυτό· «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν, και ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε». Ας μη φανούμε, λέει, αγνώμονες και ας μην αγνοήσουμε αυτόν που μας δημιούργησε, «διότι αυτός είναι ο Θεός μας, και εμείς λαός της βοσκής του και πρόβατα του χεριού του», πράγμα που σημαίνει ότι και εμείς, όπως τα πρόβατα στον ποιμένα, οφείλουμε να υποτασσόμαστε σε αυτόν και στα προστάγματά του. «

Αλλά το ότι αυτά ισχύουν έτσι και όχι διαφορετικά, γίνεται πιστευτό και κηρύσσεται από όλους τους πιστούς. Διότι, σε ποιον θα εναποτεθούν τα έργα της Πρόνοιας για τα επίγεια, και πώς θα κυβερνηθούν τα ζητήματά μας και η διεξαγωγή της ζωής μας, εάν τα πέρατα της γης δεν βρίσκονται στο χέρι Του; Τα οποία εξουσιάζονται και διοικούνται όχι μόνο υπό την ιδιότητά Του ως Θεού, αλλά και υπό του ιδίου ως ανθρώπου, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί: «Θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου, και ως κτήση σου τα πέρατα της γης»· και, «Θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη»· και, «Ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα πράος» (αυτό ειπώθηκε στην Ιερουσαλήμ), «και δίκαιος και σωτήρας»· και, «Θα βασιλεύσει ο Κύριος στο μέσον σου»· και, «Θα βασιλεύσει ο Κύριος στο όρος Σιών από τώρα και εις τον αιώνα».

35. Λοιπόν, ας ψάλλει ο μακάριος Δαβίδ κρούοντας τη θεία λύρα που είναι χορδισμένη εν Πνεύματι: «Ότι Θεός μέγας είναι ο Κύριος, υψηλός και φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Και επιπλέον: «Και εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών». Και: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και: «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Πώς λοιπόν και πότε, και πάνω σε ποιους ο Θεός των όλων έχει γνωριστεί ως Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη, και έκανε γνωστό το σωτήριό του, και ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του; Από εδώ είναι δυνατόν να το κατανοήσουν όσοι έχουν πραγματικά σώας τας φρένας και κατευθύνουν τον νου τους ορθά και αδιάστροφα προς τα θεοπαράδοτα λόγια· διότι, αν βέβαια νοείται απλώς ως Θεός και Δημιουργός των όλων, ήδη βασιλεύει και εξουσιάζει τα πάντα. «Αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα», «ότι στο χέρι του είναι τα πέρατα της γης». Και: «Τα σύμπαντα είναι δούλα σε αυτόν».

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

«Εγώ», λέει, «θα θανατώσω και θα δώσω ζωή. Θα πατάξω και εγώ θα θεραπεύσω· και δεν υπάρχει κανείς που θα ελευθερώσει από τα χέρια μου». Αποτελεί δείγμα ανοησίας, εάν κάποιος, ενώ η ίδια η θεία πρόνοια διατρανώνει τόσο σαφώς ότι τα πάντα συγκρατεί και συνέχει, τολμά να εξαιρέσει κάποιο από τα όντα από το θείο χέρι και να το θεωρήσει απρονόητο, μη δίνοντας προσοχή ούτε στη δαβιδική ωδή που λέει: «Ότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης». Αλλά εμείς ας μη γινόμαστε νήπια στο νου, αλλά ας έχουμε τελειότερα φρονήματα για τον Θεό και ας τον δοξάζουμε· ότι «ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο»· ότι «του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν»· ότι «δική του είναι η θάλασσα»· επομένως, τα συμβάντα από τον ουρανό, από τη γη και από τη θάλασσα εξαρτώνται από το προνοητικό του χέρι, και απολύτως τίποτα δεν έχει διαφύγει από τον παντεπόπτη οφθαλμό της πρόγνωσής Του.

Διότι δεν είναι δυνατόν μέσα σε μία ώρα να γίνουμε και να είμαστε άγιοι, επειδή πρέπει, αρχίζοντας από τα μικρά, να ανέλθουμε με προκοπή στην αγιοσύνη και την καθαρότητα. Και ακόμη κι αν ζήσουμε χίλια χρόνια σε αυτόν τον βίο, ποτέ δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε την τελειότητά της, αλλά πάντοτε, κάθε μέρα, σαν να κάνουμε αρχή, οφείλουμε να αγωνιζόμαστε σε αυτήν. Και αυτό πάλι ο ίδιος το φανέρωσε λέγοντας το εξής: «Τρέχω δε, μήπως και καταλάβω εκείνο, για το οποίο και καταλήφθηκα». Γι' αυτό, αδελφοί μου, προσέξτε, σας παρακαλώ, και ακούστε τα λόγια του ελάχιστου και αμαρτωλού αδελφού σας, και ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε ενώπιον του αγαθού και φιλάνθρωπου Θεού μας. Ας παρουσιαστούμε εγκαίρως ενώπιον του προσώπου Του με εξομολόγηση και ας κλάψουμε ενώπιόν Του, ο οποίος μας έπλασε, διότι Αυτός είναι ο Κύριος και Θεός μας και εμείς λαός Του και πρόβατα της βοσκής Του, και δεν πρόκειται να αποστρέψει το πρόσωπό Του από εμάς. Μόνο ας μετανοήσουμε ολόψυχα και ας αποβάλουμε όχι μόνο τις κακές μας πράξεις, αλλά, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, ας εξαφανίσουμε και αυτούς τους ίδιους τους πονηρούς και ακάθαρτους λογισμούς της καρδιάς μας: «Ξεσκίστε», λέει, «τις καρδιές σας και όχι τα ιμάτιά σας.» Διότι τι όφελος υπάρχει, πες μου, εάν διανείμουμε στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μας, αλλά δεν απέχουμε από το κακό ούτε μισήσουμε την αμαρτία;

Αλλά για να μη γίνει αυτό, αδελφοί, «ελάτε να προσκυνήσουμε και να κλάψουμε ενώπιον του αγαθού Θεού μας· ας προφθάσουμε το πρόσωπό του με εξομολόγηση», με δέηση, με κατάνυξη, με δάκρυα, με προσευχές, με νηστείες, με αγνότητα, με κάθε αγαθή αναστροφή. «Και αυτός είναι ιλασμός για τις αμαρτίες μας»· και αυτός δεν έκλεισε ακόμη τη θύρα εναντίον μας, και δεν αποστρέφεται αυτόν που επιστρέφει, αλλά τον αποδέχεται όπως την πόρνη, όπως τον άσωτο, όπως τον ληστή. Ναι, αδελφοί, παρακαλώ, ας σηκωθούμε, ας εγερθούμε, ας αγωνιστούμε, ώστε, όπως τα επιμελή παιδιά που όταν απολύονται από το σχολείο πηγαίνουν χαρούμενα στο σπίτι τους, έτσι και εμείς, ως γνήσιοι μαθητές του ευαγγελίου, όταν απολυθούμε από τον παρόντα βίο να προχωρήσουμε περιχαρείς στην αιώνια ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.