Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 97:1

Εν όψει αυτών, τι αρμόζει να πράξουμε; Να πανηγυρίσουμε μαζί με τον μακάριο Δαβίδ· διότι και ζει και, αν και σιωπά, ψάλλει, επειδή από το δικό του σπέρμα ανέτειλε για εμάς κατά σάρκα ο ελευθερωτής. Δες τον σήμερα να συγχορεύει. Διότι λέει: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έπραξε θαυμαστά». Διότι έχει καταργηθεί η τελετή του διαβόλου και τα μαντικά ύδατα δεν ενεργούν πλέον, αλλά η χάρις του βαπτίσματος ελευθερώνει. Αυτά είναι τα δώρα που προσέφερε ο Χριστός στην Εκκλησία. Για τον λόγο αυτόν έγινε άνθρωπος, παραμένοντας Θεός, χωρίς να υποστεί βλάβη ο ίδιος, προκειμένου να ελευθερώσει εμάς.

Ψαλμός του Δαυίδ, 97ος. Υπόθεση. Και αυτός ο ψαλμός υποδηλώνει την πρώτη παρουσία του Κυρίου, καθώς και την πίστη όλων των εθνών σε Αυτόν, την οποία Εκείνος κατέστησε πραγματικότητα σύμφωνα με τις υποσχέσεις που είχαν δοθεί στους πατέρες. Γι' αυτό, ο λόγος προτρέπει όλα τα έθνη να αναπέμψουν επινίκιο αλαλαγμό για τον θρίαμβο που Εκείνος κατήγαγε υπέρ αυτών. «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έπραξε θαυμαστά». Διότι είναι αληθώς θαυμαστό το γεγονός ότι καταργήθηκε ο θάνατος και αναβίωσε και πάλι το ανθρώπινο γένος.

Τον έσωσε η δεξιά Του. Διότι ο Χριστός, ο Οποίος είναι η δεξιά του Πατρός, προσήγαγε στον δικό Του Πατέρα την οικουμένη. Καθώς δεν είχε ανάγκη από ανθρώπινη βοήθεια. Ο Κύριος έκανε γνωστό το σωτήριό Του. Ως «σωτήριον» εννοεί την ένσαρκη παρουσία Του· σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Συμεών: «Διότι είδαν οι οφθαλμοί μου το σωτήριό Σου». Ενώπιον των εθνών απεκάλυψε τη δικαιοσύνη Του. Εκβάλλοντας αφενός τον άρχοντα αυτού του αιώνος, και δικαιώνοντας αφετέρου εμάς, που στο παρελθόν είχαμε τυραννηθεί.

Δηλαδή και με άλλον τρόπο θα κατανοήσεις τη δύναμη των προκειμένων λόγων. Διότι, επειδή έχει κληθεί προς επίγνωση του Χριστού, καθώς λέει ο Θεός και Πατέρας: «Εξέγερσου, Ιερουσαλήμ, και ενδύσου την ισχύ του βραχίονά σου», έχοντας, τρόπον τινά, αφυπνιστεί και έχοντας έρθει σε ανάμνηση της ισχύος της, συνομιλεί μαζί της και της λέει: Δεν είσαι εσύ εκείνη που ερημώνει τη θάλασσα και το πλήθος της αβύσσου; Εκείνη που έθεσε τα βάθη της θάλασσας ως οδό διάβασης για εμάς που σωζόμαστε και έχουμε λυτρωθεί, καθιστώντας οδό την πορεία μέσα από τα κύματα; Και είναι βέβαια φυσικό, η πείρα αυτών που έχουν ήδη συμβεί να γίνεται αποδεκτή από αυτούς ως ακλόνητη πίστη για όσα πρόκειται να συμβούν στο εξής. Διότι εκείνος που τους οδήγησε μέσα από τη θάλασσα, οπωσδήποτε θα καταργήσει και τον κλύδωνα του παρόντος βίου, και θα καταστήσει ανενεργή τη μάταιη και ακατάστατη ταραχή των κοσμικών πραγμάτων, ώστε με κανέναν τρόπο να μην πνιγούν στις κοσμικές φροντίδες οι ψυχές των κεκλημένων· αλλά θα τους περάσει πέρα από κάθε πειρασμό, ώστε σωσμένοι και λυτρωμένοι να τον δοξολογούν λέγοντας: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι θαυμαστά έπραξε ο Κύριος. Τον έσωσε η δεξιά του, και ο άγιος βραχίονάς του.» Δεξιά δε και βραχίονας του Θεού και Πατρός δεν θα μπορούσε να είναι άλλος παρά μόνο ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός. <Διότι από τον Κύριο θα επιστρέψουν, και θα έλθουν στη Σιών με ευφροσύνη και αγαλλίαση αιώνια.>

Και πάλι σχετικά με τον Θεό Πατέρα: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούργιο, διότι θαυμαστά έργα έκανε ο Κύριος. Τον έσωσε το δεξί του χέρι και ο άγιος βραχίονάς του.» <Απομακρυνθείτε, απομακρυνθείτε, βγείτε από εκεί, και μην αγγίζετε τίποτα ακάθαρτο. Βγείτε από το μέσο της, ξεχωρίστε, εσείς που μεταφέρετε τα σκεύη του Κυρίου, διότι δεν θα βγείτε με ταραχή, ούτε σαν να βρίσκεστε σε φυγή.

ΨΑΛΜΟΣ 97ος. <Ψάλατε στον Κύριο άσμα καινό.> (B f. 393 b, H f. 443.) Καινό είναι το άσμα· διότι τα πάντα εν Χριστώ είναι καινά, τα παλαιά παρήλθαν. Και μετά από λίγο: [Και ποια είναι αυτά τα καινά; Αυτά προφανώς που έγιναν διά του Χριστού. Διότι παλαιότερα, όπως είπα, ο Θεός των όλων λύτρωσε τον Ισραήλ διά του Μωυσή και τους απελευθέρωσε από την πικρή δουλεία· ο Φαραώ καταποντίστηκε στη θάλασσα ενώ τους καταδίωκε, και για αυτόν ακριβώς τον λόγο δοξαζόταν ο Θεός. Αλλά σε αυτά συνίστανται τα δικά τους γεγονότα. Ας δούμε όμως τα καινά που έγιναν διά του Χριστού. Δεν λυτρώθηκε ένα μόνο έθνος, όπως παλαιότερα μόνο ο Ισραήλ, αλλά μάλλον σώθηκε ολόκληρη η γη. Δεν βλέπουμε Αιγύπτιο άνθρωπο πνιγμένο στη θάλασσα, αλλά τον ίδιο τον αλαζόνα και ολέθριο Σατανά πεσμένο, και κείμενο κάτω από τα πόδια των αγίων. Διότι είπε κάπου ο Χριστός: «Ιδού, σας έδωσα την εξουσία να πατάτε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, και τίποτα απολύτως δεν θα σας βλάψει.» Ως φίδια και σκορπιούς ονομάζει τους πονηρούς και ιοβόλους δαίμονες· από τη σκαιότητα των οποίων έχουμε απαλλαγεί.] Και μετά από λίγο: Για ποια πράγματα λοιπόν και έχοντας ποιες αφορμές για να ψάλλουμε, ο ίδιος πάλι θα σε διδάξει λέγοντας: «Διότι θαυμαστά εποίησε ο Κύριος.» Και ποια είναι αυτά;

Τα εξαίρετα και θαυμαστά, τα οποία έπραξε ο Σωτήρας και Κύριος των πάντων. [«Τον έσωσε η δεξιά του.» Διότι η δεξιά του Πατρός, δηλαδή ο Υιός, έσωσε ό,τι βρίσκεται κάτω από τον ουρανό· έτσι τον ονομάζει και ο ίδιος ο Πατέρας λέγοντας: «Διότι θα υψώσω στον ουρανό το χέρι μου, και θα ορκιστώ στη δεξιά μου», με την οποία στερέωσα τον ουρανό και θεμελίωσα τη γη. [Διότι διέσωσε η δεξιά του Θεού και Πατρός, δηλαδή ο Υιός, την οικουμένη για τον ίδιο τον γεννήτορά του, ανυψώνοντάς την στη θεογνωσία και απαλλάσσοντας από τον θάνατο και τη φθορά το συντριμμένο από την αμαρτία δημιούργημα, καίτοι είχε πλαστεί κατ' εικόνα του Κτίστη. [Ονομάζει δεξιά του Θεού και Πατρός τον Υιό· διότι μέσω αυτού, ως διά της ιδίας του χειρός, ο Πατέρας έφερε τα πάντα στην ύπαρξη· και το μαρτυρεί αυτό ο σοφότατος Ιωάννης λέγοντας: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος.

ΛΟΓΟΣ ΚΖ'. 1. Πάλι μάς συγκεντρώνει στον συνήθη εορτασμό και την πάναγνη εορτή ο λαμπρός χορός των αγίων, και μας παραγγέλλει να αναπέμπουμε ευχαριστήριες ωδές στον Σωτήρα των πάντων Χριστό, λέγοντας: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη». Διότι παλαιά μεν, μέσω του πανσόφου Μωυσή, ο Ισραήλ απαλλασσόταν από τη δουλεία στην Αίγυπτο. Τα υπόλοιπα όμως έθνη, από την ανατολή μέχρι τη δύση και σε όλα τα άλλα σημεία της γης, όντας υποδουλωμένα σε ανόσιο τύραννο, δηλαδή στον Σατανά, και έχοντας αδιαχώριστο τον ζυγό της αμαρτίας, ήταν γεμάτα από την έσχατη αθλιότητα. Επειδή όμως εβασίλευσε ο Χριστός σε όλη την υφήλιο, προσφωνώντας προς όσους πιστεύουν σε Αυτόν και λέγοντας: «Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας»· απαλλαγμένοι από τη βδελυρότητα του πονηρού και αποστάτη δαίμονα, και έχοντας διαφύγει από τα πικρά στίφη των δαιμόνων, σχεδόν προτρέποντας με κραυγές ο ένας τον άλλον και λέγοντας: «Ας συντρίψουμε τα δεσμά τους, και ας απορρίψουμε από πάνω μας τον ζυγό τους»· και γεμίζοντας με απέραντη χαρά, τιμούν τον χορηγό της σωτηρίας και πρύτανη κάθε τους ευημερίας με τις δοξολογίες που Του πρέπουν, και λένε εκείνο που ειπώθηκε δια της φωνής του θεσπέσιου Δαβίδ: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι θαυμαστά έργα έπραξε ο Κύριος, τον έσωσε η δεξιά Του και ο άγιος βραχίονάς Του». Ως δεξιά δε και βραχίονα του Θεού και Πατρός ονομάζουν τον Υιό.

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Χριστός συνομιλώντας με τους Ιουδαίους: «Αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού;» Και αποκαλεί εδώ δάχτυλο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο κατά κάποιον τρόπο εκφύεται από τη θεία ουσία και εξαρτάται φυσικά από αυτήν, όπως ακριβώς και το δάχτυλο από το ανθρώπινο χέρι. Διότι βραχίονα και δεξιά του Θεού αποκαλούν οι θείες Γραφές τον Υιό, σύμφωνα με το: «Τον έσωσε η δεξιά του και ο άγιος βραχίονάς του.» Και πάλι: «Κύριε, είναι υψηλός ο βραχίονάς σου και δεν το γνώριζαν· όταν το γνωρίσουν, θα καταντροπιαστούν.» Όπως λοιπόν ο βραχίονας είναι φυσικά συναρμοσμένος σε όλο το σώμα, ενεργώντας όλα όσα αποφασίζει ο νους, και συνήθως χρίει, χρησιμοποιώντας προς τούτο το δάχτυλο, έτσι ας θεωρήσουμε και τον Λόγο του Θεού ως προερχόμενο από αυτόν και φυσικά συναρμοσμένο μέσα του, για να το πω έτσι, και συμφυή, και ότι μέσα στον Υιό διήκει φυσικά και ουσιωδώς από τον Πατέρα το Πνεύμα, μέσω του οποίου τα πάντα χρίει και αγιάζει. Επομένως, το Άγιο Πνεύμα δεν φαίνεται να είναι αλλότριο ούτε αποξενωμένο από τη θεία φύση, αλλά προέρχεται από αυτήν και υπάρχει μέσα της φυσικά. Όπως ακριβώς λοιπόν και το δάχτυλο του σώματος βρίσκεται στο χέρι, όντας ομοφυές με αυτό, και το χέρι πάλι βρίσκεται στο σώμα χωρίς να είναι ετερούσιο ως προς αυτό. Εφόσον λοιπόν τα πράγματα έχουν έτσι, το Πνεύμα είναι συνεπώς Θεός, και τίποτε άλλο.

Στο Ψαλτήριο. Ψάλτε στον Κύριο άσμα νέο, διότι έκανε θαυμαστά έργα ο Κύριος. Τον έσωσε το δεξί του χέρι, και ο άγιος βραχίονάς του. Το δεξί χέρι του Κυρίου έδειξε δύναμη, το δεξί χέρι του Κυρίου με ύψωσε. Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του, και ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας έπλασε, διότι αυτός είναι ο Θεός μας, και εμείς λαός της βοσκής του, και πρόβατα του χεριού του.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ 97ος. «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έκανε θαυμαστά έργα». Και αυτός ο ψαλμός έχει το ίδιο νόημα· διότι προφητεύει καθεμία από τις δύο παρουσίες του Σωτήρα, αλλά αναφέρεται εκτενέστερα στη δεύτερη. Εύλογα προστάζει να προσφέρουν στον Θεό άσμα καινό, επειδή κηρύττει τη μεταβολή των παλαιών καταστάσεων και προαναγγέλλει νέα πολιτεία. Διότι υπερφυή και παράδοξα είναι τα όσα έγιναν από τον Θεό του σύμπαντος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο Σωτήρας, αφού ήλθε στον κόσμο και με τη χάρη του Θεού γεύθηκε τον θάνατο για χάρη όλων ώστε να σηκώσει την αμαρτία του κόσμου, όπως θα φανεί από τους επόμενους στίχους, μας αξίωσε των μεγάλων και απόρρητων μυστηρίων. «Τον έσωσε η δεξιά του και ο άγιος βραχίονάς του». Έχει αποδειχθεί από πολλά χωρία ότι ο Σωτήρας είναι η δεξιά και ο βραχίονας του Θεού, σύμφωνα με το κείμενο περί της δεξιάς και του βραχίονος.

Σώζει, λοιπόν, για τον ίδιο τον Θεό η δεξιά Του αυτούς που έχουν ανυψωθεί στη μακαριότητα. Διότι δεν σώζεται για τον Κύριο τον Θεό καθένας που σώζεται· αλλά μόνον, και μάλιστα καθένας, εκείνος που απαλλάσσεται από τα κακά και τα πάθη σύμφωνα με τον ορθό λόγο, και έχει αποδεχθεί τη γνώση της αλήθειας με ευσέβεια. Διότι αυτός που έχει σωθεί από ασθένειες και τραύματα δεν σώζεται οπωσδήποτε για τον Θεό, μάλιστα όταν δεν αντιλαμβάνεται ότι η υγεία του έχει δοθεί από τον Θεό. Άγιος δε είναι ο βραχίονας του Θεού, όχι επειδή κατέχει την αγιότητα κατά μετοχήν, αλλά επειδή είναι βραχίονας του Αγίου Πνεύματος. Και ίσως «δεξιά» μεν ονομάζεται η ενεργητική δύναμη του Θεού, η οποία δεν είναι άλλη από τον Θεό Λόγο, επειδή πράττει τα πάντα δεξιά, δηλαδή άγια, σοφά, άμεμπτα και αξιέπαινα· «βραχίονας» δε, λόγω της ισχύος και της υπερβάλλουσας κραταιότητας.

Χάρις λοιπόν να είναι στον Θεό για όλα, τον παντοκράτορα και βασιλιά των πάντων, και η μέγιστη χάρις στον σωτήρα και λυτρωτή των ψυχών μας Ιησού Χριστό, μέσω του οποίου ευχόμαστε να διαφυλάττεται για εμάς διαπαντός βεβαία και ακλόνητη η ειρήνη, τόσο από τις εξωτερικές ταραχές όσο και από τις εσωτερικές της διανοίας. Μαζί με τις ευχές, προσθέτοντας τώρα και τον δέκατο τόμο της Εκκλησιαστικής Ιστορίας στους προηγούμενους που έχουν εκτεθεί, σε εσένα θα τον αφιερώσουμε, ιερότατέ μου Παυλίνε, επικαλούμενοί σε ως επισφράγισμα ολοκλήρου του έργου. Και ευλόγως, σε αυτόν τον τέλειο αριθμό (τον δέκατο), θα κατατάξουμε εδώ τον τέλειο και πανηγυικό λόγο για την ανανέωση των εκκλησιών, υπακούοντας στο θείο Πνεύμα που μας παραγγέλλει ως εξής: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έκανε θαυμαστά έργα· τον έσωσε το δεξί του χέρι και ο άγιος του βραχίονας· έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και ακολουθώντας το θείο λόγιο που προστάζει το καινό άσμα, ας αναφωνήσουμε τώρα διαμέσου αυτού του λόγου ότι, μετά από εκείνες τις δεινές και σκοτεινές όψεις και διηγήσεις, αξιωθήκαμε πλέον να βλέπουμε τέτοια πράγματα και να πανηγυρίζουμε για τέτοια γεγονότα, τα οποία πολλοί πριν από εμάς, οι οποίοι υπήρξαν όντως δίκαιοι και μάρτυρες του Θεού, επιθύμησαν να δουν πάνω στη γη και δεν τα είδαν, και να τα ακούσουν και δεν τα άκουσαν.

στα οποία προσθέτει: «και θα κυριαρχήσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τους ποταμούς έως τα πέρατα της οικουμένης». Και πάλι: «όλα τα έθνη θα τον υπηρετήσουν». Και πάλι: «θα ευλογηθούν εν αυτώ όλες οι φυλές της γης, όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν». Και στο τέλος του ψαλμού: «και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη, γένοιτο, γένοιτο». 〈ΙΔ'. Ψαλμός 97ος〉. «Ψάλτε στον Κύριο νέο άσμα, διότι έκανε θαυμαστά έργα ο Κύριος. Τον έσωσε το δεξί του χέρι και ο άγιος βραχίονάς του. Γνωστοποίησε ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του. Θυμήθηκε το έλεός του προς τον Ιακώβ, και την αλήθεια του προς τον οίκο του Ισραήλ· είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας, αλαλάξτε προς τον Κύριο όλη η γη». Και προσθέτει: «ας σαλευθεί η θάλασσα και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν. Οι ποταμοί θα χειροκροτήσουν μαζί, τα όρη θα αγαλλιάσουν ενώπιον του Κυρίου, διότι έρχεται να κρίνει τη γη, θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη και τους λαούς με ευθύτητα». 〈ΙΕ'. Από τη Γένεση〉. «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, ούτε ηγέτης από τους μηρούς του, έως ότου έλθει εκείνος για τον οποίο προορίζεται, και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών». 〈ΙΣΤ'. Από τον Σοφονία〉. «

Γι' αυτό, λοιπόν, ψάλατε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έπραξε θαυμαστά έργα. Κλυδωνιζόμασταν, πολεμούμασταν, εξωθούμασταν· άλλα μεν από τα δεινά ήταν ήδη παρόντα, άλλα δε επρόκειτο να έλθουν. Αλλά ποιος μετέβαλε την καταιγίδα σε αύρα; Ποιος συνέτριψε όπλο, και ρομφαία, και πόλεμο; Ποιος δέχθηκε εμάς τους εξωσμένους και απορριμμένους; Δεν είσαι Εσύ ο Θεός, που τα ενέργησες αυτά;

Ψαλμός του Δαβίδ. Στον Χριστό αφιερώθηκε ο ψαλμός· αποτελεί δε και προτροπή προς τους πιστούς. «Ψάλατε» Εννοεί το άσμα της χάριτος, το οποίο ψάλλουν οι πιστοί [καθημερινά] κατά τα μυστήρια. «Διότι θαυμαστά [εποίησε]» Ποια είναι αυτά; Το ότι γεννήθηκε από παρθένο, εμφανίστηκε στη γη ως άνθρωπος, σταυρώθηκε πάνω στο ξύλο, αναστήθηκε από τους νεκρούς και ανήλθε στους ουρανούς. «Έσωσε» Αφού πλήγωσε με τον σταυρό τον διάβολο και συνέτριψε τον άδη και έσωσε τον άνθρωπο. «Εγνώρισε» Αφού φανέρωσε σε όλους τον σταυρό και τη χάρη των ευαγγελίων. «Αποκάλυψε» Αφού έσωσε τα έθνη από την ειδωλολατρική μανία και τα φώτισε με τη χάρη. «Ενθυμήθηκε» Διότι και από τους Ιουδαίους [κάποιοι] πίστεψαν, και τους δέχθηκε ο Χριστός και δεν τους απέρριψε. «Και την αλήθεια» Διότι διαφύλαξε την αλήθεια για την Εκκλησία· διότι οίκος του Χριστού είναι η Εκκλησία. Επειδή Ισραήλ ερμηνεύεται «είδος Θεού», που είναι ο Χριστός. «Είδαν» Διότι στα πέρατα της γης έγινε γνωστό το σημείο του σταυρού, το οποίο είναι η σωτηρία. «Αλαλάξτε» Διότι, αφότου φανερώθηκε ο σταυρός, δεν παύουν πλέον οι πιστοί να αλαλάζουν προς τον Θεό (τον Κύριο) με ψαλμούς και ύμνους. «Ψάλατε» Ψάλατε με θέρμη, λέγει, ψάλλοντας με αγαλλίαση και ευφροσύνη. «Ψάλατε» Δηλαδή με την ψυχή· διότι κιθάρα είναι η ψυχή, και πλήκτρο η γλώσσα. Διότι χωρίς αυτήν η ψυχή δεν μπορεί να μιλήσει. «Εν κιθάρα» Με την ψυχή και (δηλαδή με) δυνατή φωνή πρέπει να υμνούμε τον Θεό, διότι έκανε θαυμαστά έργα για το γένος των ανθρώπων.

Στον Δαυίδ. Αλληλούια. Ψαλμός 97ος. 1. Δεν έχει αναγραφεί μάταια ο ψαλμός στο όνομα του Δαυίδ· αλλά επειδή προφητεύει τα μυστήρια του Χριστού, και επειδή ο προφήτης Ιεζεκιήλ, ή μάλλον το Πνεύμα που ενεργούσε σε αυτόν, όρισε να εννοείται αυτός ως Δαυίδ· διότι λέει: Και θα αναστήσω για εσάς ποιμένα, τον δούλο μου Δαυίδ. Καίτοι εκείνος είχε πεθάνει πριν από πολλές γενεές· αλλά Δαυίδ μεν ονομάζει τον Χριστό, όχι μόνο επειδή προέρχεται από τον Δαυίδ, αλλά και ως βασιλιά· δούλο δε, επειδή έλαβε μορφή δούλου. Γι' αυτό τον λόγο και τώρα ο ψαλμός δεν επιγράφεται «Του Δαυίδ», αλλά «Στον Δαυίδ». Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό. Για ποιον λόγο;

Διότι έκανε θαυμαστά έργα. Αυτή, λοιπόν, είναι η υπόθεση του νέου άσματος, το ότι ο Θεός έκανε θαυμαστά έργα, ή και «τεράστια», όπως το απέδωσε ο Σύμμαχος. Και ποια είναι αυτά; Τον έσωσε το δεξί του χέρι και ο άγιος βραχίονάς του. Και τι το θαυμαστό έχει αυτό, παρά το ότι εξαιτίας της υπερβολικής κακίας ο άνθρωπος είχε θεωρηθεί πλέον χαμένος;

ΨΑΛΜΟΣ 97. «Τον έσωσε η δεξιά του.» Και τι το θαυμαστό έχει αυτό; Επειδή, βεβαίως, λόγω της υπερβολής της κακίας, ο άνθρωπος είχε εγκαταλειφθεί απελπισμένος· γι' αυτό παραστάθηκε η ανάγκη της δεξιάς και του βραχίονα του Θεού, δηλαδή του Μονογενούς του· διότι το καθένα από τα προειρημένα χαρακτηρίζει αυτόν.

Όσο για το χωρίο «εάν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το δάχτυλο του Θεού», ο θείος Κύριλλος ερμηνεύοντάς το, στο βιβλίο των Θησαυρών το διατυπώνει ως εξής: «δάχτυλο εδώ, λέει, ονομάζει το Άγιο Πνεύμα, το οποίο κατά κάποιον τρόπο εκφύεται από τη θεία ουσία και εξαρτάται φυσικά από αυτήν, όπως ακριβώς και το δάχτυλο από το ανθρώπινο χέρι. Διότι οι Γραφές αποκαλούν τον Υιό βραχίονα και δεξί χέρι του Θεού, σύμφωνα με το “τον έσωσε το δεξί του χέρι, και ο άγιος βραχίονάς του”. Όπως λοιπόν ο βραχίονας είναι φυσικά συναρμοσμένος με όλο το σώμα, ενεργώντας όλα όσα θα αποφάσιζε η διάνοια, και συνήθως χρίει χρησιμοποιώντας το δάχτυλο γι' αυτό τον σκοπό, έτσι και τον Λόγο του Θεού τον θεωρούμε ότι προέρχεται από Αυτόν και είναι φυσικά συναρμοσμένος και, ας πούμε, εμφυτευμένος σε Αυτόν. Μέσα στον Υιό όμως διαχέεται φυσικά και ουσιωδώς από τον Πατέρα το Πνεύμα, μέσω του οποίου τα πάντα αγιάζει χρίοντάς τα. Επομένως το Άγιο Πνεύμα δεν φαίνεται να είναι ξένο ούτε αποξενωμένο από τη θεία φύση, αλλά προέρχεται από αυτήν και βρίσκεται φυσικά μέσα της». Όπως ακριβώς λοιπόν και το δάχτυλο του σώματος βρίσκεται στο χέρι όντας ομοφυές με αυτό, και το χέρι πάλι στο σώμα, χωρίς να είναι ετερούσιο προς αυτό. «

πβʹ. Του ιδίου, από το βιβλίο των Θησαυρών: Λέει κάπου ο Χριστός συνομιλώντας με τους Ιουδαίους: «Αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού βγάζω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού». Και ως δάχτυλο εδώ εννοεί το Άγιο Πνεύμα, το οποίο κατά κάποιον τρόπο προέρχεται από τη θεία ουσία και εξαρτάται φυσικά από αυτήν, όπως ακριβώς και το δάχτυλο από το ανθρώπινο χέρι. Διότι ως βραχίονα και δεξιά του Θεού οι θείες Γραφές αποκαλούν τον Υιό, σύμφωνα με το «Τον έσωσε η δεξιά του και ο άγιος βραχίονάς του», και πάλι: «Κύριε, υψώθηκε ο βραχίονάς σου, και δεν το κατάλαβαν· όταν όμως το καταλάβουν, ας ντροπιαστούν».

Ψαλμός 97. Ψαλμός του Δαβίδ. «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούριο, διότι έκανε θαυμαστά έργα ο Κύριος». Ποια θαυμαστά έργα; «Τον έσωσε», λέει, «η δεξιά του και ο άγιος βραχίονάς του». Από πού τον έσωσε; Από τον σταυρό, τον άδη και τον θάνατο. Διότι, όταν αναφέρεται κάτι σχετικά με την ανθρώπινη ουσία του, παρουσιάζει τον Πατέρα ως σωτήρα, όπως όταν λέει: «Πατέρα, σώσε με από αυτήν την ώρα». Όταν, όμως, πρόκειται για την απαθή θεία ουσία, δεν έχει ανάγκη από κανέναν βοηθό και σωτήρα: «Έχω εξουσία», λέει, «να παραδώσω την ψυχή μου από μόνος μου και έχω εξουσία να την πάρω πάλι». «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του», δηλαδή, ο Πατέρας ευδόκησε να γίνει γνωστός ο Υιός του και να «αποκαλυφθεί ενώπιον των εθνών η δικαιοσύνη του». Γι' αυτό λέει: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Διότι αυτόν που αγνοούσαν πριν από τη σάρκωση ως σωτήρα και Υιό του Θεού, μετά τη σάρκωση τον είδαν και τον γνώρισαν όλα τα πέρατα της γης. Διότι, κι αν ακόμη δεν πίστεψαν όλοι, ωστόσο όλοι έχουν ακούσει. «Αλαλάξτε προς τον Κύριο, όλη η γη».

Ο Σωτήρας, αφού έγινε άνθρωπος, δεν διέπραξε αμαρτία, αλλά, προτού να επιλέξει το πονηρό, πρόλαβε να επιλέξει το αγαθό. Αναλαμβάνει ωστόσο μορφή δούλου, και οικειούμενος την ανθρώπινη φύση λέγεται ότι έγινε αμαρτία, και σύμφωνα με την ίδια οικονομία παραλαμβάνεται από τον διάβολο και πειράζεται, αν και βεβαίως νικά αυτόν που τον πειράζει. Διότι νικά απόλυτα, αφενός ως Θεός, αφετέρου και ως αναμάρτητος άνθρωπος. Έτσι, και ως αμαρτωλός κατακρίνεται και σταυρώνεται και πάσχει τα υπόλοιπα, και πεθαίνει και θάβεται και τέλος ανασταίνεται την τρίτη ημέρα, χαρίζοντας σε εμένα τη δύναμη της ανάστασης. Με αυτόν τον τρόπο συμπλέκονται ταυτόχρονα και θαυμαστά και τα δύο: και εκείνα της ανθρώπινης δουλείας και ασθένειας, και εκείνα της θεϊκής εξουσίας και παντοδυναμίας. Έτσι, και κατέχει και λαμβάνει τη βασιλεία αφενός ως Θεός, αφετέρου ως άνθρωπος, κάτι που έχουμε πει πολλές φορές. Έτσι και την παραδίδει στον ζωντανό Θεό, και όταν λέω Θεό, εννοώ, σύμφωνα με τον θεολόγο Γρηγόριο, τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Ίσως, λοιπόν, δεν είναι καθόλου παράταιρο να πούμε ότι και από τον εαυτό Του λαμβάνει και στον εαυτό Του παραδίδει, όπως ακριβώς και αυτό που θρυλείται σήμερα από πολλούς και δεν ξέρω πώς αμφισβητείται, αυτό που ιερουργείται μυστικά από τους εξάρχους της θείας λειτουργίας: «Ὁ προσφέρων καὶ προσφερόμενος, καὶ προσδεχόμενος καὶ διαδιδόμενος». Για αυτό βέβαια θα εξετάσουμε εκτενέστερα στο μέλλον, ενώ προς το παρόν θα είναι αρκετό να πούμε μόνο τούτο: ότι δεν τα κάνει αυτά άλλος και άλλος πρόσωπο, αλλά ο ίδιος και ένας κατά την υπόσταση Χριστός, λέγεται αφενός ότι προσφέρει (προσφέρων) ως ιερέας που έχει καταστεί κατά την τάξη του Μελχισεδέκ, όπως λέει ο Παύλος, ενώ λέγεται ότι προσφέρεται (προσφερόμενος), επειδή δεν προσφέρει τίποτε άλλο παρά τον εαυτό Του, παρά μόνο το δικό Του σώμα και αίμα, όπως είπε ο ίδιος: «Τοῦτο τὸ σῶμά μου καὶ τοῦτο τὸ αἷμά μου», μέσω των οποίων λέγεται πάλι ότι ο ίδιος μεταδίδεται (διαδιδόμενος). Και αυτά μεν γίνονται σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, αν και τα πάντα με κάποιον τρόπο θειότερο. Ενώ λέγεται ότι προσδέχεται (προσδεχόμενος), διότι σύμφωνα με τη θεότητα είναι πάντοτε ενωμένος με τον Πατέρα και το Πνεύμα, και μαζί με Αυτούς κατανοείται και συνδοξάζεται αχώριστα, τόσο σε όλα τα άλλα όσο και στο ότι αποδέχεται την προσφορά. Όπως άλλωστε κατανοείται και το: «Ἔσωσεν αὐτὸν ἡ δεξιὰ αὐτοῦ». Διότι δεν είναι άλλος αυτός που έσωσε και άλλος αυτός που σώθηκε, αλλά ο ίδιος, αφενός έσωσε ως δεξιά του Θεού και Πατρός (μέσω της οποίας έγιναν τα πάντα, η οποία έδειξε δύναμη, δηλαδή την ίδια μας τη σωτηρία), αφετέρου σώθηκε ως άνθρωπος. Και [επίσης ισχύει] ο λόγος του Θεολόγου: «ὧν τὸ μὲν ἐθέωσε, τὸ δὲ ἐθεώθη» [εκ των οποίων το ένα θέωσε, ενώ το άλλο θεώθηκε]. Και μπορεί κανείς να βρει πολλά τέτοια να λέγονται για τον Σωτήρα Χριστό σε ολόκληρη τη Θεία Γραφή, τα οποία αρμόζουν κατάλληλα και στις δύο φύσεις Του.

Αλλά εσύ βέβαια δεν γνωρίζεις να διατυπώνεις τίποτα το ασφαλές ούτε το βέβαιο, σε σημείο που να αναιρείς τον ίδιο σου τον εαυτό σε εκείνα για τα οποία προτρέπεις να ειπωθεί κάτι βέβαιο. Εγώ όμως, όχι μόνο εξέθεσα ήδη συνοπτικά τον απολύτως ασφαλή λόγο, αλλά και πάλι θα τον διασαφηνίσω εκτενέστερα, και το σφάλμα που, όπως φαίνεται, πέρασε απαρατήρητο και σου διέφυγε κατά τη δική σου διόρθωση του ξένου σφάλματος, θα το καταστήσω εμφανές. Ο Θεός Λόγος, έχοντας γίνει άνθρωπος από φιλανθρωπία, προκειμένου να διασώσει τον άνθρωπο —τον οποίο κατέστρεψε η παράβαση και τον κατέστησε ξένο προς τον Θεό— και να τον οικειωθεί στον εαυτό Του· Αυτός, ως άνθρωπος, έγινε ο Ίδιος και θύτης και θύμα, και προσφέρων και προσφερόμενος, προσφέροντας τον εαυτό Του εφάπαξ κατά τον καιρό του Πάθους, και καθίζοντας στο διηνεκές στα δεξιά του Θεού, όντας ο Ίδιος η δεξιά και ο άγιος βραχίονας. Διότι βεβαίως δεν πρέπει να εννοηθεί εκεί η δεξιά τοπικά και σωματικά, αλλά Αυτός που κατά τη θεία οικονομία έγινε άνθρωπος, όντας ο Ίδιος εκ φύσεως Θεός και Υιός και Λόγος του Πατρός, κάθισε επί του θρόνου της δόξας τόσο της δικής Του όσο και του Πατρός, όπως ακριβώς αναφέρουν και τα Ευαγγέλια, αλλού μεν «όταν έλθει εν τη δόξη αυτού», αλλού δε «εν τη δόξη του Πατρός αυτού», καθώς είναι το ίδιο και το αυτό να ειπωθεί έτσι ή αλλιώς, επειδή η δόξα είναι κοινή και μία και για τους δύο.

Διότι έχουμε ανακαινιστεί και έχουμε γίνει νέοι από παλαιοί που ήμασταν, και έχουμε λάβει εντολή να ψάλλουμε νέο άσμα στον Θεό και Πατέρα, ο οποίος μας ανακαίνισε όλους με την παρουσία του Χριστού και μας ανέδειξε σε νέο του λαό· «Ας ψάλλουμε στον Κύριο άσμα καινό, διότι έκανε θαυμαστά έργα» και με την παρουσία του Χριστού ακόμη πιο θαυμαστά, διά της οποίας τα πάντα ανακαινίζονται, διά της οποίας έρχονται από τον αφανισμό στην αναδημιουργία, διά της οποίας τα παλαιά θεωρούνται καινούργια και ανανεώνονται σφριγηλά υψούμενα προς τον Θεό. Και ποια είναι αυτά; Ας βοήσει με σαφήνεια η λύρα του Πνεύματος λέγοντας: «Τον έσωσε το δεξί του χέρι και ο άγιος βραχίονάς του».

Διότι εμείς πράγματι είμαστε και εκ φύσεως αποτελούμε τα κτίσματα τα οποία παραδόξως σώζονται από τη δεξιά του Θεού και ανακαινίζονται από τον δυνατό Του βραχίονα. Και για τον λόγο αυτό, ο Δαβίδ ψάλλοντας προφητικά, έλεγε: «Τον έσωσε η δεξιά Του και ο άγιος βραχίονάς Του», εννοώντας προφανώς εκείνα που έχουν ανάγκη σωτηρίας, και τα οποία χρειάζονται διαφυγή και λύτρωση από την καταστροφική παλαιότητα, εμάς δηλαδή που έχουμε ανάγκη και τη σωτήρια έλευση του Χριστού, πράγμα που ταυτίζεται με το να λέμε, (τη σωτήρια έλευση) της δεξιάς και του βραχίονα του Πατέρα για ένδοξη ανακαίνιση και ανάρρωση. Σύμφωνα με αυτά, και η θεόπνευστη ωδή προφήτευσε: «Ο Κύριος έκανε γνωστό το σωτήριό Του, μπροστά στα έθνη απεκάλυψε τη δικαιοσύνη Του». Το οποίο (σωτήριο) αφού δέχθηκε και ο Συμεών, που εκπροσωπούσε τον νόμο, αναφώνησε προς τον Θεό που του χάρισε ως σωτήριο τον Χριστό: «Νυν απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με τον λόγο σου, εν ειρήνη». Διότι ο Χριστός υπήρξε αληθώς επουράνια και επίγεια ειρήνη: «διότι είδαν τα μάτια μου το σωτήριό σου, το οποίο ετοίμασας ενώπιον όλων των λαών, φως για αποκάλυψη των εθνών και δόξα του λαού σου, του Ισραήλ».