Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 96:7

Ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά· βλέποντας δηλαδή εκείνους που άλλοτε θεωρούσαν θεούς, να λιώνουν σαν το κερί από τον Κύριο. Προσκυνήστε Τον, όλοι οι άγγελοί Του. Να ευχαριστήσετε, λέγει, για όσα κατόρθωσε στην υπ' ουρανόν.

Διότι έσωσε τους επί της γης, δικαιώνοντάς τους μέσω της πίστεως στον Χριστό. Διότι έτσι η γη έγινε πλήρης από τη δόξα του. Αλλά επειδή και η πρακτική αρετή σε πολλά σημεία ονομάζεται δικαιοσύνη, αυτήν γνωρίζουν να την εξαγγέλλουν πραγματικά μόνο οι ουρανοί, οι οποίοι είναι δίκαιοι άνδρες. Διότι την αποδεδειγμένη πίστη θα την εξαγγείλει ο δίκαιος, καθώς η πίστη τους λογίζεται ως δικαιοσύνη.] [<Προσκυνήστε τον, όλοι οι άγγελοι.> (B f. 392 b, H. f. 440. Cord. Anonymi.) Σε ποιον προστάζονται να προσκυνήσουν; Στον Χριστό προφανώς, δηλαδή στον Μονογενή που ενανθρώπησε. «Διότι όταν, λέει, εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Αναγκαίως λοιπόν εισήγαγε εδώ την προσκύνηση των αγγέλων, ώστε να μην ντραπούμε να προσκυνήσουμε τον Θεό που προσκυνούν οι άγγελοι· και συγχρόνως να γνωρίσουμε ότι, όσοι προσκυνούμε τον Θεό, ανερχόμαστε στην τάξη των αγγέλων.

Παρατηρήσεις από τη θεία Γραφή, ότι ο Υιός δεν είναι ένα από τα κτίσματα, αλλά μάλλον λέγεται και είναι δημιουργός τους. Οι νέοι στη Βαβυλώνα, απαριθμώντας σχεδόν όλη την κτίση, αναφέροντας αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, και λέγοντας ότι ο Θεός πρέπει να υμνείται από όλα, πουθενά δεν κατατάσσουν τον Υιό ανάμεσα σε εκείνα που οφείλουν να τον ευλογούν, ούτε είπαν: Ας ευλογεί ο Λόγος ή η σοφία του Θεού τον Κύριο. Αλλά γνωρίζοντας ότι μαζί με τον Πατέρα λαμβάνει την προσκύνηση, αφού έκαναν μνεία όλων μαζί των κτισμάτων, τον αποσιωπούν εφόσον είναι Δεσπότης και υμνείται και αυτός. Εξίσου και ο μακάριος Ψαλμωδός, προτρέποντας πολλές φορές να υμνείται ο Θεός, και ονομάζοντας όλη την κτίση, λειτουργούς και αγγέλους, και δυνάμεις, και ουρανούς των ουρανών, και σελήνη και ήλιο, λέγοντας ότι αυτά ως δούλα πρέπει να υποτάσσονται στην προσκύνηση του Θεού, πουθενά δεν κατατάσσει ανάμεσά τους τον Υιό, αλλά αντίθετα προστάζει και να προσκυνείται, αναφωνώντας: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Εάν λοιπόν όλη η κτίση προσκυνεί, και ο Υιός προσκυνείται, άρα δεν είναι κτίσμα, αλλά αληθινός Υιός που προσκυνείται μαζί με τον Πατέρα.

Και η εκπλήρωση αυτής της προφητείας πραγματοποιήθηκε με την παρουσία του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, μετά την οποία, στην εκκλησία Του που εκτείνεται σε όλη την οικουμένη, όλοι οι συγκεντρωμένοι λαοί διδάχθηκαν να κλίνουν το γόνυ στον Θεό κατά τις προσευχές τους, αν και οι Ιουδαίοι δεν γνώριζαν να το πράττουν αυτό. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Διότι σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνυ»· διότι δεν θα κάμψει πλέον σε άλλους θεούς ούτε στην πλάνη της ειδωλολατρίας, αλλά «σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνυ», λέει, στον Θεό που τα προαναγγέλλει αυτά, «και σε εμένα θα ορκιστεί κάθε γλώσσα». Αυτό άλλωστε ήταν και το φυσικό επακόλουθο· διότι όσοι από όλα τα έθνη γνώρισαν εμένα ως Θεό, μέσω κάθε γλώσσας και διαλέκτου, βαρβαρικής και ελληνικής, θα με επικαλούνται ως μάρτυρα στους όρκους τους, επιβεβαιώνοντας έτσι τις υποσχέσεις τους. Και αυτοί οι ίδιοι θα πουν: «Δικαιοσύνη και δόξα θα έλθει προς αυτόν», ή κατά τη μετάφραση του Σύμμαχου: «Δικαιοσύνη και ισχύς θα έλθει σε αυτόν». Όλες οι ανθρώπινες αρετές θα έχουν ως τελικό σκοπό Αυτόν, και όλη η ισχύς των ανθρώπων που αγωνίστηκαν για τη θεοσέβεια «θα έλθει προς αυτόν», και θα λάβουν τον καρπό των κόπων τους και την αμοιβή της αρετής, «ενώ όσοι αποχωρίζουν τους εαυτούς τους από Αυτόν θα ντροπιαστούν». Γι' αυτό και σε άλλο σημείο έχει ειπωθεί: «Θα ντροπιαστούν όλοι όσοι προσκυνούν γλυπτά και όσοι καυχιούνται για τα είδωλά τους». Και πότε θα ντροπιαστούν αυτοί, παρά μόνο όταν «κάθε γόνυ κάμψει στον Θεό και κάθε γλώσσα Τον ομολογήσει»;

Φωτιά θα ανάψει ενώπιόν του και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του. Έλαμψαν οι αστραπές του στην οικουμένη· είδε και συγκλονίστηκε η γη. Τα όρη έλιωσαν σαν κερί από το πρόσωπο του Κυρίου, από το πρόσωπο του Κυρίου όλης της γης. Ανήγγειλαν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη του, και είδαν όλοι οι λαοί τη δόξα του. Ας καταντροπιαστούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά, όσοι καυχώνται για τα είδωλά τους. Με αυτά υποδεικνύει τα φοβερά στοιχεία της ανταποδοτικής δυνάμεως, μέσω του πυρός και της αστραπής που διασχίζει τον ουρανό κατά τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού· αποκαλύπτει όμως και την ευαγγελική φωταγωγία, ονομάζοντας αστραπές τους λόγους του θείου κηρύγματος, οι οποίοι εκλάμπουν σε ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν λέμε, βέβαια, ότι έκανε λόγο για την αστραπή που εμφανίζεται κατά τις βροχές, αλλά με το όνομα της αστραπής υποδηλώνει την ανάλαμψη του θείου και νοητού φωτός· ή ονομάζει αστραπές του Χριστού αυτούς που ιερουργούν το θείο και ευαγγελικό κήρυγμα, δηλαδή τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές, οι οποίοι σαν φως καταύγασαν την οικουμένη· προς τους οποίους και ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Εσείς είστε το φως του κόσμου». Διότι το αληθινό φως είναι ο ίδιος ο Υιός, ο οποίος καταφωτίζει κάθε λογική κτίση. Επειδή όμως έγιναν μέτοχοι του δικού Του φωτός και αυτοί, σύμφωνα με το ρητό: «Άνθρακες άναψαν από αυτόν», λαμβάνουν την ονομασία του φωτός του κόσμου.

Διότι, λέγει, νεφέλη και γνόφος βρίσκεται γύρω του. Και αφού υπέδειξε τα φοβερά στοιχεία της ανταποδοτικής του δύναμης, μέσω των οποίων λέει ότι «Πυρ θα προπορευθεί ενώπιόν του και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του», αποκαλύπτει τον ευαγγελικό φωτισμό, ονομάζοντας αστραπές τους λόγους του θείου κηρύγματος, οι οποίοι ακτινοβολούν σε όλη την οικουμένη. Διότι «Φώτισαν», λέγει, «οι αστραπές του την οικουμένη». Και αφού υπέδειξε το ύψος των ευαγγελικών μυστηρίων στη συνέχεια με το να πει ότι «Ανήγγειλαν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη του και είδαν όλοι οι λαοί τη δόξα του»· και αφού προανήγγειλε τόσο την καθαίρεση των ειδώλων όσο και τον αφανισμό αυτής της πλάνης, με όσα λέει: «Ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά, όσοι καυχώνται για τα είδωλά τους», επισυνάπτει τη σφραγίδα των αγαθών, δηλαδή την ένσαρκη εμφάνιση του Κυρίου στους ανθρώπους, λέγοντας: «Φως ανέτειλε για τον δίκαιο και ευφροσύνη για τους ευθείς στην καρδιά».

Από προσώπου: Διότι αναγνώρισαν ότι αυτός που φανερώθηκε είναι Κύριος όλης της γης και δεν έχουν τόπο πάνω στη γη. Ανήγγειλαν: Και οι αισθητοί ουρανοί μέσα από το έργο τους υποδεικνύουν τον Κτίστη· εξάλλου οι απόστολοι ανήγγειλαν τη δικαιοσύνη σε όλα τα έθνη. Και είδαν: Μέσα από το κήρυγμα των αποστόλων. Ας αισχυνθούν: Διότι όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά είδωλα, βλέποντας τη χάρη του Θεού, έσβησαν. Εκείνοι που καυχώνται: Οι οποίοι έλεγαν: αυτοί είναι οι θεοί μας. Όμως αυτοί δεν ήταν θεοί, αλλά είδωλα κωφά. Προσκυνήστε: Διότι όλοι όσοι πίστεψαν στην επιφάνειά του ονομάστηκαν άγγελοι· διότι αυτοί προσκύνησαν εν αληθεία. Άκουσε: Η Εκκλησία. Διότι η Σιών ερμηνεύεται ως σκοπιά· διότι η Εκκλησία εποπτεύει όλα όσα βρίσκονται μέσα μας, ως μητέρα όλων. Και αγαλλίασαν: Οι εκκλησίες, καθώς συγκροτούνται από την ομολογία της πίστεως·

2. Ενώ αυτοί τα ανήγγειλαν, όλοι οι λαοί είδαν τη δόξα του Χριστού, βλέποντας αγράμματους να ρητορεύουν και δαιμόνια να εκδιώκονται από τις σκιές των αποστόλων. Ας ντροπιαστούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά, αυτοί που καυχιούνται για τα είδωλά τους. Είναι δίκαιο να ντρέπονται για τα χειροποίητα είδωλα όχι μόνο όσοι έλαβαν τον γραπτό νόμο, αλλά και εκείνοι που έχουν τον φυσικό νόμο. Διότι σε ποιον δεν είναι ολοφάνερο ότι το δημιουργείν είναι ίδιον του Θεού; Πώς λοιπόν μπορεί να ονομάζεται Θεός εκείνο που έχει δημιουργηθεί από άλλον; Επομένως, είτε κάποιος τα προσκυνά, είτε δεν τα προσκυνά, αλλά καυχιέται ότι αυτός ο ίδιος κατασκεύασε εκείνα που προσκυνούνται από άλλους, είναι και αυτός άξιος ντροπής, εφόσον εισήγαγε στη ζωή μας ένα βαρύ πρόσκομμα. Προσκυνήστε Τον, όλοι οι άγγελοί Του. Αναγκαίως προσέθεσε εδώ την προσκύνηση των αγγέλων, ώστε να μην ντρεπόμαστε να προσκυνούμε τον Θεό, τον Οποίο προσκυνούν οι άγγελοι, και συγχρόνως για να γνωρίσουμε ότι εμείς που προσκυνούμε τον Θεό ανερχόμαστε στην τάξη των αγγέλων. Και επιπλέον, ότι γνώρισμα των αγγέλων είναι να προσκυνούν, και όχι να προσκυνούνται.

Οι θυγατέρες της Ιουδαίας (που λέμε ότι είναι οι Εκκλησίες), αφού συμμετείχαν στη χαρά, εύλογα αγαλλίασαν. Αυτά δε είναι τα κρίματα του Θεού, στα οποία δικαίως αποδίδεται η χαρά. Επειδή, λοιπόν, έλαβαν αισχύνη αυτοί που προσκυνούν τα γλυπτά και καυχώνται για τα είδωλα, έχοντας καταδικαστεί από τον Θεό, το πώς έγιναν αυτά μάθε το από τα εξής: Ότι εσύ, Κύριε, είσαι ο Ύψιστος σε όλη τη γη, υπερυψώθηκες σφόδρα πάνω από όλους τους θεούς. Επειδή αναφέρεται στην κρίση που επιτελέστηκε διά του σταυρού, και ύψος του Μονογενούς είναι ο σταυρός (διότι λέει: «Όταν υψωθώ, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου»), για να μην νομίσει κανείς ότι ο Χριστός δεν ήταν υψηλός πρωτύτερα, τον ονόμασε όχι μόνο υψηλό, αλλά και ύψιστο σε όλη τη γη.

Τα θλιβερά γεγονότα περιορίστηκαν σε εβδομήντα χρόνια. Ως πατέρας ο Θεός τους παιδαγώγησε· τους έπληξε όταν αμάρταναν, αλλά όταν επιστρέφουν με μετάνοια δεν τους αποστρέφεται. Διότι, έστω και αν οι ίδιοι είναι άξιοι συμφορών, ο Θεός πάντως δεν έχει λησμονήσει τις επαγγελίες προς τον Αβραάμ, ούτε αθετεί τις διαθήκες προς τον Δαβίδ· φυλάσσει το ζώπυρο του γένους, συντηρεί και θερμαίνει τον σπινθήρα του σπέρματος· δεν διαψεύδει τα στόματα των πνευματοφόρων προφητών. Πρέπει να προσέλθει ο προσδοκώμενος· όλη η φύση προσμένει εναγωνίως, παρακινημένη από τη φωνή του Ησαΐα, καραδοκώντας το παράδοξο μυστήριο, αναμένει να δει παρθένο να ωδίνει: «Διότι ιδού», λέει, «η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Στο βρέφος εκείνης και οι Πέρσες θα προσκυνήσουν· οι νοερές δυνάμεις θα κάμψουν το γόνυ, ακριβώς όπως είπε ο Δαβίδ: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Τι περισσότερο χρειάζεται να πούμε; Ο αρχιστράτηγος νικά, τρέπει σε φυγή τον αντίπαλο. Οι Ιουδαίοι κατά τον καθορισμένο χρόνο απαλλάχτηκαν από την αιχμαλωσία, και ο Ζοροβάβελ τους επανέφερε, όντας απόγονος του Δαβίδ· ανέκτησαν την Παλαιστίνη, ανοικοδόμησαν τον ναό, ανακαίνισαν τις θυσίες. Αφού παρήλθαν πεντακόσια σαράντα οκτώ χρόνια, γεννά μια ανύμφευτη παρθένος· γεννιέται βασιλιάς αδιάδοχος. Αυτόν προσκύνησαν μάγοι, οι οποίοι δεν ήταν άσχετοι με τους Πέρσες. Άγγελοι δόξασαν τη γέννηση: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία».

Ακόμη και αν άγγελος, ακόμη και αν βασιλιάς σας κηρύττει αντίθετα από ό,τι παραλάβατε, κλείστε τα αυτιά σας· διότι διστάζω προς το παρόν να πω αυτό που είπε ο θείος απόστολος: «Ας είναι ανάθεμα», αναμένοντας τη διόρθωση. Αλλά λένε εκείνοι που δεν ερευνούν το νόημα της Γραφής, ότι ο Θεός είπε μέσω του Μωυσή του νομοθέτη: «Δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται στον ουρανό και από όσα βρίσκονται στη γη»· και μέσω του προφήτη Δαβίδ: «Ας ντροπιαστούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά, όσοι καυχώνται για τα είδωλά τους», και πολλά άλλα παρόμοια. Διότι όσα κι αν παραθέσουν από τη Θεία Γραφή και από τους αγίους Πατέρες, έχουν την ίδια έννοια.

Για τον λόγο αυτόν απαγόρευσε ο Θεός να κατασκευάζεται οποιοδήποτε ομοίωμα, όπως λέει ο Μωυσής στο Δευτερονόμιο: Γνωρίζω αυτόν που είπε αψευδώς: «Ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και «τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», και «δεν θα κατασκευάσεις γλυπτό ούτε κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν πάνω στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη», και «ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά», και «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν», και όσα παρομοίως «ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς του Υιού, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Γνωρίζω αυτόν που είπε: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Πιστεύω σε έναν Θεό, μία αρχή των πάντων, άναρχο, άκτιστο, ανώλεθρο και αθάνατο, αιώνιο και αΐδιο, ακατάληπτο, ασώματο, αόρατο, απερίγραπτο, ασχημάτιστο, μία υπερούσια ουσία, υπέρθεη θεότητα, σε τρεις υποστάσεις, Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και αυτόν μόνο λατρεύω και σε αυτόν μόνο προσφέρω την προσκύνηση της λατρείας. Έναν Θεό προσκυνώ, μία θεότητα, αλλά λατρεύω και την Τριάδα των υποστάσεων, τον Θεό Πατέρα και τον σεσαρκωμένο Θεό Υιό και τον Θεό Άγιο Πνεύμα, έναν Θεό.

Ψαλμός 96ος. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν η γη αποκαθίστατο. Στους Εβραίους είναι ανεπίγραφος: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη, ας ευφρανθούν τα πολλά νησιά». Ο παρών ψαλμός επιβεβαιώνει τα ισοδύναμα με τον προηγούμενο ψαλμό, σχετικά και με την ενανθρώπηση του Χριστού και με τη Δευτέρα Παρουσία Του. Γι' αυτό και προσθέτει: «Πυρ θα προπορεύεται ενώπιόν Του», λέει, «και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς Του». Το δε «Φώτισαν οι αστραπές Του την οικουμένη», δηλώνει την αισθητή και νοητή δύναμη της χάρης, ότι δηλαδή οι πράξεις Του και τα θεϊκά σημεία «φώτισαν την οικουμένη» σαν αστραπές που καταυγάζουν, τις οποίες «είδε η γη και συγκλονίστηκε. Τα όρη σαν κερί έλιωσαν από το πρόσωπο του Κυρίου όλης της γης». Ως όρη, βέβαια, εννοεί τους τυράννους βασιλείς, οι οποίοι έλιωσαν από το πρόσωπο του Κυρίου Ιησού, ως αντίπαλοί Του, και έγιναν παρανάλωμα του αιώνιου πυρός. «Ανήγγειλαν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη Του», δηλαδή οι απόστολοι, «και είδαν όλοι οι λαοί τη δόξα Του», δηλαδή μέσω «των σημείων που ακολουθούσαν» το κήρυγμα των μαθητών, όσοι τα έβλεπαν κατανοούσαν τη δόξα του κηρυττόμενου Χριστού. Και «ντροπιάζονταν όλοι όσοι προσκυνούσαν τα γλυπτά, όσοι καυχιόνταν για τα είδωλά τους», οι Μαξιμιανοί, οι Διοκλητιανοί, οι Ιουλιανοί, και όσοι ήταν ομόφρονες και συμμέτοχοι με αυτούς. «Προσκυνήστε Τον όλοι οι άγγελοί Του».

Διότι, αν και έγινε άνθρωπος, έγινε για τους ανθρώπους· γι' αυτό «προσκυνήστε τον», ως Θεό, «όλοι οι άγγελοί του. Άκουσε και ευφράνθηκε η Σιών και αγαλλίασαν οι θυγατέρες της Ιουδαίας». Πολλές φορές οι απόστολοι, επιστρέφοντας στη Σιών από τις χώρες, αναγγέλλοντας όσα μέσω αυτών έκανε ο Θεός και την επιστροφή των εθνών, πρόσφεραν όχι τυχαία ευφροσύνη στους πιστούς στην Ιουδαία, σε άνδρες και θυγατέρες. «Ένεκα των κριμάτων σου, Κύριε», δηλαδή εξαιτίας των οικονομιών και των θαυμασίων σου, Κύριε, διότι «Εσύ είσαι Κύριος Ύψιστος σε όλη τη γη»· και αν ακόμη σαρκώθηκες, όμως «υπερυψώθηκες σφόδρα πάνω από όλους τους θεούς» και σε τίποτα δεν βλάφτηκε η θεότητά σου από τη σάρκα. «Όσοι αγαπάτε τον Κύριο, να μισείτε τα πονηρά». Ιδού το σημάδι της αγάπης προς τον Θεό: το να μισεί κανείς τις πονηρές πράξεις, όσες μισεί και ο ίδιος ο Κύριος. «Φυλάσσει ο Κύριος τις ψυχές των οσίων του», δηλαδή εκείνων που μισούν τα πονηρά, και «θα τους γλιτώσει από το χέρι του αμαρτωλού. Φως ανέτειλε για τον δίκαιο και για τους ευθείς στην καρδιά ευφροσύνη». Διότι όπου υπάρχει νοερό φως και ένθεη ευφροσύνη, εκεί η άνοια και το πονηρό μίσος δεν θα βρουν τόπο. Γι' αυτό και προσθέτει: «Ευφρανθείτε, δίκαιοι, εν Κυρίω και δοξολογείτε τη μνήμη της αγιωσύνης του», δηλαδή, ευφραινόμενοι ένθεα και φωτιζόμενοι, οφείλετε να τον ευχαριστείτε, να φέρετε πάντοτε στη μνήμη σας την αγιωσύνη του και να απέχετε από τα χαμερπή.