Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 98:5

Υψώστε τον Κύριο τον Θεό μας. Αυτός που είναι υψηλός ως Θεός και έχει υπό τους πόδας του όλη την κτίση, έγινε ατρέπτως άνθρωπος. Αυτόν λοιπόν, λέγει, που έγινε ατρέπτως άνθρωπος να υψώνετε, προσκυνώντας τον με μία προσκύνηση μαζί με τη δική του σάρκα.

Ο Μωυσής και ο Ααρών μεταξύ των ιερέων του. Αυτός, λέγει, που τώρα, καθόσον έλαβε την ανθρώπινη φύση, βασίλευσε επί της γης, είναι εκείνος τον οποίο και παλαιότερα ο Μωυσής, ο Ααρών και ο Σαμουήλ επικαλούνταν. Λέγοντας, λοιπόν, το «προσκυνείτε το υποπόδιό του», και έχοντας κηρύξει την ενανθρώπηση και την οικονομία, στη συνέχεια, για να μας διασφαλίσει, υποδηλώνει τη θεότητα μέσω του όρους που προαναφέρθηκε. Διότι παρέμεινε Θεός, μολονότι έλαβε τη μορφή του δούλου για τη δική μας σωτηρία.

Τίποτα δεν είναι όμοιο με αυτόν κατά τη φύση, παρά μόνο ο προερχόμενος από αυτόν και ενυπάρχων σε αυτόν και ομοούσιος με αυτόν Θεός Λόγος, ο οποίος δοξολογείται, αφού έγινε άνθρωπος, από τα Σεραφείμ. Διότι αυτός είναι το όνομα το υπέρ παν όνομα· επειδή στο όνομά του κάθε γόνυ θα κάμψει, των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Μεγάλο λοιπόν και θαυμαστό είναι το όνομα της θεότητας, εφόσον σε αυτό κάμπτει κάθε γόνυ, με την κτίση δηλαδή να προσκυνά και να τον στεφανώνει με θεοπρεπείς τιμές. <Υψώστε Κύριον τον Θεό ημών.> (H f. 451 b) Δηλαδή, να πιστεύετε ότι Ύψιστος είναι ο ενανθρωπήσας Θεός Λόγος, χωρίς να σκεφτείτε τίποτα ταπεινό γι' αυτόν, όπως ακριβώς έκαναν βέβαια οι άθλιοι Ιουδαίοι. [<Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών του.> Άραγε λοιπόν τέτοια πόδια έχει ο Θεός που ακουμπούν στο υποπόδιο; Άραγε έχει και χέρια και οφθαλμούς;

Μην το εκλάβεις έτσι. Διότι ο λόγος του συντάσσεται μεν με βάση τα δικά μας και τα ανθρώπινα πράγματα, κατανοούνται όμως τα λεγόμενα για αυτόν με τρόπο θεοπρεπή. Επειδή, λοιπόν, υπάρχει η συνήθεια όσοι προσκυνούν τους επίγειους βασιλείς να φιλούν τα πόδια τους, εκκινώντας από αυτή την ανθρώπινη συνήθεια ο Ψαλμωδός αναφέρει τον λόγο για τον Θεό λέγοντας: «Και προσκυνάτε το υποπόδιο των ποδιών του.» [<Επειδή φύλαγαν τα μαρτύριά του.> Τους τίμησε, επομένως, επειδή τον τίμησαν, τους αγάπησε ως γνήσιους δούλους, επειδή έγιναν φύλακες των θεσπισμάτων του. Άρα η υπακοή δεν μένει χωρίς ανταμοιβή, αλλά μάλλον γίνεται πρόξενος της ανώτατης τιμής, εξαιτίας της πειθαρχίας και του ευάγωγου χαρακτήρα.]

Εσύ ετοίμασας ευθύτητες, εσύ έπραξες κρίση και δικαιοσύνη στον Ιακώβ. Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας, και τα εξής. Κανείς, λέει, ας μην νομίσει ότι ο Κύριος που δοξολογείται εδώ είναι άλλος από τον Θεό που νομοθέτησε στην έρημο. Διότι, λέει, εσύ Κύριε, του οποίου τη βασιλεία διακηρύττουμε, τυγχάνει να είσαι ο ίδιος, ο οποίος και στον λαό της περιτομής διέταξε κρίση και δικαιοσύνη σύμφωνα με τη νομοθεσία που τους δόθηκε, η οποία περιλαμβάνει δικαιώματα και κρίματα. Εσύ ο ίδιος όμως ετοίμασας και ευθύτητες, οι οποίες πρόκειται να αποδοθούν κατά τον καιρό της ανταποδόσεως σε εκείνους που τηρούν την κρίση και τη δικαιοσύνη. Ο Μωυσής και ο Ααρών συγκαταλέγονται μεταξύ των ιερέων του, και ο Σαμουήλ μεταξύ εκείνων που επικαλούνται το όνομά του. Επικαλούνταν τον Κύριο, και εκείνος τους εισάκουε, μέσα από στύλο νεφέλης τους μιλούσε. Τηρούσαν τα μαρτύριά του, και τα προστάγματα που τους έδωσε. Η φράση «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα», έχει επομένως το ίδιο νόημα με τα προκείμενα. Διότι αυτόν ακριβώς τον Κύριο, λέει, και όχι κάποιον άλλον, ο οποίος θεολογείται στο παρόν χωρίο, επικαλούνταν και ο Μωυσής και ο Ααρών και ο Σαμουήλ, και οποιοσδήποτε άλλος, είτε από τους προφήτες είτε από τους ιερείς.

Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνείτε στο άγιο όρος του, διότι άγιος είναι ο Κύριος ο Θεός μας. Μη σκέπτεστε, λέει, τίποτε το ταπεινό και ανθρώπινο για τον Κύριο· αλλά να τον υψώνετε έχοντας υψηλές αντιλήψεις για αυτόν, και να του προσφέρετε τον πρέποντα σεβασμό. Και άγιο όρος παλαιότερα μεν ονομαζόταν η Σιών, τώρα όμως είναι το ύψος της θεογνωσίας· διότι έτσι προφήτευσαν και ο Ησαΐας και ο Μιχαίας: Θα είναι φανερό κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου· δηλαδή η γνώση του Θεού θα γίνει σε όλους φανερή.

Για να μην ολισθήσει κανείς, αποβλέποντας στη θεία οικονομία, σε κάποιες ταπεινές και ανθρώπινες αντιλήψεις περί του θείου, στο τέλος της ψαλμωδίας προσθέτει τη φράση αυτή, στρέφοντας τον λόγο προς εμάς: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών του, διότι είναι άγιος». Θεωρούμε δε ότι το νόημα αυτών των λόγων είναι το εξής: «Ω άνθρωποι, σας έχουν μεν φανερωθεί τα θεία μυστήρια, στο μέτρο που είναι δυνατόν να τα δεχθεί η ανθρώπινη ακοή. Εσείς όμως, καθοδηγούμενοι μέσω αυτών προς την ευσεβή θεογνωσία, όσο χωράει ο λογισμός σας, τόσο να υψώσετε τη δόξα του Θεού, γνωρίζοντας ότι, όταν η διάνοιά σας υπερταθεί και ξεπεράσει κάθε υψηλή φαντασία στις περί Θεού αντιλήψεις, τότε αυτό που ανακαλύπτετε και προσκυνείτε δεν είναι η ίδια η μεγαλειότητα Εκείνου που αναζητάτε, αλλά το υποπόδιο των ποδών του, φανερώνοντας μέσω αυτού του όρου εκείνο που υπολείπεται και βρίσκεται χαμηλότερα σύμφωνα με τη διάνοιά μας, σε σύγκριση με την ανέφικτη κατάληψη».

Επομένως, όσοι διαθέτουν νου πρέπει να φοβούνται να αποτολμήσουν μια τέτοια θρασύτητα, της οποίας η κατάληξη είναι ο παντελής αφανισμός εκείνου που την τόλμησε. Απεναντίας, με όση δύναμη διαθέτουν, οφείλουν να υψώνουν το Πνεύμα με τον λόγο, και να το υψώνουν, πριν από τον λόγο, με τη διάνοια· διότι δεν είναι δυνατόν ο λόγος να ανέλθει στο ίδιο ύψος με τη διάνοια. Και όταν πια φτάσεις στο ακρότατο όριο της ανθρώπινης δύναμης, στο ύψος και στο μέγεθος των νοημάτων έως το οποίο μπορεί να φθάσει ο ανθρώπινος νους, τότε να θεωρείς ότι υπολείπεσαι ακόμη της πρέπουσας αξίας, σύμφωνα με τα λεγόμενα των Ψαλμών, ότι: «Αφού υψώσετε Κύριον τον Θεόν ημών, τότε μόλις να προσκυνήσετε το υποπόδιο των ποδιών αυτού»· και ως αιτία αυτής της ακατάληπτης αξίας δεν αναφέρει τίποτε άλλο παρά το ότι «είναι άγιος».

Εάν, λοιπόν, κάθε ύψωμα ανθρώπινης δύναμης βρίσκεται κάτω από τη μεγαλοπρέπεια Εκείνου που προσκυνείται (διότι αυτό υπονοεί ο λόγος με τη φράση «το υποπόδιο των ποδιών»), ποια είναι η ματαιότητα εκείνων που νομίζουν ότι έχουν μέσα τους κάποια δύναμη τόσο μεγάλη, ώστε να εξαρτάται από αυτούς ο καθορισμός της οφειλόμενης τιμής προς την ατίμητη φύση και, εξαιτίας αυτού, να κρίνουν το Άγιο Πνεύμα ανάξιο κάποιων από τις τιμές που επινοούνται, σαν να είναι η δική τους δύναμη μεγαλύτερη από όσο χωρά η αξία του Πνεύματος; Ω, τι ελεεινή και ταλαίπωρη παραφροσύνη εκείνων, οι οποίοι δεν κατανοούν ποιοι είναι οι ίδιοι που ισχυρίζονται αυτά και τι είναι το Άγιο Πνεύμα, εναντίον του οποίου, από υπερηφάνεια, παρατάσσουν τους εαυτούς τους! Ποιος θα μπορούσε να πει σε αυτούς τους λαούς ότι οι άνθρωποι είναι πνεύμα που πορεύεται και δεν επιστρέφει, ότι διαπλάθονται μέσα σε μήτρα γυναίκας μέσω ρυπαρής σύλληψης και όλοι αποσυντίθενται σε ρυπαρή γη, ότι τους έλαχε ζωή που παρομοιάζεται με το χορτάρι, οι οποίοι, αφού ανθίσουν για λίγο μέσα από τη βιωτική απάτη, ξηραίνονται πάλι, και το άνθος τους μαραίνεται και εξαφανίζεται, μην όντας απολύτως τίποτα πριν από τη γέννησή τους και μη γνωρίζοντας με ακρίβεια πού θα μεταβούν έπειτα, καθώς η ψυχή αγνοεί τον δικό της τελικό κλήρο όσο παραμένει στη σάρκα; Αυτοί είναι οι άνθρωποι.

Διότι ο Ιακώβ, λέει, είναι ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα. Να τον υψώνετε υμνώντας τον ακατάπαυστα. Και να τον προσκυνείτε. Διότι και επί της γης πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό (τον Χριστό) και να προσδοκούμε την παρουσία του. Επειδή είναι άγιος [Άγιος είναι μόνον εκείνος που εκ φύσεως αγιάζει και δεν αγιάζεται κατά μέθεξη, ενώ και εκείνος που αγιάζεται ονομάζεται άγιος].

Εσύ ετοίμασας ευθύτητες. Πώς τις ετοίμασε; Αποστέλλοντας εκ των προτέρων τον νόμο, στον οποίο καθόρισε τις εντολές ως ευθύτητες. Διότι είναι δυνατόν να χαράζει κανείς ορθά την οδό του βίου του, βαδίζοντας σύμφωνα με αυτές. Κρίση και δικαιοσύνη στον Ιακώβ εσύ έπραξες. Με ποιον τρόπο; Με τον προειρημένο είναι ολοφάνερο. Διότι ο νόμος που δόθηκε στον Ιακώβ (και εννοεί το γένος του Ισραήλ), αυτός έφερε ως κρίση την κατάκριση σε όσους αμαρτάνουν, και υπέδειξε σε όσους ζουν ενάρετα τη δικαιοσύνη, σύμφωνα με την οποία πρέπει να πολιτεύονται. Για ποιο λόγο όμως τα εξέθεσε αυτά τώρα; Επειδή ήθελε να διασφαλίσει την ακοή μας και να μαρτυρήσει σαφώς ότι αυτός που τα κατόρθωσε αυτά, είναι ο ίδιος που υπέμεινε τον σταυρό για χάρη μας· και αυτό το δηλώνουν τα όσα ακολουθούν: Υψώνετε Κύριον τον Θεό ημών, και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών αυτού, διότι είναι άγιος. Και για ποιον λόγο δεν προτρέπει μάλλον να προσκυνούμε τον θρόνο του Θεού, αλλά το υποπόδιο;

Γι' αυτό, λέγοντας «Υποπόδιο», δεν αρκέστηκε, αλλά προσθέτει: «Στο υποπόδιο των ποδών του». Και βέβαια σε όλους είναι φανερό ότι το υποπόδιο είναι υποπόδιο των ποδών. Αλλά εδώ ονομάζει «πόδια» του Χριστού την ανθρωπότητα, επειδή «κεφαλή» είναι η θεότητα. Ο Γολγοθάς, λοιπόν, βρέθηκε κάτω από τα πόδια της ανθρωπότητας, όπου αυτός που προσκυνά υψώνει τον Χριστό. Διότι ο ίδιος θεωρεί ύψος του τα πάθη, επειδή δι' αυτών πραγματοποίησε τη δική μας σωτηρία. Γι' αυτό έλεγε προς τον Νικόδημο: «Όπως ακριβώς ο Μωυσής ύψωσε το φίδι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του ανθρώπου». Αυτός δικαίως ονομάζεται άγιος, έχοντας τόση παρουσία αγιοσύνης, ώστε να καθιστά και τους αμαρτωλούς αγίους μέσω της μετοχής σε αυτόν. Ο Μωυσής και ο Ααρών βρίσκονται μεταξύ των ιερέων του, και ο Σαμουήλ μεταξύ εκείνων που επικαλούνται το όνομά του. Επικαλούνταν τον Κύριο και αυτός τους εισάκουσε. Επειδή λοιπόν ονομάζονταν άγιοι τόσο οι ιερείς όσο και οι προφήτες, αλλά δεν πρέπει να προσκυνούμε το υποπόδιο αυτών των αγίων που ανέφερε, θέλει να δείξει πόση διαφορά είχε αυτός από τους υπόλοιπους αγίους. Διότι αυτός ήταν ο Άγιος των αγίων. Γι' αυτόν τον λόγο μνημόνευσε τον Μωυσή ως νομοθέτη, τον Ααρών ως αρχιερέα, και τον Σαμουήλ ως έξαρχο των προφητών, οι οποίοι και υπήρξαν άγιοι.

Αντιλαμβάνεσαι ότι ομιλεί περί του Χριστού· διότι είναι δικό Του γνώρισμα να εξιλεώνει τις αμαρτίες μας όχι μόνο τώρα, αλλά και στο παρελθόν· για τον Οποίο και ο Παύλος λέει: «Τον οποίο ο Θεός προέθεσε ως ιλαστήριο μέσω της πίστεως στο αίμα Του, προς ένδειξη της δικαιοσύνης Του». Αυτός δικαιώνει πλήρως όλα τα έργα των δικαίων. Επειδή, δηλαδή, εκείνοι επιτέλεσαν πολλά για να σώσουν το ανθρώπινο γένος, αλλά σε αυτά εναντιωνόταν ο νοητός εχθρός, ο σταυρός έφερε τη δικαίωση, αφενός στερεώνοντας τα έργα των δικαίων, και αφετέρου καθαιρώντας εκείνον που έκανε τους κόπους τους να φαίνονται ανωφελείς. Για αυτά ο Ιερεμίας φώναζε: «Αλίμονό μου, μητέρα! Τι λογής άνδρα με γέννησες, για να δικάζομαι και να έρχομαι σε αντιδικία σε όλη τη γη. Ούτε ωφέλησα κανέναν, ούτε με ωφέλησε κανείς· η δύναμή μου χάθηκε ανάμεσα σε αυτούς που με καταριούνται». Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας.

Γι' αυτό οι υπόλοιποι ερμηνευτές, αντί για τη λέξη «τιμή», άλλοι απέδωσαν τη λέξη «ισχύς» και άλλοι «κράτος». «Εσύ ετοίμασας ευθύτητες». Πώς τις ετοίμασε; Αποστέλλοντας εκ των προτέρων τον νόμο, στον οποίο όρισε τις εντολές ως ευθύτητες. Διότι είναι δυνατόν να χαράξει κανείς ορθά την οδό του βίου του, πορευόμενος σύμφωνα με αυτές. Επειδή ο νόμος που δόθηκε στον Ιακώβ (εννοεί δε το γένος του Ισραήλ), αυτός έφερε και σε όσους αμαρτάνουν ως κρίση την κατάκριση, και σε όσους ζουν ενάρετα υπέδειξε τη δικαιοσύνη, σύμφωνα με την οποία πρέπει να ζουν. «Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του». Και για ποιο λόγο προτρέπει να μην προσκυνούμε μάλλον τον θρόνο του Θεού, αλλά το υποπόδιο; Και για ποιο ακριβώς υποπόδιο μιλάει; Μήπως για τη γη; Επειδή λέει: «Ο ουρανός είναι θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Και όμως, δεν επιτρέπεται σε εμάς να προσκυνούμε τα υλικά στοιχεία. Αλλά εννοεί αυτόν τον τόπο τον οποίο εξέθεσε με μεγαλύτερη σαφήνεια σε έναν άλλο ψαλμό: «Ας προσκυνήσουμε στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του».

Εκείνος όμως που έρχεται ύστερα από εμένα είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα. Και ποια υποδήματα φορούσε ο Κύριος, τα οποία θα έπρεπε να βασταχθούν, ώστε να λέει: Δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα; Εδώ ως υποδήματα εννοεί τα μυστήρια της θείας Οικονομίας· διότι υποδήματα ονομάζεται η ενανθρώπηση του Κυρίου. Και μάρτυρας γι' αυτό είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος ανακράζει μέσω του προφήτη: Επάνω στην Ιδουμαία θα εκτείνω το υπόδημά μου. Γι' αυτόν τον λόγο και η ενανθρώπηση του Κυρίου ονομάστηκε υποπόδιο, επειδή εμφανίστηκε επί της γης και κατέλαβε τα πέρατα της γης. Αυτό ακριβώς, κάνοντας φανερό και από τις δύο απόψεις, αναφωνούσε ο προφήτης: Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του.

Αλλά βεβαίως και ο Δαβίδ λέγει: «Υψώσου πάνω από τους ουρανούς, Θεέ, και σε όλη τη γη ας είναι η δόξα σου· για να λυτρωθούν οι αγαπημένοι σου, σώσε με τη δεξιά σου και εισάκουσέ με· θα υψωθώ και θα διαμερίσω τη Σίκιμα». Και πάλι: «Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και πάλι: «Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνείτε στο άγιο όρος του, διότι άγιος είναι ο Κύριος ο Θεός μας». Και πάλι: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με ήχο σάλπιγγας». Και πάλι: «Θα σε υψώσω, Θεέ μου, βασιλιά μου, και θα ευλογήσω το όνομά σου στον αιώνα». «Και όταν εισήλθαν», λέγει, «ανέβηκαν στο υπερώο, όπου διέμεναν, ο Πέτρος και ο Ιωάννης, ο Ιάκωβος και ο Ανδρέας, ο Φίλιππος και ο Θωμάς, ο Βαρθολομαίος και ο Ματθαίος, ο Ιάκωβος του Αλφαίου και ο Σίμων ο Ζηλωτής και ο Ιούδας του Ιακώβου. Όλοι αυτοί προσκαρτερούσαν με ομοψυχία στην προσευχή μαζί με τις γυναίκες και τη Μαρία, τη μητέρα του Κυρίου, και τους αδελφούς του». Ω, μακάριες γυναίκες, διότι και μετά την ανάληψή του δεν εγκατέλειψαν τους αποστόλους, αλλά βρίσκονταν μαζί τους και προσκαρτερούσαν. Διότι, πριν από το ζωοποιό πάθος, ακολουθώντας τον Κύριο, διακόνησαν με τα υπάρχοντά τους τόσο τον ίδιο όσο και τους μαθητές του.

Και τρώγει χώμα από τη γη που καταδικάστηκε να παράγει αγκάθια και τριβόλια· βλέπει δε εκείνην που προηγουμένως ποδοπατούνταν από αυτόν να απολαμβάνει το ξύλο της ζωής, ενώ ο ίδιος παραμένει στην προτέρα κατάρα· βλέπει δε ότι δεν εξουσιάζει ούτε καν την πτέρνα, ενώ όλες οι δικές του κεφαλές έχουν συντριβεί από τον σταυρό· θεωρεί να στέκεται εκ δεξιών ως βασίλισσα η άλλοτε καταδικασμένη, και εκείνη που σκέπαζε τη γύμνια της με φύλλα συκής, περιβεβλημένη πλέον με ολόχρυσο ιματισμό, στολισμένη, και θρηνεί για τη δική του ακοσμία. Τη βλέπει να στηρίζεται στο βασιλικό σκήπτρο και να υψώνεται προς τον ίδιο τον ουρανό, και οδύρεται για τη δική του πτώση· τη βλέπει να συγκαλεί τα τέκνα της με υψηλό κήρυγμα προς προσκύνηση του τιμίου σταυρού, και φρίττει για την υπακοή τους, θαυμάζει την προθυμία τους και εκπλήσσεται με το πλήθος τους· βλέπει σύμπασα την κτίση να εορτάζει, και τον εαυτό του ενδεδυμένο με αισχύνη σαν με μανδύα· και να εκπληρώνεται το λόγιο που λέγει: «Έντεινε, και κατευοδού, και βασίλευε»· Έντεινε το τόξο του σταυρού, πλήξε τον διάβολο, βασίλευσε επί της κτίσεως, κατευόδωσε τον άνθρωπο. Και πάλι: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας, και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού». Διότι τα τείχη της αμαρτίας και τις πόλεις του άδη τις κατεδάφισε συθέμελα ο σταυρός του Χριστού.

Τι λοιπόν; Δεν λες ότι το σώμα του Κυρίου είναι κτιστό; Δες λοιπόν, ότι κι εσύ κτίσμα προσκυνάς, ανόητε. Κανείς δεν λέει στον βασιλιά: «Βγάλε την πορφύρα σου» ή «Σήκω από τον θρόνο σου, για να σε προσκυνήσω απογυμνωμένο», αλλά προσκυνά τον βασιλιά που κάθεται πάνω στον θρόνο και είναι ντυμένος με την πορφύρα. Διότι ευδόκησε ο Θεός Λόγος να ενώσει με τον εαυτό Του με τρόπο αμόλυντο την κτιστή σάρκα που προήλθε από εμάς· είναι λοιπόν προσκυνητή μαζί με τον Θεό Λόγο, καθώς μάλιστα την εθέωσε. Και υποδηλώνοντας αυτό, ο θεσπέσιος Δαβίδ αναφωνεί: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών Του, διότι είναι άγιος». *** Ενώ σε άλλο ρητό λέγει: «Ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου».

Μας προστάζεις να προσκυνούμε τη γη, ω μακάριε Δαβίδ; Και πώς ο Μωυσής νομοθετεί να μην προσκυνούμε ούτε τον ουρανό, ούτε τη γη, ούτε όσα βρίσκονται σε αυτά; Βλέπετε το μυστήριο. Επειδή επρόκειτο, χωρίς αμαρτία, να ενώσει τη δική μας σάρκα με τον εαυτό Του σε μία προσκύνηση, η δε σάρκα μας προέρχεται από τον Αδάμ, από τη γη· γι' αυτόν τον λόγο λέγει: «Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού».

«Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό.» «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινούργιο. Ψάλτε στον Κύριο, όλη η γη. Αποδώστε στον Κύριο, οι πατριές των εθνών, αποδώστε στον Κύριο δόξα και τιμή.» «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας, και προσκυνείτε.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· υπηρετήστε τον Κύριο με ευφροσύνη.» «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο, και όλα τα εσωτερικά μου. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του, σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του.» «Ας του είναι ευχάριστος ο στοχασμός μου.» «Δοξολογείτε τον Κύριο, και επικαλεστείτε το όνομά του.» «Ποιος θα εξιστορήσει τα μεγαλεία του Κυρίου; Ποιος θα τα κάνει ακουστά;» «Η αίνεσή του παραμένει στον αιώνα του αιώνα.» «Αινείτε, δούλοι, τον Κύριο, αινείτε το όνομα του Κυρίου.»

Ότι λοιπόν οι προφήτες προσκύνησαν αγγέλους και ανθρώπους και βασιλείς και ασεβείς και ράβδο, έχει ειπωθεί· λέει δε και ο Δαβίδ: «Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού». Ο Ησαΐας πάλι, εκ μέρους του Θεού, λέει: «Ο ουρανός είναι θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδών μου». Είναι δε σε όλους προφανές ότι ο ουρανός και η γη είναι κτίσματα. Αλλά και ο Μωυσής και ο Ααρών μαζί με όλο τον λαό προσκύνησαν χειροποίητα. Λέει μάλιστα ο Παύλος, ο χρυσός τέττιγας της Εκκλησίας, στην προς Εβραίους επιστολή: «Ο δε Χριστός, όταν ήλθε ως αρχιερέας των μελλόντων αγαθών, διαμέσου της μεγαλύτερης και τελειότερης σκηνής, που δεν είναι χειροποίητη, δηλαδή δεν ανήκει σε αυτήν την κτίση», και πάλι: «διότι ο Χριστός δεν εισήλθε σε χειροποίητα άγια, αντίτυπα των αληθινών, αλλά στον ουρανό». Ώστε τα πρώτα άγια, και η σκηνή και όλα όσα βρίσκονταν μέσα σε αυτήν, ήταν χειροποίητα· και το ότι τα προσκυνούσαν, κανείς δεν θα το αμφισβητήσει.

Και πάλι: Πώς σας εντέλλεται ο Θεός να προσκυνάτε και τη γη και τα όρη; Διότι λέει: «Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνάτε στο άγιο όρος του. Και προσκυνάτε το υποπόδιο των ποδιών του, διότι είναι άγιος», δηλαδή τη γη. «Διότι ο ουρανός είναι θρόνος μου», αναφέρει, «και η γη υποπόδιο των ποδιών μου», λέει ο Κύριος. Και πώς ο Μωυσής προσκύνησε τον Ιοθόρ, ο οποίος ήταν ειδωλολάτρης, και ο Δανιήλ τον Ναβουχοδονόσορα;

Και στο διάψαλμα του τεσσαρακοστού έκτου ψαλμού, είπα, για τον Χριστό έχουν ειπωθεί τα εξής: Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας. Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε. Ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε. Διότι βασιλιάς όλης της γης είναι ο Θεός, ψάλτε με σύνεση. Βασίλευσε ο Θεός στα έθνη, ο Θεός κάθεται στον άγιο θρόνο του. Άρχοντες των λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ, διότι οι ισχυροί της γης που ανήκουν στον Θεό υψώθηκαν υπερβολικά. Και στον ενενηκοστό όγδοο ψαλμό σας επιπλήττει το Άγιο Πνεύμα, και αυτόν, τον οποίο δεν θέλετε να είναι βασιλιάς, τον υποδεικνύει ως βασιλιά και Κύριο και του Σαμουήλ και του Ααρών και του Μωυσή και γενικώς όλων των υπολοίπων. Τα δε λόγια του ψαλμού είναι τα εξής: Ο Κύριος βασίλευσε, ας οργιστούν οι λαοί. Αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, ας σειστεί η γη. Ο Κύριος είναι μέγας στη Σιών και υψηλός πάνω σε όλους τους λαούς. Ας δοξολογήσουν το μεγάλο όνομά σου, διότι είναι φοβερό και άγιο, και η τιμή του βασιλιά αγαπά την κρίση. Εσύ ετοίμασας ευθύτητα, κρίση και δικαιοσύνη εσύ έκανες στον Ιακώβ. Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών του, διότι είναι άγιος.

«Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του, διότι είναι άγιος». Υποπόδιο της θεότητας είναι η σάρκα του Χριστού που προσλήφθηκε, υψώθηκε και τιμήθηκε, η οποία και προσκυνείται μαζί με τον τίμιο σταυρό του. «Ο Μωυσής και ο Ααρών μεταξύ των ιερέων του και ο Σαμουήλ μεταξύ εκείνων που επικαλούνται το όνομά του». Επειδή λοιπόν αναφέρθηκε σε ύψωση και προσκύνηση, εύλογα υπενθυμίζει και την ιερουργία του Μωυσή, του οποίου η ράβδος και η ανύψωση των χεριών «προτύπωναν με σαφήνεια» τον σταυρό του Κυρίου. «Επικαλούνταν τον Κύριο και εκείνος τους εισάκουε και τους μιλούσε μέσα από στύλο νεφέλης». Γιατί όμως αυτή η μεγάλη και τόσο υπερφυής τιμή; «Διότι», λέει, «τηρούσαν τα μαρτύρια και τα προστάγματά του, επειδή είναι άγιος ο Κύριος ο Θεός μας».

Αλλά μέχρι πότε δεν θα σταματήσουμε τον λόγο γι' αυτά; Και ίσως κάποιοι να υποπτεύονται ότι λέμε πράγματα ξένα προς την παρούσα εορτή, όμως όποιος συγκρατεί τον ειρμό του λόγου από την αρχή, θα διαπιστώσει ότι δεν έχουμε βγει καθόλου έξω από τα όρια του θέματος της παρούσας εορτής. Διότι, εφόσον τέθηκε το ερώτημα για ποια αιτία ο πανάγιος σταυρός δεν κατασκευάστηκε από ένα, αλλά από τρία ξύλα, από εκεί ο λόγος εύκολα κατέληξε στην αγία Τριάδα. Και επομένως δεν ειπώθηκε τίποτε το ξένο· διότι έπρεπε, έπρεπε πρώτα να υμνήσουμε τον Θεό που τον δόξασε, και έπειτα να υμνήσουμε τον δοξασμένο σταυρό. Λοιπόν τώρα ας υπενθυμίσουμε τα της υψώσεως και ας χαιρετίσουμε ειδικά τον σεβάσμιο σταυρό, ώστε μέσω αυτού, Εκείνος που σταυρώθηκε πάνω του να καταφωτίσει το μάτι της διανοίας μου, και στη συνέχεια, αφού σταματήσουμε την πορεία του λόγου, να τον ολοκληρώσουμε. «Υψούτε Κύριον τον Θεόν ημών και προσκυνείτε τω υποποδίω των ποδών αυτού, ότι άγιός εστιν». Και: «Ιδού συνήσει ο παις μου και υψωθήσεται και δοξασθήσεται και μετεωρισθήσεται σφόδρα». Και: «Αυτός αμαρτίας πολλών ανήνεγκε και διά τας αμαρτίας ημών παρεδόθη». Και: «Εάν υψωθώ εκ της γης, πάντας ελκύσω προς εμαυτόν». Και: «Όταν υψώσητε τον υιόν του ανθρώπου, τότε γνώσεσθε ότι εγώ ειμι». Και: «Ώσπερ Μωυσής ύψωσε τον όφιν εν τη ερήμω, ούτως δει υψωθήναι τον υιόν του ανθρώπου, ίνα πας ο πιστεύων εις αυτόν μη απόληται, αλλ' έχη ζωήν αιώνιον».

«Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του, διότι είναι άγιος»· και πάλι ο ίδιος λέει: «Ο ουρανός μου είναι θρόνος, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Ο Ιουδαίος: Αλλά δεν προσκυνάς αυτά ως θεούς, αλλά μέσω αυτών προσκυνάς τον δημιουργό. Ο Χριστιανός: Αληθινός ο λόγος. Επομένως μάθε ότι και εγώ μέσω του ουρανού και της γης και της θάλασσας και των ξύλων και των λίθων και των λειψάνων και των ναών και του σταυρού και μέσω των αγγέλων και των ανθρώπων και μέσω κάθε κτίσης, ορατής και αόρατης, προσφέρω την προσκύνηση και το σέβας μόνο στον δημιουργό και δεσπότη και ποιητή των πάντων. Διότι η κτίση δεν προσκυνά τον ποιητή από μόνη της, αλλά μέσω εμού οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, μέσω εμού ο ήλιος υμνεί τον Θεό, μέσω εμού η σελήνη προσκυνά τον Θεό, μέσω εμού τα άστρα δοξάζουν τον Θεό, μέσω εμού τα ύδατα, οι βροχές, οι δροσιές και ολόκληρη η κτίση μέσω εμού προσκυνά και δοξάζει τον Θεό.

Ας κρούσει λοιπόν ο Δαβίδ την πνευματική κιθάρα, ψάλλοντας τα πλέον επίκαιρα λόγια: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του, διότι είναι άγιος». Ας συμψάλει και ο Σολομών, ο ανυπέρβλητος στη σοφία: «Ευλογείτε το ξύλο μέσω του οποίου επέρχεται η σωτηρία». Σήμερα λοιπόν η Εκκλησία εμφανίζεται ως παράδεισος, προβάλλοντας στο μέσο της το ξύλο της ζωής, στο οποίο δεν βρίσκεται απατηλός δαίμονας για να εξαπατά την Εύα, αλλά άγγελος του παντοκράτορος Κυρίου που προστατεύει αυτόν που προσέρχεται. Σήμερα προσκυνείται ο πανάγιος Σταυρός και ευαγγελίζεται η ανάσταση του Χριστού. Σήμερα προσκυνείται το ζωοπάροχο ξύλο, και όλος ο κόσμος αναζωπυρώνεται προς δοξολογία. Σήμερα προσκυνείται ο τριμερής Σταυρός, και τα τέσσερα πέρατα του κόσμου εορτάζουν χαρμόσυνα. «Πόσο ωραία», λέει, «είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται την ειρήνη, εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά!».