Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 95:5

Μόνο δε ο Κύριος είναι δημιουργός των ουρανίων. Διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια. Επειδή εκείνοι μεν που ονομάζονται θεοί αποδείχθηκαν πονηροί δαίμονες, ενώ ο δικός μας Κύριος δημιούργησε τους ουρανούς. Αγιοσύνη και μεγαλοπρέπεια υπάρχει στο αγίασμά του. Αγίασμά του είναι η Εκκλησία, η οποία είναι και αγία και μεγαλοπρεπής. Διότι είναι υψηλός ο διάκοσμος της Εκκλησίας.

Αν και εμείς, σύμφωνα με τον αληθή λόγο, δεν χαρακτηρίζουμε τον Υιό ούτε όμοιο ούτε ανόμοιο με τον Πατέρα. Διότι και τα δύο είναι εξίσου αδύνατα. Επειδή το όμοιο και το ανόμοιο λέγονται με βάση τις ποιότητες, ενώ το θείο είναι απαλλαγμένο από ποιότητα. Ομολογώντας δε την ταυτότητα της φύσεως, και το ομοούσιο αποδεχόμαστε και το σύνθετο αποφεύγουμε, εφόσον ο κατά ουσίαν Θεός και Πατέρας γέννησε τον κατά ουσίαν Θεό και Υιό. Διότι από αυτό αποδεικνύεται το ομοούσιο. Επειδή ο κατά ουσίαν Θεός είναι ομοούσιος με τον κατά ουσίαν Θεό, διότι θεός ονομάζεται και ο άνθρωπος, όπως στο «Εγώ είπα, είστε θεοί». Ακόμη και ο δαίμονας ονομάζεται θεός, όπως στο «Οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Αλλά οι μεν ονομάζονται έτσι κατά χάριν, οι δε κατά ψεύδος. Ο Θεός όμως μόνος είναι κατά ουσίαν Θεός. Και όταν λέω μόνος, δηλώνω την αγία και άκτιστη ουσία του Θεού. Διότι το «μόνος» λέγεται και για κάποιον άνθρωπο, αλλά και απλώς για τη φύση στο σύνολό της.

Απόδειξη γι' αυτό είναι ότι με αυτό το όνομα ονομάζονται πολλά ακόμη και από τα κατώτερα όντα· μάλλον δε, η θεία Γραφή δεν αποφεύγει να χρησιμοποιήσει αυτή την ομωνυμία ούτε για τα εντελώς αταίριαστα πράγματα, όταν ονομάζει τα είδωλα με την προσωνυμία του Θεού. «Διότι οι θεοί», λέει, «που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαλειφθούν και ας ριχτούν κάτω από τη γη». Και, «Όλοι οι θεοί των εθνών», λέει, «είναι δαιμόνια». Ακόμη και η εγγαστρίμυθος, η οποία με τις μαγγανείες της καλούσε για χάρη του Σαούλ τις ψυχές που εκείνος αναζητούσε, λέει ότι είδε θεούς. Αλλά και ο Βαλαάμ, που ήταν οιωνοσκόπος και μάντης και κρατούσε στα χέρια του τα μαντικά όργανα, καθώς λέει η Γραφή, και ο οποίος είχε επιτύχει να διδάσκεται από τους δαίμονες μέσω της περιέργειας της οιωνοσκοπίας, αναφέρεται από τη Γραφή ότι δεχόταν συμβουλές από τον Θεό. Μπορεί κανείς, συλλέγοντας πολλά τέτοια χωρία από τις θείες Γραφές, να τα παραθέσει για να αποδείξει ότι το όνομα αυτό δεν κατέχει καμία πρωτοκαθεδρία έναντι των υπόλοιπων θεοπρεπών προσωνυμιών, αφού, όπως ειπώθηκε, το βρίσκουμε να αποδίδεται ομωνύμως ακόμη και σε αταίριαστα πράγματα. Αντιθέτως, όσον αφορά το όνομα του «αγίου», του «άφθαρτου», του «ευθέος» και του «αγαθού», έχουμε διδαχθεί από τη Γραφή ότι πουθενά δεν αποδίδεται από κοινού σε πράγματα ακατάλληλα.

Διότι δεν θα μπορούσε κανείς να αποκτήσει την τέλεια γνώση του Πατρός με άλλον τρόπο, παρά μόνο αν συμπορεύεται άμεσα και αδιάσπαστα και η γνώση περί του γεννήματος, δηλαδή του Υιού. Διότι, ταυτόχρονα με το να γνωρίσει κανείς τι είναι ο Πατέρας, γνώρισε βεβαίως εξάπαντος και τον Υιό. Επομένως, αποκαλώντας τον Πατέρα έναν και αληθινό Θεό, δεν έχει θέσει τον εαυτό του εκτός. Διότι, όντας μέσα σε αυτόν και προερχόμενος από αυτόν κατά φύση, θα είναι και ο ίδιος αληθινός, και μόνος εντός του μόνου· επειδή εκτός από αυτόν κανένας άλλος δεν θα είναι αληθινός και μόνος Θεός. «Διότι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια»· δούλη δε είναι και η κτίση, την οποία δεν ξέρω πώς προσκυνούν μερικοί, παρασυρόμενοι σε αδόκιμη και εξαιρετικά εμπαθή νοοτροπία. Επομένως, απέναντι στους πολλούς σε αυτόν τον κόσμο που θεωρήθηκαν από απάτη ότι είναι θεοί και έλαβαν νόθη αυτή την ονομασία, αντιπαρατίθεται ο μόνος και αληθινός Θεός, ο κατά φύση Υιός που βρίσκεται εντός Του και προέρχεται από Αυτόν, και διακριτώς και ταυτόχρονα συμφυώς σύμφωνα με τη φυσική ενότητα. Διακριτώς βεβαίως, επειδή νοείται σε δική του, ξεχωριστή ύπαρξη, διότι ο Υιός είναι Υιός και όχι Πατέρας· συμφυώς δε πάλι, διότι μαζί με την ύπαρξη εκείνου που γέννησε θα συνυπάρχει βεβαίως εξάπαντος αυτός που προέρχεται από αυτόν κατά φύση. Διότι ταυτόχρονα νοείται Πατέρας και Υιός, εφόσον είναι και ονομάζεται Πατέρας γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή νοείται ότι έχει γεννήσει.

Γι' αυτό, για να μην υποθέσεις ότι λέγεται φοβερός εναντίον των αγίων, οι οποίοι βεβαίως ονομάστηκαν θεοί, αναγκαία πρόσθεσε: «Διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.» Ο δε Κύριος είναι μέγας και αξιοΰμνητος σφόδρα.] [<Οι Θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.> (B f. 388 b, H f. 430. Cord. Alterius.) Δηλαδή πονηρά και ακάθαρτα πνεύματα, που αρπάζουν για τον εαυτό τους τη δόξα του Θεού, και σαν κάποια σκόνη απλώνουν την ομίχλη της αμάθειας στις διάνοιες των ανθρώπων, για να μην σηκώσουν το βλέμμα τους και δουν τον Δημιουργό και Κύριο των όλων. Αλλά για να υποδεικνύουμε εμείς οι πεφωτισμένοι, που αποκτήσαμε τον πλούτο της γνώσης της αλήθειας, σε αυτούς Εκείνον που αγνοούσαν, λέγοντας: «Ο δε Κύριος δημιούργησε τους ουρανούς.» Διότι από το μεγαλείο των έργων και από την ομορφιά των κτισμάτων αναλόγως κατανοείται ο δημιουργός τους.

Γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους, λοιπόν, επειδή περιέχουν τα θεσπίσματα που αφορούν εμάς τα έθνη, επιλέξαμε και αγαπήσαμε τα ιερά βιβλία των Εβραίων, θεωρώντας τα ως δικά μας. Πολύ περισσότερο μάλιστα, επειδή όχι μόνο ο Μωυσής προανήγγειλε τον νομοθέτη των εθνών που επρόκειτο να έλθει μετά από αυτόν, αλλά και όλοι ανεξαιρέτως οι προφήτες μετά από αυτόν τα ίδια ακριβώς προκήρυτταν, όπως ακριβώς έλεγε ο Δαβίδ: «Τοποθέτησε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Δες πώς και αυτός κάνει λόγο για δεύτερο νομοθέτη των εθνών. Γι' αυτό και σε άλλο σημείο προτρέπει τα έθνη να μην ψάλλουν το παλαιό και Μωσαϊκό άσμα, αλλά ένα άλλο, καινό, λέγοντας: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, ψάλτε στον Κύριο όλη η γη· αναγγείλατε στα έθνη τη δόξα του, σε όλους τους λαούς τα θαυμάσιά του. Διότι μέγας είναι ο Κύριος και πολύ αινετός, φοβερός είναι υπεράνω όλων των θεών. Διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια, ο Κύριος όμως έκανε τους ουρανούς. Προσφέρετε στον Κύριο, οι πατριές των εθνών, προσφέρετε στον Κύριο δόξα στο όνομά του». Και πάλι: «Πείτε στα έθνη ότι ο Κύριος εβασίλευσε· διότι Εκείνος στερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί». Και πάλι: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έκανε θαυμαστά έργα. Γνωστοποίησε ο Κύριος τη σωτηρία του. Ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του. Είδαν όλα τα πέρατα της γης τη σωτηρία του Θεού μας».

Σπεύδοντας, λοιπόν, να διορθώσουν τα σφάλματά τους, επέλεξαν διακόσια από τα πιο επιφανή παιδιά και τα θυσίασαν δημόσια· άλλοι δε, οι οποίοι βρίσκονταν υπό κατηγορία, παραδόθηκαν οικειοθελώς, και δεν ήταν λιγότεροι από τριακόσιοι. Υπήρχε δε σε αυτούς ένας χάλκινος ανδριάντας του Κρόνου, ο οποίος είχε τα χέρια του τεντωμένα με τις παλάμες προς τα πάνω, με κλίση προς το έδαφος, ώστε το παιδί που τοποθετούνταν πάνω του να γλιστρά και να πέφτει σε ένα χάσμα γεμάτο φωτιά». Τέτοια γεγονότα, βεβαίως, παρέδωσε και αυτός μέσα από τη δική του ιστορία. Εύλογα, επομένως, και η Γραφή των Εβραίων κατακρίνει όσους από τους περιτμημένους μιμήθηκαν τέτοια έργα, λέγοντας: «και θυσίαζαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια· και γέμισε φόνους η γη από τα αίματα και μολύνθηκε από τα έργα τους». Αλλά νομίζω ότι μέσω αυτών έχει αποδειχθεί ξεκάθαρα ότι υπήρξε δαιμονική η παλαιότατη και πρώτη ίδρυση των ξόανων, και πως ολόκληρη η ειδωλολατρική θεοποίηση των εθνών αφορούσε δαίμονες όχι αγαθούς, αλλά καθόλα μοχθηρότατους και φαύλους· ώστε να επαληθεύεται ο λόγος που αναφέρεται στις προφητείες: «όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια», καθώς και ο αποστολικός, μέσω του οποίου λέγει ότι «εκείνα που θυσιάζουν, τα θυσιάζουν στα δαιμόνια και όχι στον Θεό». Ειδάλλως, αν υπήρχε κάτι το αγαθό σε αυτά, ώστε εξαιτίας αυτού να λάβουν την προσηγορία των αγαθών, θα ήταν ευεργετικά και σωτήρια για όλους, φίλα προσκείμενα στη δικαιοσύνη και προστατευτικά προς τους ανθρώπους. Όντας όμως τέτοια, πώς θα μπορούσαν να χαίρονται με τις σφαγές των ανθρώπων;

Η Θεία Γραφή έχει αποδώσει και σε αυτούς κατάλληλες ονομασίες, πιο απροκάλυπτα αφενός, όταν τους ονομάζει πνεύματα πονηρά και δαίμονες, αρχές και εξουσίες, κοσμοκράτορες και πνεύματα της πονηρίας, και συμβολικά αφετέρου, όταν προτρέπει τον θεοφιλή άνθρωπο να μην τρομάζει καθόλου από το στίφος των εχθρικών δαιμόνων, λέγοντας: «Επί ασπίδα και βασιλίσκον επιβήση, και καταπατήσεις λέοντα και δράκοντα». Δείγμα δε της εχθρότητάς τους προς τον Θεό είναι το ότι επιθυμούν να αναγορεύονται οι ίδιοι θεοί και να υφαρπάζουν για τον εαυτό τους τις τιμές που ανήκουν στον Θεό, και να προσπαθούν με μαντείες και χρησμούς, σαν με κάποια θέλγητρα και παγίδες, να δελεάζουν τους ευκολόπιστους και να τους αποσπούν από την ανάταση προς τον Θεό των συμπάντων, παρασύροντάς τους στον πανώλεθρο βυθό της ασεβούς και άθεης δεισιδαιμονίας. Γι' αυτό τον λόγο, η εσπευσμένη φυγή μακριά από τις απάτες τους ήταν ανέκαθεν και από παλιά επιδίωξη μόνο των Εβραίων, οι οποίοι ρητά δίδασκαν ότι «όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Τώρα όμως, με τη χάρη του Θεού, μέσω της ευαγγελικής διδασκαλίας του Σωτήρα μας, όλα τα έθνη από κάθε γωνιά της οικουμένης, απαλλαγμένα από τα δαιμονικά δεσμά, ανυμνούν τον Θεό, για τον οποίο διδαχθήκαμε ότι είναι και ο μόνος [σωτήρας και] βασιλιάς και Θεός των πάντων.

Εάν, λοιπόν, και μέσα στον Ένα υπάρχει ο Λόγος και είναι Θεός και αλήθεια, όπως ακριβώς κηρύσσεται στο Ευαγγέλιο, σε ποια διδασκαλία του Κυρίου ανάγει το δόγμα αυτός που χρησιμοποιεί αυτές τις διαχωριστικές εκφράσεις; Διότι η αντιδιαστολή του μόνου γίνεται προς τον μη μόνο, του Θεού προς τον μη Θεό, και του αληθινού προς τον μη αληθινό. Εάν, επομένως, αποβλέποντας στα είδωλα κάνουν αυτή την αντιδιαστολή των λέξεων προς εκείνα, συμφωνούμε και εμείς· διότι, κατ' ομωνυμίαν, το όνομα της θεότητας αποδίδεται στα είδωλα των εθνών, επειδή όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια [και άλλως: αντιδιαστέλλει το μόνο προς το πλήθος, και το αληθινό προς τα ψευδή, και τους μη όντας θεούς προς τον όντα Θεό]. Εάν όμως η αντιδιαίρεση γίνεται προς τον Μονογενή Θεό, ας μάθουν οι σοφοί ότι η αλήθεια αντιδιαστέλλεται μόνο προς το ψεύδος, και ο Θεός προς τον μη όντα θεό. Επειδή δε ο Κύριος, ο οποίος είναι η αλήθεια, είναι Θεός και υπάρχει μέσα στον Πατέρα και είναι ένα με τον Πατέρα, αυτές οι διαχωριστικές εκφράσεις δεν έχουν καμία θέση στο δόγμα. Διότι εκείνος που πιστεύει αληθινά στον Ένα, βλέπει μέσα στον Ένα Εκείνον που είναι σε όλα ενωμένος μαζί Του, και στην αλήθεια και στη θεότητα και στην ουσία και στη ζωή και στη σοφία και απολύτως στα πάντα· ειδάλλως, εάν δεν βλέπει μέσα στον Ένα Εκείνον που είναι όλα αυτά, τότε πιστεύει στο τίποτα.

Είναι βεβαίως εντελώς φανερό πού αποβλέπει η ακολουθία της ιστορίας μέσα από τα αινίγματα: ότι δηλαδή μέσω του Δαβίδ προμηνύεται Εκείνος που προέρχεται από τον Δαβίδ, και ο χρισμένος υποδηλώνει τον Χριστό· και ότι η κιθάρα είναι το ανθρώπινο όργανο, ενώ η ωδή που προέρχεται από αυτήν είναι ο Λόγος που φανερώθηκε σε εμάς μέσω του σαρκωθέντος, του οποίου έργο είναι να αφανίσει την παραφορά που προκαλούν οι δαίμονες, ώστε τα δαιμόνια να μην είναι πλέον οι θεοί των εθνών. Αλλά εκείνος ο βασιλιάς, ο οποίος έχει μέσα του τους δαίμονες, όταν τα πνεύματα υποχωρούν στην ωδή εκείνου που εναρμόνισε το όργανο για τον σκοπό αυτόν, τον χτυπά με το δόρυ (και το δόρυ είναι ξύλο εξοπλισμένο με σίδηρο)· αντί όμως για εκείνον, το δόρυ το δέχεται ο τοίχος. Ως τοίχο εννοούμε το γήινο οικοδόμημα, μέσω του οποίου αντιλαμβανόμαστε το σώμα, γύρω από το οποίο βλέπουμε το ξύλο του σταυρού και τον σίδηρο· ενώ εκείνος ο Δαβίδ, ο χριστός και βασιλιάς, παραμένει έξω από το πάθος. Διότι η θεότητα δεν υφίσταται ούτε τον σταυρό ούτε τους ήλους. Ακούγοντας πάλι για τη Μελχόλ, η οποία προήλθε από τον Σαούλ και με την οποία συζεύχθηκε ο Δαβίδ, δεν παραξενευόμαστε, παρατηρώντας τη λογική συνέχεια. Διότι γνωρίζουμε ότι ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, αλλά πατέρας του θανάτου έγινε ο βασιλιάς της κακίας, ο οποίος στέρησε από τον εαυτό του τη ζωή. Διότι με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος· και βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ έως την εποχή του νόμου, τον οποίο θάνατο ο Απόστολος επιθυμεί να μη βασιλεύει πλέον μέσα μας, στο θνητό μας σώμα.

Ένα είδος απάτης, λοιπόν, ήταν και αυτό των εγγαστριμύθων, των οποίων η μαγγανεία πιστευόταν ότι είχε τη δύναμη να ελκύει πάλι τις ψυχές των απελθόντων στον επάνω κόσμο. Επειδή, λοιπόν, ο Σαούλ είχε περιέλθει σε απόγνωση για τη σωτηρία του, εξαιτίας του ότι όλοι οι αλλόφυλοι είχαν κινηθεί πανστρατιά εναντίον του, και κατέφυγε σε αυτή την επινόηση, ώστε ο Σαμουήλ να του υποδείξει κάποιον τρόπο σωτηρίας, το δαιμόνιο που παρέμενε στην εγγαστρίμυθο, μέσω του οποίου η γυναίκα εξαπατούνταν από συνήθεια, έπαιρνε διάφορες σκιώδεις μορφές στα μάτια της γυναίκας, ενώ τίποτα από όσα έβλεπε η γυναίκα δεν εμφανιζόταν στον Σαούλ. Διότι, καθώς εκείνη ξεκίνησε τη μαγγανεία και τα φαντάσματα βρίσκονταν ήδη στα μάτια της γυναίκας, ο δαίμονας μηχανεύτηκε, ως απόδειξη του ότι τα φαινόμενα ήταν αληθινά, το εξής: να αποκαλύψει πρώτα τον ίδιο τον Σαούλ, ο οποίος ήταν κρυμμένος κάτω από το πρόσχημα της μεταμφίεσής του. Εξαιτίας αυτού ο Σαούλ εκπλάγηκε ακόμη περισσότερο, θεωρώντας ότι η γυναίκα δεν θα έκανε πλέον κανένα λάθος, εφόσον η μαγική δύναμη δεν αγνόησε την ιδιωτική του εμφάνιση. Όταν, λοιπόν, αυτή είπε ότι είδε θεούς να αναβαίνουν και έναν άνθρωπο όρθιο τυλιγμένο με διπλοΐδα (μανδύα), πώς θα στηρίξουν την ιστορική ερμηνεία οι δούλοι του γράμματος; Διότι, εάν αυτός που εμφανίστηκε είναι αληθινά ο Σαμουήλ, τότε αληθινά είναι και θεοί αυτοί που είδε η μάγισσα. Η Γραφή όμως ονομάζει θεούς τα δαιμόνια: «Πάντες γάρ οἱ θεοί τῶν ἐθνῶν δαιμόνια». Μήπως, λοιπόν, μαζί με τα δαιμόνια βρίσκεται και η ψυχή του Σαμουήλ; Μη γένοιτο.

Διότι, εάν εξεταστούν και συγκριθούν τα ονόματα μεταξύ τους, βάσει της σημασίας που διακρίνεται στο καθένα, θα διαπιστωθεί ότι δεν υπολείπονται σε τίποτα από την προσηγορία του Θεού· απόδειξη δε τούτου είναι ότι με αυτό το όνομα ονομάζονται και πολλά από τα κατώτερα όντα, ή μάλλον, η Θεία Γραφή δεν φείδεται αυτής της ομωνυμίας ούτε καν προκειμένου περί αταίριαστων πραγμάτων, όταν αποκαλεί τα είδωλα με την προσηγορία του Θεού. Διότι «οι θεοί», λέγει, «οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαλειφθούν και ας ριφθούν κάτω από τη γη»· και «όλοι», λέγει, «οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Ακόμη και η εγγαστρίμυθος, στις μαντείες της, όταν ανακαλούσε για χάρη του Σαούλ τις ψυχές που εκείνος επιζητούσε, λέγει ότι είδε θεούς. Αλλά και ο Βαλαάμ, ο οποίος ήταν οιωνοσκόπος και μάντης και κρατούσε στα χέρια του τα μαντεία (όπως λέγει η Γραφή), έχοντας κατορθώσει να δέχεται τη διδασκαλία των δαιμόνων μέσω της περιέργειάς του για τους οιωνούς, αναφέρεται από τη Γραφή ότι ελάμβανε συμβουλές από τον θεό. Και μπορεί κανείς να συλλέξει και να παραθέσει πολλά τέτοια χωρία από τις Θείες Γραφές, τα οποία καταδεικνύουν ότι αυτό το όνομα δεν υπερέχει καθόλου έναντι των υπολοίπων θεοπρεπών προσηγοριών, διότι (όπως ελέχθη) χρησιμοποιείται ομωνύμως από τη Γραφή ακόμη και για αταίριαστα πράγματα· αντιθέτως, για το όνομα του αγίου, του αφθάρτου, του ευθέος και του αγαθού, διδαχθήκαμε από τη Γραφή ότι πουθενά δεν αποδίδεται από κοινού σε πράγματα ανάξια.

Επειδή δε η κάθε μία από αυτές τις δυνάμεις ή ενέργειες είναι ο ίδιος ο Θεός —διότι ως αυτός που προέχει μέσα του και υπερέχει από κάθε δύναμη και ως απειροδύναμος, κατά τον μέγα Διονύσιο, είναι ο ίδιος δύναμη, και συνάμα είναι αδύνατον να διαχωρίσει κανείς την κίνηση από το κινούμενο και να αντιληφθεί αυτό που απομένει μόνο του, αλλά αυτός που μνημονεύει εκείνον που ενεργεί υποδηλώνει εξάπαντος σιωπηρά και την ενέργεια, και αυτός που κάνει λόγο για την ενέργεια συμπεριλαμβάνει στον λόγο του εκείνον που ενεργεί μέσω αυτής—, άρα τον ίδιο τον Θεό ο Ακίνδυνος, ω τι φρικωδέστατο άκουσμα, όχι μόνο τον υποβίβασε σε κτίσμα, αλλά και τον συγκατέλεξε με τους ψευδώνυμους θεούς, δηλαδή με τα δαιμόνια —διότι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια—, και μαζί με αυτά, ω τι θράσος, καταράστηκε και Εκείνον. Σε αυτό το σημείο καταλήγουν τα διεστραμμένα συγγράμματα του Ακινδύνου εναντίον μας.

«Όταν οικοδομούνταν ο οίκος...» Αναφέρεται αφενός στην οικοδόμηση του ναού στην Ιερουσαλήμ, μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα· αναφέρεται (σημαίνει) αφετέρου στην Εκκλησία και στην κλήση των εθνών και στην παρουσία του Χριστού και στη χάρη του νέου άσματος, δηλαδή των μυστικών. «Ψάλατε» Νέα κτίση, σύμφωνα με τον απόστολο· τα αρχαία παρήλθαν. Είναι ανάγκη λοιπόν στο εξής να ψάλλεται το νέο άσμα, το μυστικό (το μυστήριο). «Ψάλατε στον Κύριο» Κάθε άνθρωπος· διότι ο άνθρωπος είναι [νοητή] γη. Ψάλατε, λέει, τον ύμνο της χάριτος. «Ψάλατε στον Κύριο» Ψάλατε και υμνήστε τον Χριστό <τον Κύριο>. Διότι ανακαίνισε όλη την κτίση, εμφανιζόμενος σε αυτήν με σάρκα. «Ευαγγελίζεσθε» Στους προφήτες απευθύνεται το Άγιο Πνεύμα· ευαγγελίζεσθε, δηλαδή κηρύξτε τον Χριστό ως σωτήρα του κόσμου. «Αναγγείλατε» Τώρα ο λόγος αφορά τους αποστόλους· διότι μέσω αυτών φωτίστηκαν τα έθνη. «Σε όλους» Διδάξτε, λέει, όλους τους λαούς τα μυστικά· πώς το σώμα του Χριστού τρώγεται ως άρτος και το αίμα Του πίνεται ως οίνος. «Διότι είναι μέγας» Διότι είναι πολλή η μεγαλοσύνη Του και η αίνεσή Του, επειδή έδωσε τον εαυτό Του ως τροφή στους ανθρώπους. «Φοβερός» Αναφέρεται αφενός σε αυτούς που ονομάζονται θεοί (στους θεούς, δηλαδή σε όσους αγωνίστηκαν καλά), αλλά υπάρχουν και οι άρχοντες (αναφέρεται και στους άρχοντες) της γης· πάνω σε όλους όμως ο Θεός είναι φοβερός. «Διότι πάντες» Και οι άρχοντές τους και τα είδωλά τους είναι και τα δύο μαζί δαιμόνια.

Και σε εμάς μεν είναι αγαθός, στους δαίμονες όμως φοβερός. Διότι αυτούς εδώ τους ονόμασε θεούς, όχι επειδή είναι θεοί, αλλά επειδή από κάποιους ονομάζονται έτσι. Μαρτυρεί δε ο Παύλος λέγοντας: Γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση στον κόσμο, και ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός, παρά μόνο ένας. Διότι, ακόμη και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί είτε στον ουρανό είτε επί της γης. Το από ποιους όμως ονομάζονται έτσι, μάθε το από τα ακόλουθα: Ότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.

Είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή να προσαγορεύονται τα πονηρά πνεύματα δαίμονες· και το αποδεικνύουν τα Ευαγγέλια, τα οποία χρησιμοποιούν συνεχώς αυτήν τη λέξη. Οι Έλληνες, ωστόσο, αν και αποδίδουν σεμνή σημασία στο όνομα, υποστηρίζοντας ότι λέγονται «δαίμονες» από το «δαήμονες», δηλαδή ως πύρινοι και ειδήμονες· σε αυτά για τα οποία τους επαινούν, σε αυτά εν αγνοία τους τους κατηγορούν. Διότι, όντας ειδήμονες της κακίας, φέρουν την ονομασία αυτή ως επονείδιστη. Όμως, ο Σύμμαχος, αντί της λέξης «Δαιμόνια», απέδωσε τον όρο ως «Ανυπάρκτους», επειδή επιδιώκουν την ανυπόστατη κακία· ενώ ο Ακύλας τον απέδωσε ως «Επίπλαστους»· διότι απέκτησαν ψευδές και πλασματικό όνομα θεών.

β'. Όλοι λοιπόν οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια. Διότι, έστω και αν θεωρούν μερικούς μικρούς και άλλους μεγαλύτερους, όλοι ωστόσο ανήκουν στην αντίπαλη και πονηρή δύναμη. Πώς είναι αυτό φανερό; Ο δε Κύριος εποίησε τους ουρανούς.

δ΄. Τέτοια είναι πράγματι η δύναμη του Πνεύματος. Έτσι έπραξε κάποτε και ο Δαβίδ: βγήκε στη μάχη γυμνός από όπλα, για να φανεί γυμνή η χάρη του Θεού. Διότι ας μην υπάρχει, λέει, τίποτα το ανθρώπινο, όταν ο Θεός πολεμά υπέρ ημών. Βγήκε λοιπόν γυμνός από όπλα και κατέρριψε εκείνον τον πύργο. Έπειτα, επειδή δεν είχε όπλα, έτρεξε, άρπαξε το ξίφος του Γολιάθ, και με αυτόν τον τρόπο απέκοψε την κεφαλή του βαρβάρου. Το ίδιο ακριβώς έπραξε και ο Παύλος με αυτό το επίγραμμα. Και για να γίνει σαφέστερος ο τρόπος της νίκης, θα σας εξηγήσω και τη δύναμη του επιγράμματος. Βρήκε λοιπόν ο Παύλος στην Αθήνα έναν βωμό, στον οποίο είχε αναγραφεί: «Στον Άγνωστο Θεό». Και ποιος ήταν αυτός που αγνοούσαν, παρά ο Χριστός; Είδες πώς αιχμαλώτισε το επίγραμμα, όχι προς βλάβη εκείνων που το έγραψαν, αλλά για τη σωτηρία και την πρόνοιά τους; Τι λοιπόν; Για τον Χριστό το έγραψαν αυτό οι Αθηναίοι, θα ρωτήσει κανείς; Αν οι Αθηναίοι το έγραφαν για τον Χριστό, δεν θα ήταν τόσο θαυμαστό. Το θαυμαστό όμως είναι αυτό, ότι εκείνοι μεν το έγραψαν με άλλο σκεπτικό, αυτός όμως κατόρθωσε να το μεταβάλει σε κάτι διαφορετικό. Προηγουμένως, είναι αναγκαίο να πούμε για ποιον λόγο οι Αθηναίοι έγραψαν «Στον Άγνωστο Θεό». Για ποιον λόγο, λοιπόν, το έγραψαν; Εκείνοι είχαν πολλούς θεούς, ή μάλλον πολλούς δαίμονες· διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια. Είχαν και εγχώριους, και ξένους. Βλέπετε πόση είναι η γελοιότητά τους.

«Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης. Θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια, σαν σκεύη κεραμέα θα τους συντρίψεις. Και τώρα, βασιλιάδες, συνετιστείτε· διδαχθείτε, όλοι εσείς που κρίνετε τη γη. Δουλέψτε στον Κύριο με φόβο, και να αγαλλιάσθε ενώπιόν Του με τρόμο. Αδράξτε την παιδεία, μήπως οργιστεί ο Κύριος και χαθείτε από τη δίκαιη οδό, όταν ανάψει γρήγορα ο θυμός Του. Μακάριοι είναι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν.» Και πάλι, προαναγγέλλοντας το προφητικό πνεύμα μέσω άλλης προφητείας, διά του ίδιου του Δαβίδ, ότι ο Χριστός θα βασιλεύσει μετά τη σταύρωσή Του, είπε τα εξής: «Ψάλτε στον Κύριο, όλη η γη, και αναγγέλλετε από μέρα σε μέρα τη σωτηρία Του», «διότι μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αξιοΰμνητος, φοβερός πάνω από όλους τους θεούς, διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι είδωλα δαιμονίων, ενώ ο Θεός εποίησε τους ουρανούς. Δόξα και αίνος υπάρχει ενώπιόν Του, και ισχύς και καύχημα στον τόπο του αγιάσματός Του. Αποδώστε στον Κύριο, τον Πατέρα των αιώνων, δόξα.» «Λάβετε χάρη, και εισέλθετε ενώπιόν Του, και προσκυνήστε στις άγιες αυλές Του. Ας φοβηθεί από το πρόσωπό Του όλη η γη, και ας ορθωθεί και ας μη σαλευτεί. Ας ευφρανθούν ανάμεσα στα έθνη· ο Κύριος εβασίλευσε» «από το ξύλο.»

Και ο Τρύφων αποκρίθηκε: «Θα θυμόμαστε και αυτή σου την εξήγηση, εάν ενισχύσεις και αυτήν την απορία και με άλλα επιχειρήματα. Προς το παρόν, όμως, λαμβάνοντας πάλι τον λόγο, απόδειξέ μας ότι ομολογείται από το προφητικό πνεύμα πως υπάρχει άλλος Θεός εκτός από τον Ποιητή των πάντων, αποφεύγοντας να αναφέρεις τον ήλιο και τη σελήνη, τα οποία έχει γραφεί ότι ο Θεός παραχώρησε στα έθνη να τα προσκυνούν ως θεούς. Και χρησιμοποιώντας καταχρηστικά αυτόν τον λόγο, οι προφήτες πολλές φορές λέγουν ότι ''Ο Θεός σου είναι Θεός των θεών και Κύριος των κυρίων'', προσθέτοντας πολλές φορές το ''ο μέγας και ισχυρός και φοβερός''. Διότι αυτά δεν λέγονται επειδή υπάρχουν πραγματικά θεοί, αλλά διότι ο λόγος μάς διδάσκει ότι, υπεράνω των νομιζόμενων θεών και κυρίων, ο όντως Θεός, Εκείνος που εποίησε τα πάντα, είναι ο μόνος Κύριος. Διότι, για να ελέγξει και τούτο το Άγιο Πνεύμα, είπε μέσω του αγίου Δαβίδ: Οι θεοί των εθνών, οι νομιζόμενοι θεοί, είναι είδωλα δαιμονίων, αλλά όχι θεοί. Και επιβάλλει κατάρα σε εκείνους που τα κατασκευάζουν και τα προσκυνούν».

Και από τον ενενηκοστό πέμπτο ψαλμό, από τα λόγια που ειπώθηκαν μέσω του Δαβίδ, αφαίρεσαν αυτές τις λίγες λέξεις: «από το ξύλο». Διότι, ενώ ο λόγος έλεγε: «Πείτε στα έθνη: Ο Κύριος εβασίλευσε από το ξύλο», αυτοί άφησαν το: «Πείτε στα έθνη: Ο Κύριος εβασίλευσε». Όμως, ποτέ δεν ελέχθη στα έθνη από τους ανθρώπους του γένους σας για κανέναν ότι εβασίλευσε ως Θεός και Κύριος, παρά μόνο για αυτόν τον σταυρωθέντα. Για αυτόν, το Άγιο Πνεύμα λέει στον ίδιο ψαλμό ότι σώθηκε, αφού αναστήθηκε, φανερώνοντας ότι δεν είναι όμοιος με τους θεούς των εθνών. Διότι εκείνα είναι είδωλα δαιμονίων. Αλλά για να κατανοήσετε αυτό που λέγεται, θα σας απαγγείλω ολόκληρο τον ψαλμό. Είναι δε ο εξής: Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, ψάλτε στον Κύριο όλη η γη. Ψάλτε στον Κύριο και ευλογήστε το όνομά του. Αναγγέλλετε χαρμόσυνα από ημέρα σε ημέρα τη σωτηρία του. Αναγγείλατε στα έθνη τη δόξα του, σε όλους τους λαούς τα θαυμάσιά του. Διότι μέγας είναι ο Κύριος και πολύ αινετός, φοβερός είναι υπέρ πάντας τους θεούς. Διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια, ο δε Κύριος τους ουρανούς εποίησε. Εξομολόγηση και ωραιότητα είναι ενώπιόν του, αγιοσύνη και μεγαλοπρέπεια στο αγίασμά του. Προσφέρετε στον Κύριο, οι πατριές των εθνών, προσφέρετε στον Κύριο δόξα και τιμή, προσφέρετε στον Κύριο δόξα στο όνομά του. Πάρτε θυσίες και εισέλθετε στις αυλές του.

Αλλά και ο Ζαχαρίας λέει, όπως και εσύ ο ίδιος ανέφερες, ότι ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του ιερέα Ιησού για να του εναντιωθεί, και ειπώθηκε: «Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, αυτός που εξέλεξε την Ιερουσαλήμ». Και πάλι στον Ιώβ είναι γραμμένο, όπως και ο ίδιος είπες, ότι οι άγγελοι ήλθαν να παρασταθούν μπροστά στον Κύριο, και μαζί τους είχε έλθει και ο διάβολος. Και από τον Μωυσή στην αρχή της Γένεσης, έχουμε καταγεγραμμένο ότι το φίδι πλάνησε την Εύα και καταράστηκε. Επίσης, στην Αίγυπτο, μάθαμε ότι υπήρξαν μάγοι που εξισώνονταν με τη δύναμη η οποία ενεργούνταν από τον Θεό μέσω του πιστού θεράποντα Μωυσή. Και γνωρίζετε ότι ο Δαβίδ είπε πως οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.

Και ότι ράβδο δυνάμεως ο ίδιος δεν απέστειλε στην Ιερουσαλήμ ούτε κυριάρχησε στο μέσο των εχθρών του, αλλά ο Θεός ήταν αυτός που απομάκρυνε από αυτόν τους πολεμίους, ενώ εκείνος έκλαιγε και οδυρόταν, ποιος δεν το γνωρίζει; Ο δικός μας Ιησούς, όμως, χωρίς να έχει έλθει ακόμη ενδόξως, απέστειλε ράβδο δυνάμεως στην Ιερουσαλήμ, δηλαδή τον λόγο της κλήσεως και της μετανοίας προς όλα τα έθνη, όπου τα δαιμόνια τα είχαν κυριεύσει, όπως λέει ο Δαβίδ: «Οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Και ο ισχυρός του λόγος έπεισε πολλούς να εγκαταλείψουν τα δαιμόνια στα οποία ήταν δούλοι, και μέσω αυτού να πιστέψουν στον παντοκράτορα Θεό, διότι δαιμόνια είναι οι θεοί των εθνών. Και το ρητό «Εν τη λαμπρότητι των αγίων, εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε», έχει λεχθεί για τον Χριστό, όπως προείπαμε.

Ψαλμός 95. Αίνος ωδής του Δαβίδ, όταν οικοδομούνταν ο οίκος μετά την αιχμαλωσία. Στους Εβραίους είναι ανεπίγραφος. «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούριο, ψάλτε στον Κύριο όλη η γη». Διότι αυτά και τα επόμενα του ψαλμού είναι χαρμόσυνα και γεμάτα από θεία δοξολογία, επειδή μετά την αιχμαλωσία και την επάνοδο του λαού και την οικοδόμηση του οίκου του Κυρίου, έψαλλαν αυτά: και «ότι μέγας είναι ο Κύριος», «οι δε θεοί των εθνών είναι δαιμόνια, ο δε Κύριος εποίησε τους ουρανούς», δηλαδή και όλα τα δημιουργήματα.

Και σύμφωνα με εμάς, λοιπόν, το Αγαθό και το Ένα, αλλά βεβαίως και το Ον και όλα τα άλλα, ανάγονται στο ίδιο, διότι η μόνη αιτία των πάντων, η υπέρθεη Μονάδα και Τριάδα, είναι τα πάντα υπερουσίως. Την οποία, αν και την ονομάζουμε έτσι, ωστόσο ομολογούμε ότι αγνοούμε ποια ακριβώς είναι η ουσία της· διότι τίποτα, ούτε λόγος, ούτε όνομα, ούτε νόημα δεν φανερώνει την κρυφιότητά της, η οποία είναι υπεριδρυμένη σε άβατα ύψη. Έτσι, και ο συλλογισμός μας προχωρά απαλλαγμένος από κάθε αντίφαση· διότι τι θα μπορούσε να αντιτάξει κανείς σε εκείνον που, αναφορικά με το Ίδιο, και καταφάσκει ορθώς τα πάντα και αποφάσκει, αφενός επειδή Εκείνο προϋπάρχει ως η αιτία των πάντων, και αφετέρου εξαιτίας της υπεροχής και του απόρρητου της ουσίας του; Αυτός ο σοφός, όμως, που δεν πρεσβεύει μόνο το Ένα αλλά και πολλούς θεούς, συλλαμβάνεται αμέσως να περιπίπτει σε αντίφαση, όπως είναι φανερό από όσα λέει συμπεραίνοντας αυτό το κεφάλαιο: «εκείνα που κατά κάποιον τρόπο εκπίπτουν από το Αγαθό στερούνται ταυτόχρονα και το Ένα, και εκείνα που με οποιονδήποτε τρόπο στερούνται το Ένα, χάνουν επίσης και το Αγαθό εξαιτίας του διαχωρισμού τους»· επομένως, οι πολλοί θεοί, καθόσον είναι πολλοί και διαχωρισμένοι μεταξύ τους, εξ αυτού του λόγου στερούνται και το Ένα και εκπίπτουν από το Αγαθό. Άρα, δεν είναι απολύτως αγαθοί· και καθόσον δεν είναι αγαθοί, είναι και κακοί, όπως ακριβώς γνωρίζουμε ότι έγιναν οι δαίμονες, οι οποίοι από αγαθές φύσεις έγιναν κακοί κατά προαίρεση, για τους οποίους λέει και ο προφήτης: «οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια».

Καθώς δε ο βάρβαρος επέμενε αναγκάζοντάς τον να γευθεί από τα ειδωλόθυτα, γεμάτος από ένθεη παρρησία ο άνδρας ομολόγησε περίτρανα: «Είμαι χριστιανός και λατρεύω τον Χριστό, τον αληθινό Θεό, ο οποίος δημιούργησε τον ουρανό και τη γη και όλα τα ορατά και τα αόρατα. Και τον άνθρωπο, αφού τον έπλασε με τα ίδια του τα χέρια και τον τίμησε με το λογικό, έπειτα, όταν εκείνος έπεσε, τον ανόρθωσε φιλάνθρωπα, και προσφέροντας σε εμάς, που τιμηθήκαμε με το λογικό, την αληθινή θεογνωσία, πρόκειται να έλθει πάλι ως κριτής ζώντων και νεκρών, για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του και να ζητήσει από τον καθένα αυτό που του εμπιστεύθηκε. Σε αυτόν λοιπόν πιστεύω και φροντίζω να τηρήσω την παρακαταθήκη της πίστεως. Όσο για τους λογής-λογής θεούς που εσείς λατρεύετε, γνωρίζω ότι είναι πραγματικά δαιμόνια, όπως διδάχθηκα από τη θεία Γραφή, η οποία λέει: «διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια».