Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 94:8

Το Άγιο Πνεύμα λέγει διά του στόματος του Δαβίδ του προφήτη: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως στον παραπικρασμό, κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με έθεσαν σε δοκιμασία οι πατέρες σας, με δοκίμασαν και είδαν τα έργα μου· σαράντα χρόνια αγανάκτησα με τη γενεά εκείνη και είπα: Πάντοτε πλανώνται με την καρδιά τους· αυτοί όμως δεν γνώρισαν τις οδούς μου· γι’ αυτό ορκίστηκα στην οργή μου: Δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου». Όμως δεν εισήλθαν όλοι όσοι βγήκαν από την Αίγυπτο· διότι παραπίκραναν τον Θεό εκείνοι που απείθησαν και δεν πίστεψαν. Και σε ποιους αγανάκτησε σαράντα χρόνια, παρά σε εκείνους που αμάρτησαν και απείθησαν, των οποίων τα σώματα έπεσαν στην έρημο; Και σε ποιους ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, παρά σε εκείνους που απείθησαν; Και βλέπουμε ότι δεν μπόρεσαν να εισέλθουν εξαιτίας της απιστίας, εκτός από τον Χάλεβ, τον γιο του Ιεφοννή, και τον Ιησού, τον γιο του Ναυή. Εξακόσιες χιλιάδες χάθηκαν· διότι αυτές τις χιλιάδες είπε ότι είχαν εξέλθει από την Αίγυπτο. Όταν λοιπόν ο Θεός τούς πρόσταξε να αναχωρήσουν για τη γη της επαγγελίας, εκείνοι αντιμίλησαν, προβάλλοντας τον φόβο και το μέγεθος των εχθρών. Γι’ αυτό ακριβώς ο Θεός των όλων τούς κατανάλωσε όλους έναν-έναν στην έρημο, ενώ στη θέση τους εισήγαγε τα παιδιά τους· δηλαδή, εκείνους που ήσαν μαζί με τον Χάλεβ, τον γιο του Ιεχονίου, και τον Ιησού του Ναυή, αυτούς τους έφερε στην κατάπαυση. Και αν ο προφήτης Δαβίδ μίλησε για κατάπαυση εννοώντας εκείνη τη γη, σε εκείνην βέβαια τους έφερε στην κατάπαυση ο Ιησούς· όμως μέσα σε αυτήν τη γη βρισκόταν και ο θείος Δαβίδ, όταν, αφού είπε αυτά τα λόγια, εξήγγειλε την κατάπαυση με το «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του» και τα επόμενα.

Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη. Προσέχει τους πάντες και εξετάζει όλα όσα συμβαίνουν. Εκείνοι που τον παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται μέσα τους. Και ποιοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί που τον παραπικραίνουν, παρά εκείνοι για τους οποίους έχει λεχθεί: «Υιέ ανθρώπου, πήγαινε προς τον οίκο που με παραπικραίνει»; Και πράγματι, τον παραπίκραναν στην έρημο· και πάλι: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό».

Και δηλώνουν ότι και οι ίδιοι συγκαταλέγονται μεταξύ εκείνων που προσκυνούν και θρηνούν, ώστε να καταστήσουν τους ακροατές πιο πρόθυμους προς την εξομολόγηση. «Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή Του». Από εδώ προτρέπονται από τον ίδιο τον Κύριο να είναι ευπειθείς, και να μην αποδειχθούν τέτοιοι, όπως ακριβώς φάνηκαν οι πατέρες τους στην έρημο.

Κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με δοκίμασαν οι πατέρες σας. Διότι έθεσαν σε δοκιμασία τον Θεό, πορευόμενοι άλλοτε διαφορετική οδό, και όχι την ευθεία του Κυρίου. Όπως ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Ο λόγος μάς υποδεικνύει τρεις καταπαύσεις: μία, τη σαρκική του Σαββάτου, δεύτερη, την είσοδο στη γη της επαγγελίας, με την οποία ο Ιησούς τούς κατέπαυσε· και τρίτη, την επουράνια, την οποία μάς υποδεικνύει τώρα ο λόγος. Διότι δεν θα έκανε μνεία για άλλη εδώ, εάν αληθινά εκείνη ήταν η κατάπαυση.

Διότι παρατήρησε πώς παραδίδει κατά κάποιον τρόπο στη λήθη τα σφάλματα, και υπόσχεται να εξαλείψει τα παραπτώματα με θεοπρεπή αμνηστία, θέτοντας ενώπιόν τους σαν μια νέα αρχή μιας εποχής που τους οδηγεί στη χαρά. Και λέμε λοιπόν ότι τέτοιου είδους είναι εκείνο που αναφέρεται στο βιβλίο των Ψαλμών: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό». Διότι, όπως εκεί η λέξη «Σήμερα» ορίζει την αρχή νέων καιρών, έτσι και εδώ η λέξη «Τώρα» αποτελεί προϋπόθεση αμνηστίας για όσα έχουν ήδη προειπωθεί.

Αφήνοντας λοιπόν, τρόπον τινά, τον καιρό της αμάθειας, κατά τον οποίο εκείνος που πλάστηκε για να αγαπά τον Θεό και έχει λάβει τον νόμο αποδείχθηκε ότι σφάλλει, τους ορίζει πάλι έναν άλλον καιρό, λέγοντας το «Τώρα»· θεωρώ ότι αυτό μοιάζει με το, «Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας όπως στον παραπικρασμό». Διότι, λέει, κατά τον καιρό που έχει ήδη περάσει, υπήρξε πάρα πολύ μεγάλη και απολύτως δίκαιη κατακραυγή εναντίον σου· διότι οδήγησες τον εαυτό σου στην αποστασία, αμάρτησες σοβαρά απωθώντας τον παιδαγωγικό νόμο, στρεφόμενος σε αθέμιτα έργα και ρίχνοντας τον εαυτό σου στα εγκλήματα της ανυπακοής. Αλλά αυτά ας αφεθούν, λέει. Τώρα άκουσε, δηλαδή, χαμήλωσε το υπεροπτικό φρόνημα. Γνώρισε τον δικό σου Δεσπότη· υποτάξου στον ζυγό της υπακοής, αναλογιζόμενος ότι ονομάστηκες δικό μου παιδί. Και σε κατέστησα εκλεκτό από όλους, δηλαδή από όλα τα έθνη που υπάρχουν πάνω στη γη. Διότι όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, όταν διασκόρπιζε τους γιους του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Ο λαός του Κυρίου έγινε η μερίδα του, και ο Ισραήλ το μερίδιο της κληρονομιάς του. Τους εντρέπει λοιπόν, και τρόπον τινά τους ελέγχει ότι παρανόμησαν και έσφαλαν σε μεγάλο βαθμό αυτοί που έλαβαν γι' αυτόν τη θέση τέκνων, και που συγκαταλέγονται στη μοίρα των εκλεκτών.

Ποια δύναμη σε φώτισε, ω ληστή; Ποιος σε δίδαξε να προσκυνήσεις τον καταφρονημένο και συσταυρωμένο; Ω αιώνιο φως που φωτίζει τους σκοτισμένους. Γι' αυτό και δικαίως άκουσε: Έχε θάρρος, όχι επειδή οι πράξεις σου είναι άξιες θάρρους, αλλά επειδή παρίσταται Βασιλιάς που δίνει χάρη. Μακροχρόνιο μεν το αίτημα, αλλά ταχύτατη η χάρη. Αλήθεια σου λέω, σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο, επειδή σήμερα άκουσες τη φωνή μου και δεν σκλήρυνες την καρδιά σου. Ταχύτατα αποφάνθηκα εναντίον του Αδάμ, ταχύτατα χαρίζομαι σε σένα. Σε εκείνον μεν ειπώθηκε: την ημέρα που θα φάτε, θα πεθάνετε. Εσύ όμως σήμερα υπάκουσες στην πίστη, σήμερα είναι για σένα η σωτηρία. Εκείνος εξαιτίας του ξύλου εξέπεσε, και εσύ μέσω του ξύλου εισάγεσαι στον παράδεισο. Μη φοβηθείς τον όφι, δεν θα σε εκδιώξει, διότι έχει πέσει από τους ουρανούς. Και δεν σου λέω, σήμερα απέρχεσαι, αλλά σήμερα θα είσαι μαζί μου. Έχε θάρρος, δεν θα εκβληθείς. Μη φοβηθείς την πύρινη ρομφαία, σέβεται τον Δεσπότη. Ω της μεγάλης και ανεκδιήγητης χάριτος. Ακόμη δεν εισήλθε ο πιστός Αβραάμ, και εισέρχεται ο ληστής. Ακόμη δεν εισήλθαν ο Μωυσής και οι προφήτες, και εισέρχεται ο παράνομος ληστής. Το θαύμασε αυτό και πριν από σένα ο Παύλος λέγοντας: όπου επλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρη. Αυτοί που βάσταξαν τον καύσωνα δεν εισήλθαν ακόμη, και εισήλθε εκείνος της ενδέκατης ώρας.

Ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο Σωτήρας μας και ο Θεός μας, παρά ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είπε: «Έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο»; Αυτός που μας λύτρωσε από τη δαιμονική ενέργεια, η οποία άλλοτε μας καταδυνάστευε, του οποίου και το όνομα «Ιησούς» στην εβραϊκή γλώσσα σημαίνει σωτήριο. Και ποιους πρωτίστως προσκαλεί ο λόγος στην αγαλλίαση, μπορείς να το βρεις, αν δώσεις προσοχή στα επόμενα, στα οποία αναφέρεται: «Κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με δοκίμασαν οι πατέρες σας». Διότι με αυτά τα λόγια σαφώς φανερώνει τους υιούς εκείνων που τον παραπίκραναν στην έρημο, προφανώς δηλαδή εκείνους που προέρχονται από την περιτομή. Αυτούς λοιπόν προσκαλεί λέγοντας: «Ελάτε να αγαλλιάσουμε στον Κύριο». Προφητεύει όμως ότι δεν πρόκειται να υπακούσουν στην κλήση· γι' αυτό λέγει στο τέλος: «Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους. Αυτοί δεν γνώρισαν τις οδούς μου, γι' αυτό ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου».

«Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας κατά τον παραπικρασμό». Μία φορά τότε, λέγει, σκληρύνατε τις καρδιές σας, όταν ακούσατε τη φωνή του στην έρημο· προσέξτε λοιπόν να μην πράξετε το ίδιο και δεύτερη φορά, εάν ακούσετε πάλι τη φωνή εκείνου, ο οποίος έγινε σήμερα άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους. Αυτός ο λόγος πρωτίστως έχει ειπωθεί προς εκείνους που προέρχονταν από την περιτομή, προφερόμενος εκ μέρους του χορού των προφητών· οι οποίοι, βέβαια, στην αρχή τα έλεγαν όλα στον πληθυντικό, συγκαταλέγοντας και τον εαυτό τους ανάμεσα σε αυτούς που καλούνταν· διότι έλεγαν: «Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε και ας αλαλάξουμε και ας παρουσιαστούμε μπροστά του»· και πάλι: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε και να κλάψουμε»· ενώ στο παρόν σημείο, απευθυνόμενοι σε άλλα πρόσωπα, τους προτρέπουν να μην απορρίψουν την κλήση, ούτε να απιστήσουν στη φωνή που πρόκειται σήμερα να τους μιλήσει. Τη λέξη δε «σήμερα», ο Απόστολος την ερμήνευσε για όλο τον παρατεινόμενο χρόνο της ζωής μας, σύμφωνα με το «όσο διάστημα ονομάζεται το σήμερα». Ο λόγος αυτός προτρέπει με αφορμή αυτό και εμάς να αρχίσουμε την εφαρμογή όσων έχουν παραγγελθεί.

«Κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με πείραξαν οι πατέρες σας, με δοκίμασαν και είδαν τα έργα μου. Σαράντα χρόνια δυσαρεστήθηκα με τη γενεά αυτή και είπα: Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά. Αυτοί όμως δεν εγνώρισαν τις οδούς μου, γι' αυτό ορκίστηκα στην οργή μου ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου». Το πώς πείραξαν τον Θεό στην έρημο οι πατέρες, όχι μόνο των παλαιών Ιουδαίων, όπως θα υπέθετε κανείς, αλλά και εκείνων που και σήμερα μεν ακούν τη φωνή του Θεού, αλλά σκληραίνουν την καρδιά τους, είναι καταγεγραμμένο στον Μωυσή, και έχει ειπωθεί πολλές φορές στον εβδομηκοστό έβδομο (77ο) ψαλμό, καθώς και στον εκατοστό πέμπτο (105ο)· τα οποία, αν τα αναζητήσεις μόνος σου, θα τα βρεις. Επειδή, λοιπόν, για αυτούς τους λόγους ο Θεός ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του όσοι τον παραπίκραναν, την οποία [κατάπαυση] ο λόγος παρουσίασε με συντομία, πρέπει να προνοήσουμε και εμείς και να μεριμνήσουμε ώστε να μην περιπέσουμε στα ίδια. Διότι τα ίδια θα συμβούν και σε εμάς, εάν, ενώ η φωνή του Θεού μάς καλεί ακόμη και τώρα, κατά τη σημερινή ημέρα, εμείς ακούγοντάς την σκληρύνουμε τις καρδιές μας· διότι θα καταλάβει και εμάς η οργή του Θεού και θα εκπέσουμε από την ανάπαυση που βρίσκεται κοντά του και μαζί του.

Επομένως, ας μας οδηγήσει σε αυτό ο Δαβίδ, παίρνοντας μαζί του τον Απόστολο για να ενώσει τη φωνή του. Διότι σε αυτή την ψαλμωδία, της οποίας η αρχή μας χαρίζει την αγαλλίαση στον Κύριο, λέγοντας: «Ελάτε να αγαλλιάσουμε στον Κύριο», δεν οδηγούμαστε μέσω αυτού στη δοξολογία του Αγίου Πνεύματος· αλλά πολύ περισσότερο στα υπόλοιπα διδασκόμαστε τα περί της θεότητάς Του. Θα σας παραθέσω τα ίδια τα λόγια του Προφήτη, με τα οποία συμφωνεί και ο μέγας Απόστολος· το δε χωρίο έχει ως εξής: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό, την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με δοκίμασαν οι πατέρες σας». Ενθυμούμενος αυτά ο θείος Απόστολος, λέει τα εξής: «Γι' αυτό, καθώς λέει το Πνεύμα το Άγιο»· και αφού είπε αυτό, παρέθεσε αυτά τα λόγια του Προφήτη, εφαρμόζοντάς τα στο πρόσωπο του Πνεύματος.

Ποιος είναι, λοιπόν, αυτός τον οποίο έβαλαν σε πειρασμό οι πατέρες τους στην έρημο; Ποιος είναι αυτός τον οποίο παρόργισαν; Μάθε το από τον ίδιο τον Προφήτη, ο οποίος λέει ότι: «Έβαλαν σε πειρασμό τον Θεό τον Ύψιστο». Όμως ο Απόστολος, προτάσσοντας το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος, σε αυτό αποδίδει αυτά τα λόγια, λέγοντας: «Γι' αυτό, καθώς λέει το Άγιο Πνεύμα, κατά την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με έβαλαν σε πειρασμό οι πατέρες σας».

Επομένως, εκείνον που ο Προφήτης ονόμασε Ύψιστο Θεό, αυτόν ο θείος Απόστολος λέει ότι είναι το Άγιο Πνεύμα. Εάν όμως αμφιβάλλεις, εξέτασε πάλι τα λεγόμενα: Διότι, καθώς λέει το Άγιο Πνεύμα: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με πείραξαν οι πατέρες σας». Εάν λοιπόν το Άγιο Πνεύμα λέει ότι: «Με πείραξαν οι πατέρες σας στην έρημο», και ο Προφήτης διαβεβαιώνει ότι αυτός που πειράχτηκε στην έρημο είναι ο Ύψιστος Θεός, τότε έκλεισαν τα στόματα των Πνευματομάχων, τα οποία λαλούν αδικία κατά του Θεού, εφόσον σαφώς τόσο ο Απόστολος όσο και ο Προφήτης μέσω αυτών των λόγων κηρύσσουν τη θεότητα του Πνεύματος. Διότι ο μεν (Προφήτης) είπε ότι, «Επείρασαν τον Ύψιστο Θεό», και απηύθυνε εκείνη τη ρήση προς τους Ισραηλίτες ως εκ μέρους του Θεού, ότι, «Στην έρημο με πείραξαν οι πατέρες σας»· ο δε μέγας Παύλος απέδωσε αυτά τα λόγια στο Άγιο Πνεύμα, ώστε μέσα από αυτά να αποδειχθεί ολοφάνερα ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ο Ύψιστος Θεός. Άραγε βλέπουν οι εχθροί της δόξας του Πνεύματος την πύρινη γλώσσα των θείων λογίων που φωτίζει τα κρυμμένα, ή θα χλευάσουν σαν να είμαστε μεθυσμένοι από γλεύκος; Εγώ όμως, ακόμη και αν λένε τέτοια εναντίον μας, σας συμβουλεύω, αδελφοί, να μη φοβηθείτε τον ονειδισμό τέτοιων ανθρώπων, ούτε να καταβληθείτε από τις ύβρεις τους.

Πρέπει, λοιπόν, να το πλύνουμε με τα δάκρυα της μετάνοιας. «Διότι αυτός είναι». Επειδή άλλον Θεό δεν γνωρίζουμε· αυτός είναι που πρόκειται να μας κρίνει. «Και εμείς». Διότι και τα έθνη έγιναν λαός του Θεού και πρόβατα της αληθινής ποίμνης· διότι δεν εθεωρούντο μόνο οι Ιουδαίοι, λέει, ότι είναι λαός του Θεού. «Σήμερα». Προς τον λαό που προέρχεται από τα έθνη απευθύνεται ο λόγος· όταν ακούσετε, λέει, τη φωνή του Ευαγγελίου, προσέξτε, να μην απιστήσετε. «Μη σκληρύνετε». Λέει, να μην ακολουθήσετε εκείνον τον προηγούμενο καιρό, ούτε να κάνετε όπως έκαναν οι Ιουδαίοι στην έρημο, παραπικραίνοντας τον Θεό. «Κατά την ημέρα». Διότι σαράντα χρόνια τους ανέθρεψε ως τέκνα στην έρημο, δίνοντάς τους όλα όσα ζητούσαν, και με όλα αυτά εκείνοι γόγγυζαν κατά του Θεού. «Όπου πείρασαν». Ζητώντας διάφορα πράγματα από τον Θεό, και ούτε έτσι δεν ευχαριστούσαν. «Δοκίμασαν». Διότι σαράντα χρόνια δεν πάλιωσε το ένδυμά τους, ούτε τα υποδήματά τους, ούτε οι τρίχες τους μεγάλωσαν, αλλά και τα ενδύματα και τα υποδήματα μεγάλωναν μαζί με τον λαό, και παρ' όλα αυτά γόγγυζαν κατά του Θεού αδιαλείπτως. «Σαράντα». Γι' αυτό, λέει, τους αποστράφηκα, λέει ο Κύριος, διότι είναι γενεά πονηρή και διεστραμμένη. «Και είπα». Τους μέμφεται ο Θεός ως άκαμπτους και σκληρούς στην καρδιά. «Και αυτοί». Δηλαδή δεν θέλησαν να πορευτούν στις οδούς μου, αλλά παρεξέκλιναν.

Και πώς μας ποιμαίνει; Με το ίδιο του το χέρι, δηλαδή, με την ανθρώπινη φύση του. Διότι με αυτήν έδειξε αυτό που είναι ίδιον του ποιμένα, το να δώσει τη ζωή του για το ποίμνιο. Γι' αυτό και ο Ησαΐας λέει: «Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό του, και με τον βραχίονά του θα συνάξει τα αρνιά». «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό την ημέρα του πειρασμού στην έρημο, όπου με πείραξαν οι πατέρες σας». Το ότι το «Σήμερα» δεν σημαίνει μία μόνο ημέρα, ούτε τον παρόντα αιώνα, μας το δίδαξε ο Παύλος γράφοντας προς τους Εβραίους. Λέει δηλαδή: «Να προτρέπετε ο ένας τον άλλον κάθε μέρα, όσο διαρκεί το σήμερα, για να μην σκληρυνθεί κανείς από σας από την απάτη της αμαρτίας». Εάν λοιπόν ακούσουμε τη φωνή του στον παρόντα αιώνα (διότι έχουμε ακούσει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου και με ακολουθούν»), ας μην σκληρύνουμε τις καρδιές μας, ούτε να μιμηθούμε τον λαό των Ιουδαίων, που στους προφήτες ονομάζεται οίκος αντιλογίας και λαός σκληρόκαρδος, ο οποίος πολλές φορές πείραξε και παραπίκρανε τον Θεό στην έρημο, εξαιρέτως δε όταν, αφού νίκησαν τον Χαναναίο, ενώ έπρεπε να ευχαριστούν, καταφέρονταν εναντίον του Θεού κατηγορώντας τον για την έξοδο από την Αίγυπτο. Τότε που έστειλε εναντίον τους θανατηφόρα φίδια, ώστε και ο Παύλος να λέει: «Ας μην εκπειράζουμε τον Κύριο, όπως ακριβώς κάποιοι από αυτούς τον εξέπειρασαν, και εξολοθρεύτηκαν από τα φίδια».

Εκεί όπου θα βρεις τον Απόστολο να λέει στην προς Εβραίους επιστολή: Ορίζοντας κάποια ημέρα, λέγοντας μέσω του Δαβίδ μετά από τόσο χρόνο, όπως έχει προειπωθεί: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας όπως κατά τον παραπικρασμό. Και έτσι δήλωσε ολοκάθαρα ότι και αυτός ο ανεπίγραφος ψαλμός είναι του Δαβίδ και όχι κάποιου άλλου. Επομένως, και οι υπόλοιποι από τους ανεπίγραφους ψαλμούς ανήκουν σε αυτόν.

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ 1348. Ο λόγος του θεσπέσιου Παύλου δεν αναφέρεται στην ανάπαυση των Εβραίων, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Παλαιστίνη με την αρχηγία του Ιησού, υιού του Ναυή· διότι γι’ αυτήν δεν κάνει καθόλου λόγο, αλλά αποβλέπει στη μέλλουσα ανάπαυση, και προς εκείνη κατευθύνεται ο σκοπός των νοημάτων του. Και ότι αυτό είναι αληθινό, το ερμηνεύει ο ίδιος λέγοντας: «Διότι, εάν ο Ιησούς —είναι φανερό ότι εννοεί τον υιό του Ναυή— τους είχε οδηγήσει στην ανάπαυση, δεν θα μιλούσε ύστερα από αυτά για άλλη ημέρα· επομένως, απομένει σαββατισμός για τον λαό του Θεού». Διότι, λέει, εάν εκείνος τους είχε οδηγήσει στην ανάπαυση, ο Δαβίδ, ο οποίος έζησε πολλές γενεές αργότερα, δεν θα έλεγε, μιλώντας για ανάπαυση: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παροργισμό». Επομένως, λέει, η αληθινή ανάπαυση επιφυλάσσεται για τον λαό του Θεού, δηλαδή για όσους, μετά την πίστη, έζησαν κατά τρόπο ευάρεστο στον Θεό· δεν βρίσκεται στην Παλαιστίνη, αλλά έχει ετοιμαστεί στην υπερκόσμια Ιερουσαλήμ.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ότι δηλαδή όχι μόνο δεν αποστρέφεται όσους επιστρέφουν, αλλά τους δέχεται όχι λιγότερο από αυτούς που έχουν κατορθώσει την αρετή· ότι όχι μόνο δεν απαιτεί τιμωρία, αλλά έρχεται προς αναζήτηση των πλανημένων και χαίρει για την εύρεσή τους περισσότερο από ό,τι για τους ήδη σεσωσμένους, ούτε όταν βρισκόμαστε στην αμαρτία να απελπιζόμαστε, ούτε όταν βρισκόμαστε στο αγαθό να επαναπαυόμαστε, αλλά, ακόμη και όταν κατορθώνουμε την αρετή, ας φοβόμαστε, για να μην πέσουμε από υπερβολική σιγουριά, και όταν αμαρτάνουμε, ας μετανοούμε. Διότι αυτό που είπα στην αρχή, αυτό λέω και τώρα, ότι και τα δύο αυτά αποτελούν προδοσία της σωτηρίας μας: και το να επαναπαύεται αυτός που στέκεται, και το να απελπίζεται αυτός που έχει πέσει. Γι' αυτό ο Παύλος, για να διασφαλίσει όσους στέκονται, έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Και πάλι: «Φοβάμαι, μήπως τυχόν, αφού κηρύξω σε άλλους, ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». Ενώ, για να ανορθώσει αυτούς που έχουν πέσει και να τους διεγείρει σε μεγαλύτερη προθυμία, διαμαρτυρόταν γράφοντας στους Κορινθίους ως εξής: «Μήπως πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν»· δείχνοντας έτσι ότι άξιοι θρήνου δεν είναι τόσο εκείνοι που αμαρτάνουν, όσο εκείνοι που δεν μετανοούν για τα αμαρτήματά τους. Και ο προφήτης λέει προς αυτούς: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Γι' αυτό και ο Δαβίδ τους ίδιους αυτούς παρακαλεί λέγοντας: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή Του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό».

Ο Θεός, λοιπόν, οργισμένος επειδή τόσο γρήγορα απέβαλαν τη μνήμη όσων είχαν συμβεί, ορκίστηκε να μην εισέλθει στην κατάπαυση εκείνη η γενιά που είπε αυτά τα λόγια· και όλοι χάθηκαν στην έρημο. Επειδή, λοιπόν, ο Δαβίδ μιλούσε αργότερα, μετά από τη γενιά εκείνων, λέει: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως στον παραπικρασμό»· για ποιον λόγο; Για να μην πάθετε τα ίδια που έπαθαν οι πρόγονοί σας και στερηθείτε την κατάπαυση· είναι προφανές, δηλαδή, ότι τα έλεγε αυτά ακριβώς επειδή εξακολουθούσε να υπάρχει κάποια κατάπαυση.

Διότι, εάν είχαν ήδη λάβει την ανάπαυση, λέει, για ποιο λόγο τους λέει πάλι: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»; Ποια είναι λοιπόν η άλλη ανάπαυση, παρά η βασιλεία των ουρανών, της οποίας εικόνα και τύπος είναι το Σάββατο;

Πώς η θάλασσα περιβάλλει τη γη; «Η άβυσσος είναι ως ιμάτιο το περιβόλαιό της»· διότι έτσι αναφέρει το εβραϊκό κείμενο. Γ΄. Λαμβάνοντας, λοιπόν, αρχή από όσα ελέχθησαν, θα γνωρίσετε και όλα τα υπόλοιπα: τα περί του Χριστού, τα περί της αναστάσεως, τα περί της μέλλουσας ζωής, τα περί της αναπαύσεως, τα περί της κολάσεως, τα περί των ηθικών διδασκαλιών, τα πάντα περί των δογμάτων, και θα βρείτε το βιβλίο γεμάτο από μύρια αγαθά. Και αν περιπέσεις σε πειρασμούς, πολλή παρηγορία θα λάβεις από αυτό· και αν πέσεις σε αμαρτήματα, αμέτρητα φάρμακα θα βρεις να υπάρχουν εκεί· αν βρεθείς σε φτώχεια, αν σε θλίψη, θα δεις πολλά λιμάνια· και αν είσαι δίκαιος, πολλή ασφάλεια θα καρπωθείς από εκεί· και αν είσαι αμαρτωλός, θα λάβεις πολλή παρηγορία. Διότι, εάν είσαι δίκαιος και υποφέρεις δεινά, θα ακούσεις να λέει: «Ένεκέν σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα, θεωρηθήκαμε ως πρόβατα προορισμένα για σφαγή. Όλα αυτά ήλθαν επάνω μας, και δεν σε λησμονήσαμε». Και αν σε γεμίσουν έπαρση τα κατορθώματά σου, θα τον ακούσεις να λέει: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου»· και αμέσως θα ταπεινωθείς. Και αν είσαι αμαρτωλός και έχεις απελπιστεί για τον εαυτό σου, θα τον ακούσεις να ψάλλει συνεχώς: «Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως στον παραπικρασμό»· και γρήγορα θα ανορθωθείς.

Και πάλι: «Δεν επιθυμώ καθόλου τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει»· και, «Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή του». Και πολλά άλλα τέτοια λόγια και παραδείγματα βρίσκονται καταγεγραμμένα στη Γραφή. Και για να μην οδηγηθούμε στην απώλεια με το πρόσχημα της ευλάβειας, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ας ορθώνουμε ως τείχος τη σύνεση που πηγάζει από τις Γραφές σε όλους τους δρόμους που εκτρέπουν τους αμελείς. Μήτε να λες: «Τι πειράζει δηλαδή, εάν κοιτάξω διερευνητικά μια όμορφη γυναίκα;». Διότι, εάν διαπράξεις τη μοιχεία μέσα στην καρδιά σου, γρήγορα θα τολμήσεις να την πράξεις και σαρκικά.

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Και πάλι: Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό· και δεσμεύοντας τους εαυτούς μας με αυτούς τους λογισμούς, ας ανυψωθούμε. Κάνε με να ακούσω το πρωί το έλεός σου, διότι σε σένα ήλπισα. Άλλος λέει: Κάνε με να ακούσω από τον όρθρο το έλεός σου, δηλαδή, γρήγορα.

Το δε «Σήμερα σε εγκαθιστώ», μην το εκλαμβάνεις ότι αναφέρεται σε κάποια συγκεκριμένη ημέρα, αλλά στο αιώνιο και το παντοτινό, όπως λέει ο μακάριος Παύλος: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό», που σημαίνει, σε όποια ημέρα ακούσετε τον Κύριο να λέει, «Μετανοείτε· διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών», μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως οι ονομαζόμενοι Καθαροί. Και αυτά ισχύουν όχι μόνο πριν από το βάπτισμα και υπό την εποχή του νόμου, αλλά και μετά το βάπτισμα και υπό την εποχή της χάριτος. Διότι ακριβώς αυτά ο Δεσπότης Χριστός, παραδίδοντάς τα στους μαθητές του, τα έλεγε με άλλες λέξεις: «Αμήν, αμήν σας λέω, όσα δέσετε πάνω στη γη, θα είναι δεμένα στον ουρανό». Και δεν κατέστησε τους μαθητές του υπευθύνους απλώς για κάποιες λέξεις, αλλά για πραγματικές καταστάσεις, δίνοντάς τους την εξουσία να λύνουν και να δένουν. Κοιτάξτε προπάντων τον μακάριο Πέτρο, πώς έδεσε με τον θάνατο αυτούς που συμφώνησαν στο ψέμα, τον Ανανία και τη Σάπφειρα· και πώς έλυσε αμέσως τη συμφορά του εκ γενετής αναπήρου, χαρίζοντάς του πόδια. Τι θα πουν σε αυτά οι Καθαροί, που παριστάνουν τους καθαρότερους, ενώ είναι πιο ακάθαρτοι από κάθε ακαθαρσία; Διότι κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, ακόμη κι αν η ζωή του πάνω στη γη διαρκέσει μόνο μία ημέρα.

Διότι, εάν μεν είσαι δίκαιος και πάσχεις δεινά, θα ακούσεις ότι: «Ένεκά σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα· θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής. Όλα αυτά ήλθαν σε εμάς, και δεν σε λησμονήσαμε». Εάν σε κυριεύσει έπαρση για τα κατορθώματά σου, σου λέγει: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου»· και αμέσως θα ταπεινωθείς. Εάν είσαι αμαρτωλός και έχεις απελπιστεί από τον εαυτό σου, θα ακούς συνεχώς να ψάλλεται: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και γρήγορα θα ανορθωθείς. Και αν ακόμη φέρεις διάδημα στο κεφάλι σου, θα μάθεις ότι: «Δεν σώζεται ο βασιλιάς χάρη στη μεγάλη του δύναμη, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί με το πλήθος της ισχύος του»· και έτσι θα μπορέσεις να γίνεις μετριοπαθής. Εάν είσαι πλούσιος και επιφανής, πάλι θα ακούσεις: «Αλίμονο σε όσους έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους!» και ότι: «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· και δεν θα θεωρήσεις τίποτα ως σπουδαίο από τα επίγεια. Διότι, όταν το πιο λαμπρό από όλα, η δόξα και η εξουσία, είναι τόσο ευτελές, τι άλλο από τα επίγεια θα ήταν άξιο λόγου; Αλλά μήπως περιέπεσες σε αθυμία;

Και μετά από αυτόν, πάλι ο Μανασσής, ο οποίος ξεπέρασε τους πάντες στη μανία και την τυραννία, και ανέτρεψε τη λατρεία του νόμου, και γέμισε τον ναό με είδωλα, και έκανε την πλάνη να ανθήσει, και έγινε πιο ασεβής από όλους τους προηγούμενους, επειδή μετανόησε αργότερα, συγκαταλέχθηκε στους φίλους του Θεού. Εάν δε, αποβλέποντας στο μέγεθος των δικών του ανομιών, απελπιζόταν για την επιστροφή και τη μεταστροφή του, θα έχανε όλα όσα πέτυχε στη συνέχεια. Τώρα όμως, αντί να προσηλωθεί στην υπερβολή των αμαρτημάτων του, ατενίζοντας την άπειρη ευσπλαχνία του Θεού και συντρίβοντας τα δεσμά του διαβόλου, ανορθώθηκε, αγωνίστηκε και ολοκλήρωσε τον καλό δρόμο. Και όχι μόνο μέσω αυτών που συνέβησαν σε εκείνους, αλλά και μέσω των λόγων του προφήτη, ο Θεός αποκόπτει τους λογισμούς της απελπισίας, λέγοντας τα εξής: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας όπως κατά τον παραπικρασμό». Η δε λέξη «σήμερα» είναι δυνατόν να ειπωθεί σε όλη τη διάρκεια του βίου, ακόμα και στο ίδιο το γήρας, εάν θέλεις· διότι η μετάνοια δεν κρίνεται από την ποσότητα του χρόνου, αλλά από τη διάθεση της ψυχής.

Για να δείξει ότι ο προφήτης μιλάει για αυτήν την τρίτη. Διότι δεν μίλησε για την πρώτη, λέει. Πώς γινόταν άλλωστε να μιλάει για εκείνη που είχε γίνει παλιά; Αλλά ούτε για τη δεύτερη, αυτήν στην Παλαιστίνη. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Εφόσον λέει: δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Απομένει λοιπόν να είναι αυτή η τρίτη, η οποία είναι η βασιλεία των ουρανών. Και ολόκληρο το νόημα του ρητού είναι το εξής: Ο Δαβίδ, λέει, μιλώντας αργότερα, μετά τη γενεά εκείνων, είπε ότι «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας», για να μην πάθετε τα ίδια που έπαθαν οι πρόγονοί μας, και στερηθείτε την κατάπαυση, εφόσον είναι προφανές ότι υπάρχει κάποια κατάπαυση. Επειδή, αν είχαν ήδη λάβει την κατάπαυση, για ποιον λόγο θα τους έλεγε το, «Σήμερα μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως οι πατέρες σας, για να μην πάθετε τα ίδια και στερηθείτε την κατάπαυση»; Ποια είναι λοιπόν η κατάπαυση, παρά η βασιλεία των ουρανών, της οποίας εικόνα και τύπος είναι το Σάββατο;

«Σε ποιους δε ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, παρά σε εκείνους που απείθησαν; Και βλέπουμε ότι δεν μπόρεσαν να εισέλθουν, εξαιτίας της απιστίας.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δʹ. «Ας φοβηθούμε, λοιπόν, μήπως τυχόν, ενώ παραμένει η υπόσχεση να εισέλθουμε στην κατάπαυσή του, φανεί ότι κάποιος από εσάς έχει υστερήσει. Διότι και σε εμάς έχει κηρυχθεί το Ευαγγέλιο, όπως ακριβώς και σε εκείνους, αλλά ο λόγος που άκουσαν δεν ωφέλησε εκείνους, επειδή δεν είχε συγκεραστεί με την πίστη σε αυτούς που τον άκουσαν.» «Εισερχόμαστε γάρ στην κατάπαυση εμείς που πιστέψαμε, καθώς έχει πει: Ως ορκίστηκα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου· μολονότι τα έργα είχαν γίνει από την καταβολή του κόσμου. Διότι έχει πει κάπου για την έβδομη ημέρα το εξής: Και κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του· και σε αυτό το σημείο πάλι: Δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Επειδή λοιπόν απομένει να εισέλθουν κάποιοι σε αυτήν, και εκείνοι στους οποίους κηρύχθηκε προηγουμένως το Ευαγγέλιο δεν εισήλθαν εξαιτίας της απείθειάς τους, πάλι καθορίζει κάποια ημέρα, Σήμερα, λέγοντας μέσω του Δαβίδ μετά από τόσο πολύ χρόνο, καθώς έχει λεχθεί: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας.» Από πού είναι αυτό φανερό; Επειδή οφείλουν κάποιοι, λέει, να εισέλθουν, αλλά όλοι εκείνοι δεν εισήλθαν. Το ότι όμως πρέπει να εισέλθουμε, και ότι πρέπει κάποιοι να εισέλθουν, ας ακούσουμε από πού είναι αυτό φανερό. Μετά από τόσα έτη, λέει, λέει πάλι ο Δαβίδ: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του. «

Ως παραπικρασμό και πειρασμό εννοεί τη δυστροπία του λαού στην έρημο. «Με δοκίμασαν», λέει, «και είδαν τα έργα μου», δηλαδή όταν τους έτρεφα χωρίς να οργώνουν και τους πότιζα με νερό από την πέτρα. «Σαράντα χρόνια δυσαρεστήθηκα με τη γενεά εκείνη», δηλαδή μίσησα τα τεχνάσματά τους και τις απότομες μεταστροφές τους και «επειδή πλανώνταν στην καρδιά τους και δεν γνώρισαν τις οδούς μου», έτσι και εγώ «ορκίστηκα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου» και έτσι έγινε. Και από τις εξακόσιες σαράντα οκτώ χιλιάδες εκείνου του λαού, εκτός από τον Ιησού του Ναυή και τον Χάλεβ, γιο του Ιεφοννή, κανείς δεν εισήλθε στην κατάπαυση του Θεού, στη Γη της Επαγγελίας. Αντιθέτως, εξ ολοκλήρου εκείνα τα πλήθη πέθαναν στην έρημο· άλλοι μεν από τον θάνατο της φθοράς, άλλοι δε σε παρατάξεις πολέμων, θερίστηκαν σαν το χορτάρι. Εισήλθαν όμως στη Γη της Επαγγελίας τα τέκνα τους, και πάλι ο ίδιος αριθμός, δηλαδή εξακόσιες σαράντα οκτώ χιλιάδες, όπως αναφέρει ρητά το βιβλίο των Αριθμών, και εξόντωσαν τριάντα εννέα βασιλείς και αμύθητα πλήθη εθνών, Χαναναίων, Αμορραίων, Γεργεσαίων και των υπολοίπων, και παρέλαβαν σαράντα οκτώ οχυρωμένες πόλεις.

Όπου δε αυτά δεν υπάρχουν, εκεί ανατέλλουν πονηροί διαλογισμοί, τους οποίους ο Κύριος στο Ευαγγέλιο ανέφερε ρητώς· από τους οποίους κυριεύονται όσοι αιχμαλωτίζονται και πλανώνται όσοι αγαπούν αυτή την πρόσκαιρη ζωή. Εμείς όμως, αδελφοί, πρέπει να θυμόμαστε πάντα και διαρκώς τον θάνατο, και να φροντίζουμε ώστε τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής μας με σάρκα να μην τον ζήσουμε πλέον με άτοπες επιθυμίες, αλλά σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. «Διότι είναι αρκετός ο παρελθών χρόνος του βίου για να πράξουμε το θέλημα της σάρκας και των διαλογισμών μας.» Αρκετή είναι η απάτη που μηχανεύεται ο διάβολος, ο οποίος μας κλέβει από την αγαθή επιθυμία και μας εμπλέκει σε πονηρές επιθυμίες· από τις οποίες ποτέ δεν ωφεληθήκαμε, αλλά αντίθετα, κακοπαθήσαμε και ταπεινωθήκαμε. «Τώρα λοιπόν είναι καιρός ευπρόσδεκτος, τώρα είναι ημέρα σωτηρίας.» «Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας», φωνάζει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, επειδή είδε τη φύση μας, η οποία εύκολα γλιστρά προς την αμαρτία και ούτε για μια μέρα δεν παραμένει σταθερή, όρισε από φιλανθρωπία το «τώρα» και το «σήμερα», ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν να αποφεύγει τη μετάνοια. Αλλά, είτε κάποιος έχει αμαρτήσει πολύ είτε ελάχιστα, είτε από παλιά είτε πρόσφατα, ακούγοντας το σωτήριο κήρυγμα, ανανεώνει τον εαυτό του καθημερινά με προθυμία και ανακαινίζεται. Δες πόση είναι η φιλανθρωπία του αγαθού Θεού μας, ο οποίος μας παρέχει γρήγορη και εύκολη τη θεραπεία της αμαρτίας.