Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 97:4

Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη, υμνήστε, και αγαλλιάστε και ψάλτε. Ψάλτε στον Κύριο με κιθάρα, με κιθάρα και με φωνή ψαλμού, με σφυρήλατες σάλπιγγες και με ήχο κεράτινης σάλπιγγας. Αλαλάξτε ενώπιον του Βασιλέως Κυρίου, και τα εξής.

Ψαλμός του Δαβίδ. Στον Χριστό αφιερώθηκε ο ψαλμός· αποτελεί δε και προτροπή προς τους πιστούς. «Ψάλατε» Εννοεί το άσμα της χάριτος, το οποίο ψάλλουν οι πιστοί [καθημερινά] κατά τα μυστήρια. «Διότι θαυμαστά [εποίησε]» Ποια είναι αυτά; Το ότι γεννήθηκε από παρθένο, εμφανίστηκε στη γη ως άνθρωπος, σταυρώθηκε πάνω στο ξύλο, αναστήθηκε από τους νεκρούς και ανήλθε στους ουρανούς. «Έσωσε» Αφού πλήγωσε με τον σταυρό τον διάβολο και συνέτριψε τον άδη και έσωσε τον άνθρωπο. «Εγνώρισε» Αφού φανέρωσε σε όλους τον σταυρό και τη χάρη των ευαγγελίων. «Αποκάλυψε» Αφού έσωσε τα έθνη από την ειδωλολατρική μανία και τα φώτισε με τη χάρη. «Ενθυμήθηκε» Διότι και από τους Ιουδαίους [κάποιοι] πίστεψαν, και τους δέχθηκε ο Χριστός και δεν τους απέρριψε. «Και την αλήθεια» Διότι διαφύλαξε την αλήθεια για την Εκκλησία· διότι οίκος του Χριστού είναι η Εκκλησία. Επειδή Ισραήλ ερμηνεύεται «είδος Θεού», που είναι ο Χριστός. «Είδαν» Διότι στα πέρατα της γης έγινε γνωστό το σημείο του σταυρού, το οποίο είναι η σωτηρία. «Αλαλάξτε» Διότι, αφότου φανερώθηκε ο σταυρός, δεν παύουν πλέον οι πιστοί να αλαλάζουν προς τον Θεό (τον Κύριο) με ψαλμούς και ύμνους. «Ψάλατε» Ψάλατε με θέρμη, λέγει, ψάλλοντας με αγαλλίαση και ευφροσύνη. «Ψάλατε» Δηλαδή με την ψυχή· διότι κιθάρα είναι η ψυχή, και πλήκτρο η γλώσσα. Διότι χωρίς αυτήν η ψυχή δεν μπορεί να μιλήσει. «Εν κιθάρα» Με την ψυχή και (δηλαδή με) δυνατή φωνή πρέπει να υμνούμε τον Θεό, διότι έκανε θαυμαστά έργα για το γένος των ανθρώπων.

2. Διότι αυτό είναι εκείνο για το οποίο τώρα ο προφήτης εκπλήσσεται, για το οποίο και ο Κύριος με θαυμασμό έλεγε: Για κρίση ήλθα εγώ σε τούτο τον κόσμο, για να βλέπουν όσοι δεν βλέπουν, και όσοι βλέπουν να γίνουν τυφλοί. Αλαλάξτε προς τον Κύριο, πάσα η γη. Δικαίως, επειδή τα αγαθά είναι κοινά· διότι το τετελεσμένο μυστήριο δεν αφορά πλέον μία χώρα, όπως την Ιουδαία, ή ένα έθνος, αλλά ολόκληρη την ανθρωπότητα, για το οποίο και θέλει να αλαλάζουν ως νικητές σε έναν κοινό πόλεμο. Διότι ως «γη» ονόμασε τον άνθρωπο γενικά, όπως στα όσα ακολουθούν λέγεται με μεγαλύτερη σαφήνεια. Ψάλτε ωδές, και αγαλλιάσθε, και ψάλατε. Επομένως, δεν πρόκειται να μιλήσει για το στοιχείο της ξηράς, αλλά για τους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο απευθύνεται προς αυτούς ως προς πλήθος· και προστάζει πρώτα να ψάλλουν ωδές, και μετά από αυτό να αγαλλιούν, έπειτα δε πρόσθεσε το να ψάλλουν, ώστε να έχουμε τη δοξολογία προς αυτόν ως αρχή και τέλος της χαράς του Θεού. Ψάλατε στον Κύριο με κιθάρα, με κιθάρα και φωνή ψαλμού, με σφυρήλατες σάλπιγγες, και με φωνή κεράτινης σάλπιγγας. Αλαλάξτε ενώπιον του βασιλέως Κυρίου. Αν και υπήρξε εποχή που χρησιμοποιούσαν αυτά τα όργανα για τη δοξολογία του Θεού, εμείς όμως ας νοήσουμε ως κιθάρα τη συμφωνία των αρετών, η οποία δεν κατορθώνεται διαφορετικά, παρά μόνον όταν νεκρώσουμε τη σάρκα, ώστε μέσα σε αυτές, δίκην χορδών, να παράγεται ο φθόγγος των αρετών, και να αναπέμπεται στον ουρανό φωνή ψαλμού αρεστή στον Θεό.

Για τον οποίο και ο Ησαΐας λέει: Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό του, και ο βραχίονάς του θα συνάξει τα αρνιά. Τον οποίο όχι τυχαία ο Ψαλμωδός τώρα ονόμασε άγιο, αλλά επειδή ήθελε να τον δείξει σε δική του, ιδιαίτερη υπόσταση. Αυτός, λοιπόν, έσωσε το χαμένο πλάσμα. Διότι δεν ήλθε για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σώσει τον κόσμο. «Ενθυμήθηκε το έλεός του προς τον Ιακώβ.» Γι' αυτόν τον λόγο, αφού ανέφερε τον Ιακώβ, δεν αρκέστηκε σε αυτό, αλλά πρόσθεσε και τον οίκο του Ισραήλ, για να δηλώσει οπωσδήποτε ότι, πράττοντας αυτά που τώρα προφητεύονται, αυτός ήταν που έδωσε τα ονόματα στον Ιακώβ και τον Ισραήλ. Γι' αυτό άλλωστε και πάλεψε μαζί του, θέλοντας να προτυπώσει το μυστήριο της σαρκώσεως, διότι η πάλη και η συμπλοκή είναι ίδιον της σάρκας. Ενθυμήθηκε, λοιπόν, τις επαγγελίες προς τον Ιακώβ και τον Ισραήλ, και με τη χάρη του εξεπλήρωσε το μυστήριο προς εκείνον. Διότι στους Ιουδαίους ήλθε ως Ιουδαίος. Αλλά, επειδή εκείνοι έκλεισαν τα μάτια τους (διότι έκλεισαν ερμητικά, λέει ο Ησαΐας, τα μάτια τους για να μη δουν), αντί για εκείνους τα πέρατα της γης (δηλαδή όλα τα έθνη) είδαν το σωτήριο του Θεού, αν και προηγουμένως δεν έβλεπαν. «Αλαλάξτε προς τον Θεό, όλη η γη.» Και πολύ δικαιολογημένα, επειδή τα αγαθά είναι κοινά. Διότι το τετελεσμένο μυστήριο δεν αφορά πλέον μία χώρα, όπως την Ιουδαία, ούτε ένα έθνος, αλλά ολόκληρη την ανθρωπότητα, για το οποίο και θέλει να αλαλάζουν, σαν να έχουν νικήσει σε έναν κοινό πόλεμο.

Παραγγέλλει δε πρώτα να ψάλλουμε, και μετά να αγαλλιάζουμε. Έπειτα πρόσθεσε το ψάλλειν, ώστε να έχουμε τη δοξολογία προς Αυτόν ως αρχή και τέλος της χαράς του Θεού. «Ψάλατε στον Κύριο με κιθάρα.» Ονομάζει κιθάρα την Παλαιά Διαθήκη, διότι σε αυτήν έχει διαταχθεί η ψαλμωδία. Σάλπιγγες δε ονομάζει τα Ευαγγέλια, μέσω των οποίων δικαίως παραγγελλόμαστε να αλαλάζουμε με χαρά ενώπιον του Βασιλέως, δηλαδή του Χριστού, αφού νικήσαμε τους νοητούς εχθρούς μέσω της ευαγγελικής πολιτείας. Γι' αυτόν τον λόγο μνημόνευσε πολλές σάλπιγγες αλλά και μία, επειδή και το Ευαγγέλιο, αν και είναι ένα ως προς τη δύναμη, έχει γίνει τέσσερα λόγω εκείνων που το εξέθεσαν γραπτώς. «Οι ποταμοί θα χτυπήσουν τα χέρια.» Θα μπορούσες να πεις ότι εννοεί τις ενέργειες του Πνεύματος, οι οποίες λέγονταν ότι χτυπούν τα χέρια, καθώς συνενώθηκαν σε ένα κατά τον καιρό της παρουσίας του Χριστού. Για τις οποίες έλεγε:

Ω θυγατέρα ωραιότατη και γλυκύτατη. Ω κρίνο που φύτρωσες ανάμεσα στα αγκάθια από την ευγενέστατη και βασιλικότατη δαβιδική ρίζα. Διά μέσου σου η βασιλεία εμπλουτίστηκε με την ιερωσύνη. Διά μέσου σου έγινε η μετάθεση του νόμου και αποκαλύφθηκε το πνεύμα που κρυβόταν κάτω από το γράμμα, καθώς το ιερατικό αξίωμα μετατέθηκε από τη λευιτική στη δαβιδική φυλή. Ω ρόδο που φύτρωσες από τα αγκάθια των Ιουδαίων και γέμισες τα σύμπαντα με θεία ευωδία. Ω θυγατέρα του Αδάμ και Μητέρα του Θεού. Μακάρια η οσφύς και η γαστέρα, από τις οποίες βλάστησες. Μακάριες οι αγκάλες που σε κράτησαν, και τα χείλη που απόλαυσαν τα αγνά σου φιλήματα, μόνο εκείνα των γονέων σου, ώστε να παραμένεις σε όλα πάντοτε παρθένος. Σήμερα είναι η αρχή της σωτηρίας για τον κόσμο. Αλαλάξτε προς τον Κύριο, όλη η γη, υμνήστε και αγαλλιάστε και ψάλτε. Υψώστε τη φωνή σας, υψώστε την, μη φοβάστε, διότι γεννήθηκε σε εμάς η Μητέρα του Θεού στην αγία Προβατική, από την οποία ευδόκησε να γεννηθεί ο Αμνός του Θεού, ο οποίος σηκώνει την αμαρτία του κόσμου. Σκιρτήστε, όρη, οι λογικές φύσεις που ανυψώνεστε προς το ύψος της πνευματικής θεωρίας.

Ψαλμός 97. Ψαλμός του Δαβίδ. «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούριο, διότι έκανε θαυμαστά έργα ο Κύριος». Ποια θαυμαστά έργα; «Τον έσωσε», λέει, «η δεξιά του και ο άγιος βραχίονάς του». Από πού τον έσωσε; Από τον σταυρό, τον άδη και τον θάνατο. Διότι, όταν αναφέρεται κάτι σχετικά με την ανθρώπινη ουσία του, παρουσιάζει τον Πατέρα ως σωτήρα, όπως όταν λέει: «Πατέρα, σώσε με από αυτήν την ώρα». Όταν, όμως, πρόκειται για την απαθή θεία ουσία, δεν έχει ανάγκη από κανέναν βοηθό και σωτήρα: «Έχω εξουσία», λέει, «να παραδώσω την ψυχή μου από μόνος μου και έχω εξουσία να την πάρω πάλι». «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του», δηλαδή, ο Πατέρας ευδόκησε να γίνει γνωστός ο Υιός του και να «αποκαλυφθεί ενώπιον των εθνών η δικαιοσύνη του». Γι' αυτό λέει: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Διότι αυτόν που αγνοούσαν πριν από τη σάρκωση ως σωτήρα και Υιό του Θεού, μετά τη σάρκωση τον είδαν και τον γνώρισαν όλα τα πέρατα της γης. Διότι, κι αν ακόμη δεν πίστεψαν όλοι, ωστόσο όλοι έχουν ακούσει. «Αλαλάξτε προς τον Κύριο, όλη η γη».

Ο αλαλαγμός είναι μια πιο δυνατή φωνή και, όπως ακριβώς ο Θεός φανέρωσε τη σωτηρία του σε όλη τη γη, έτσι και όλη η γη οφείλει να τον επευφημεί με πνευματικές ωδές. «Ψάλτε και αγαλλιαστείτε και ψάλτε στον Κύριο με κιθάρα και με φωνή ψαλμού».