Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:17

Και λοιπόν ο σοφότατος Παύλος γράφει: «Διότι δεν επαισχύνομαι το Ευαγγέλιο, επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, και για τον Ιουδαίο πρώτα και για τον Έλληνα. Διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται μέσω αυτού εκ πίστεως εις πίστην, καθώς είναι γραμμένο: Ο δε δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως». Και καταγράφει σε αυτό ακριβώς το ανώφελο και αδρανές του παλαιού νόμου, λέγοντας: «Και ότι μέσω του νόμου κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό· διότι ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως. Ο δε νόμος δεν προέρχεται από την πίστη, αλλά όποιος έπραξε αυτά, θα ζήσει μέσω αυτών». Στον Χριστό, επομένως, δικαιωνόμαστε διά της πίστεως, και έχουμε λυτρωθεί από τη νοητή δουλεία. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Είναι λοιπόν ανώφελος ο νόμος; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Δεν λέω αυτό· διότι δεν έχει δοθεί θεόπνευστα μάταια· αλλά έχει δοθεί μάλλον «προς βοήθεια», σύμφωνα με το γεγραμμένο· διότι όσον αφορά την παιδαγωγία, και τη διάγνωση του αμαρτήματος, και την ανάγκη να λάβει κανείς τις αρχές και τα στοιχεία των λογίων του Θεού, πώς δεν θα θεωρούνταν χρήσιμος; Είναι όμως αδρανής ως προς την έκπλυση της αμαρτίας, και στο να μπορεί να οδηγήσει στην τελειότητα του αγιασμού.

Σύμφωνα με το όνομά σου, Θεέ, έτσι είναι και η αίνεσή σου στα πέρατα της γης· γεμάτη δικαιοσύνη είναι η δεξιά σου. Επειδή ακριβώς η δεξιά του, που είναι ευεργετική και χορηγός όλων των αγαθών, είναι γεμάτη από ισότητα και δικαιοσύνη, και δεν υπάρχει προσωποληψία σε αυτόν, εύλογα το Ευαγγέλιο κηρυσσόταν σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Διότι δεν επαισχύνομαι το Ευαγγέλιο. Επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, πρώτα για τον Ιουδαίο και έπειτα για τον Έλληνα. Διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό». Σε συμφωνία με αυτά προστίθεται στη συνέχεια: «Ας ευφρανθεί το όρος Σιών»· αυτό δε δηλωνόταν και από τα προηγούμενα, (το όρος) πάνω στο οποίο είχε θεμελιωθεί η Εκκλησία. Η πέτρα, λοιπόν, και το όρος ήταν ο ίδιος ο Χριστός. Χαίρεται, επομένως, και γεμίζει από κάθε ευφροσύνη για τη μεγάλη οικοδομή πάνω σε αυτόν, και για την ακαταμάχητη πόλη, και χαίρεται μαζί με τους σωζομένους ο Κύριος που τους σώζει· αλλά και οι θυγατέρες της Ιουδαίας αγάλλονται εξαιτίας των κριμάτων του Θεού.

Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Διότι δεν επαισχύνομαι το Ευαγγέλιο. Επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, και για τον Ιουδαίο πρώτα και για τον Έλληνα. Διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό.» Γι' αυτό και εδώ έχει ειπωθεί: «Το στόμα μου θα αναγγείλει τη δικαιοσύνη σου, όλη την ημέρα τη σωτηρία σου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «κάθε μέρα τη σωτηρία σου.» Και αυτό μπορεί κανείς να το δει να εκπληρώνεται σε ολόκληρη την οικουμένη, στην οποία το στόμα του Σωτήρα μας, μέσω των θείων Γραφών, κηρύττει καθημερινά σε όλους τους ανθρώπους τη σωτηρία που εξασφαλίστηκε σε όλους μέσω αυτού. Προσθέτει δε σε αυτά: «Επειδή δεν γνώρισα γραμματείες». Εκείνοι που είχαν λάβει τα κλειδιά της βασιλείας, και ούτε οι ίδιοι εισέρχονταν ούτε άφηναν τους άλλους να εισέλθουν, κατείχαν τις γραμματείες. Εγώ όμως, λέει, επειδή δεν έδωσα προσοχή στο σύγγραμμα του Μωυσή, ούτε παρέδωσα στους μαθητές μου τις σωματικές γραμματείες του νόμου, δεν γνώρισα γραμματείες. Τι γνώρισες λοιπόν; Το αποσαφηνίζει αμέσως μετά λέγοντας: «Θα εισέλθω στις δυναστείες του Κυρίου, του Κυρίου, και θα μνημονεύσω μόνο τη δική σου δικαιοσύνη.» Διότι οι γραμματείες ταίριαζαν μόνο στους Ιουδαίους, στους οποίους είχε δοθεί η παραγγελία να πηγαίνουν τρεις φορές τον χρόνο στα Ιεροσόλυμα, και περιείχαν πολλά άλλα δυσχερή και μη αναγκαία πράγματα. Εγώ όμως, με τη δύναμη του Κυρίου, του Κυρίου, θα εισέλθω στις δικές μου Εκκλησίες, και θα μνημονεύσω μόνο τη δική σου δικαιοσύνη.

Και με άλλον τρόπο βέβαια διδάσκει για τη δικαιοσύνη ο Απόστολος λέγοντας: «Διότι δεν ντρέπομαι για το Ευαγγέλιο· επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, πρώτα για τον Ιουδαίο και έπειτα για τον Έλληνα. Διότι μέσα σε αυτό αποκαλύπτεται η δικαιοσύνη». Και για τους φτωχούς πάλι ο ίδιος αποσαφηνίζει λέγοντας: «Διότι βλέπετε την κλήση σας, αδελφοί· ότι δεν κλήθηκαν πολλοί σοφοί κατά σάρκα, ούτε πολλοί ευγενείς, ούτε πολλοί δυνατοί· αλλά τα μωρά του κόσμου διάλεξε ο Θεός, για να καταντροπιάσει τους σοφούς· και τα ασθενή και τα περιφρονημένα διάλεξε, και αυτά που δεν υπάρχουν, για να καταργήσει αυτά που υπάρχουν· ώστε να μην καυχηθεί καμία σάρκα ενώπιον του Θεού». «Ας φέρουν τα όρη ειρήνη στον λαό, και οι λόφοι δικαιοσύνη». Εκτός από τα προηγούμενα, το προφητικό πνεύμα εύχεται και τα εξής: να ειρηνεύσουν με τον λαό τα όρη, τα οποία παλαιότερα τον εχθρεύονταν, αποβάλλοντας την έχθρα, και να ευαγγελίζονται οι λόφοι την προαναφερθείσα δικαιοσύνη στον ίδιο αυτόν λαό.

Και ο Παύλος αναφέρει ότι το Ευαγγέλιο κηρύττεται πρώτα στον Ιουδαίο και έπειτα στον Έλληνα, λέγοντας: Διότι δεν επαισχύνομαι το Ευαγγέλιο· επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, πρώτα για τον Ιουδαίο και έπειτα για τον Έλληνα. Διότι μέσω αυτού αποκαλύπτεται η δικαιοσύνη του Θεού. Σε ακολουθία προς αυτά δηλώνει εδώ το: Εγώ θα κρίνω με ευθύτητα. Έπειτα προσθέτει: Έλειωσε η γη και όλοι όσοι την κατοικούν· εγώ στερέωσα τους στύλους της. Κατά δε τον Σύμμαχο λέει: Θα συσταθεί η γη μαζί με τους κατοίκους της· εγώ εδραίωσα τους στύλους της. Και αυτά έχουν ειπωθεί σε συμφωνία με όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως. Διότι η γη που πολιορκήθηκε και παραδόθηκε στη φωτιά, για την οποία λέγονταν τα εξής: —Σαν να κόβουν με τσεκούρια ξύλα στο δάσος, κατέκοψαν όλες μαζί τις θύρες της, με πέλεκυ και με σμίλη την γκρέμισαν. Παρέδωσαν στη φωτιά το αγιαστήριό σου, βεβήλωσαν καταγής το σκήνωμα του ονόματός σου· —αφού υπέστη αυτά τα δεινά, έλειωσε, και όλοι οι κάτοικοί της εξαιτίας των ασεβειών τους υπέφεραν τέτοια πάθη.

Στη συνέχεια αυτών αναφέρεται: «για να φέρει αιώνια δικαιοσύνη». Βεβαίως, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού είναι η αιώνια δικαιοσύνη, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση», σύμφωνα με τον απόστολο, όμως με την παρουσία του προσέφερε δικαιοσύνη και σε όλους τους ανθρώπους, αποδεικνύοντας με τα έργα του, ότι ο Θεός δεν είναι μόνο των Ιουδαίων αλλά «και των εθνών, επειδή ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θα δικαιώσει την περιτομή εκ πίστεως και την ακροβυστία διά της πίστεως». Γι' αυτό, ο Πέτρος, όταν θαύμασε βλέποντας τον Κορνήλιο και τους δικούς του να έχουν αξιωθεί το Άγιο Πνεύμα, λέει: «Στα αλήθεια κατανοώ ότι ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης, αλλά σε κάθε έθνος όποιος τον φοβάται και εργάζεται τη δικαιοσύνη είναι δεκτός από αυτόν», και ο Παύλος λέει ότι το ευαγγέλιο είναι ευαγγέλιο της δικαιοσύνης, λέγοντας: «διότι είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, Ιουδαίο πρώτα και έπειτα Έλληνα, διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό», ενώ και στους Ψαλμούς έχει ειπωθεί για τον Χριστό: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης». Και το ίδιο το έργο του κατέδειξε αληθινά τη δικαιοσύνη του Θεού, επειδή αξίωσε εξίσου όλο το ανθρώπινο γένος της κλήσεως από τον Θεό. Όμως δεν ήταν τέτοια όσα δόθηκαν διά του Μωυσή, τα οποία δωρήθηκαν μόνο στο έθνος των Ιουδαίων· γι' αυτό, αφού φανερώθηκαν για ένα διάστημα, έχουν πλέον παρέλθει.

Από τη Συρία μέχρι τη Ρώμη θηριομαχώ, χωρίς να κατασπαράσσομαι από άλογα θηρία (διότι αυτά, όπως γνωρίζετε, με το θέλημα του Θεού σεβάστηκαν τον Δανιήλ), αλλά από ανθρωπόμορφα, στα οποία φωλιάζει το ανήμερο θηρίο και με κεντά καθημερινά και με πληγώνει. Αλλά δεν υπολογίζω καθόλου τα δεινά, ούτε θεωρώ τη ζωή μου πολύτιμη για τον εαυτό μου, σαν να την αγαπούσα περισσότερο από τον Κύριο. Γι' αυτό είμαι έτοιμος για φωτιά, για θηρία, για ξίφος, για σταυρό, αρκεί μόνο να δω τον Χριστό, τον σωτήρα μου και Θεό, αυτόν που πέθανε για μένα. Σας παρακαλώ, λοιπόν, εγώ ο δέσμιος του Χριστού, που σύρομαι από στεριά και θάλασσα: να στέκεστε εδραίοι στην πίστη, διότι ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως. Να παραμένετε αταλάντευτοι, διότι ο Κύριος εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο.

Και τι σημαίνει αυτό; Διότι δεν σημαίνει πως, επειδή είναι πρώτος, λαμβάνει και περισσότερη χάρη· αφού η ίδια δωρεά δίδεται και σε τούτον και σε εκείνον, αλλά το να είναι «πρώτος» συνιστά μόνο τιμή τάξεως. Διότι δεν υπερέχει με το να λάβει μεγαλύτερη δικαιοσύνη, αλλά έχει τιμηθεί μόνο στο ότι τη λαμβάνει πρώτος· αφού και στην περίπτωση των φωτιζομένων (γνωρίζετε δε οι μυημένοι τι εννοώ) όλοι μεν προστρέχουν στο βάπτισμα, όχι όμως όλοι την ίδια ώρα, αλλά άλλος είναι πρώτος και άλλος δεύτερος· ο πρώτος όμως δεν λαμβάνει περισσότερα από τον δεύτερο, ούτε εκείνος από τον επόμενό του, αλλά όλοι απολαμβάνουν τα ίδια. Επομένως, το «πρώτος» εδώ αποτελεί τιμητική λέξη, όχι πλεονασμό χάριτος. Έπειτα, λέγοντας «Εις σωτηρίαν», εξαίρει πάλι τη δωρεά, αποδεικνύοντας ότι δεν σταματά στο παρόν, αλλά προχωρεί περαιτέρω· διότι αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «Διότι δικαιοσύνη Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό εκ πίστεως εις πίστιν, καθώς είναι γεγραμμένο: Ο δε δίκαιος εκ πίστεως θα ζήσει».

Έπειτα, επειδή ο λόγος αυτός φαινόταν απίστευτος, το ότι δηλαδή ο μοιχός και ο έκλυτος, ο τυμβωρύχος και ο μάγος, όχι μόνο απαλλάσσονται ξαφνικά από την κόλαση, αλλά γίνονται και δίκαιοι, και μάλιστα δίκαιοι με την ύψιστη δικαιοσύνη, επιβεβαιώνει τη διδασκαλία του μέσα από την Παλαιά Διαθήκη. Και πρώτα, με έναν σύντομο λόγο, ανοίγει διάπλατα ένα απέραντο πέλαγος ιστοριών σε εκείνον που έχει την ικανότητα να βλέπει. Διότι, λέγοντας «Εκ πίστεως εις πίστιν», παρέπεμψε τον ακροατή στις οικονομίες του Θεού που επιτελέστηκαν στην Παλαιά Διαθήκη, τις οποίες εξηγεί με πολλή σοφία γράφοντας προς τους Εβραίους, και αποδεικνύει ότι τόσο οι δίκαιοι όσο και οι αμαρτωλοί με τον ίδιο τρόπο δικαιώθηκαν και τότε· γι' αυτό άλλωστε μνημόνευσε και τη Ραάβ και τον Αβραάμ.

Ομιλία Ηʹ. Τι θα πούμε, λοιπόν, ότι βρήκε ο Αβραάμ, ο προπάτοράς μας κατά σάρκα; Διότι, αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι απέναντι στον Θεό. αʹ. Αφού είπε ότι όλος ο κόσμος κατέστη υπόδικος στον Θεό, και ότι όλοι αμάρτησαν, και ότι δεν είναι δυνατόν να σωθεί κανείς διαφορετικά παρά μόνο διά της πίστεως, φροντίζει στη συνέχεια να αποδείξει ότι αυτή η σωτηρία δεν φέρνει καθόλου ντροπή, αλλά αποτελεί αιτία λαμπρής δόξας, και μάλιστα μεγαλύτερης από εκείνη που προέρχεται από τα έργα. Διότι, επειδή το να σώζεται κανείς με ντροπή προκαλούσε κάποια αποθάρρυνση, εξαλείφει λοιπόν και αυτήν την υποψία· καίτοι βέβαια ήδη το είχε υπαινιχθεί, αποκαλώντας την όχι μόνο σωτηρία, αλλά και δικαιοσύνη. Διότι λέει: «Η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό»· επειδή όποιος σώζεται κατ' αυτόν τον τρόπο, σώζεται ως δίκαιος με παρρησία. Και δεν την αποκάλεσε μόνο δικαιοσύνη, αλλά και ένδειξη του Θεού· και ο Θεός αναδεικνύεται μέσα στα ένδοξα, τα λαμπρά και τα μεγάλα.

Επειδή οι Ρωμαίοι ήταν υπερβολικά συνεπαρμένοι με τα βιοτικά πράγματα, έχοντας μόλις αναλάβει την κυριαρχία της οικουμένης, ενώ αυτός κήρυττε τον Εσταυρωμένο Ιησού· για τον λόγο αυτόν λέει «δεν επαισχύνομαι», διδάσκοντάς τους, προς το παρόν, να μην επαισχύνονται. Διότι γνώριζε ότι, αν κατορθώσουν αυτό, προχωρώντας γρήγορα θα φτάσουν και στο σημείο να καυχώνται. «Διότι είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει.» Επειδή υπάρχει δύναμη Θεού και προς τιμωρία, σύμφωνα με όσα έχουν λεχθεί για την τιμωρία των Αιγυπτίων, για τον λόγο αυτόν πρόσθεσε το «προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει», και για να μη θεωρηθεί ότι δίνεται απλώς και αδιακρίτως σε όλους, συμπλήρωσε: «για καθέναν που πιστεύει». «Στον Ιουδαίο πρώτα, αλλά και στον Έλληνα.» Εδώ το «πρώτα» δεν αποτελεί όνομα αξιώματος αλλά σημαίνει χρονική τάξη· όπως ακριβώς συμβαίνει βέβαια και με όσους δέχονται τη χάρη του βαπτίσματος, όπου ο πρώτος δεν πλεονεκτεί έναντι του δεύτερου, ούτε λαμβάνει περισσότερα από τον τρίτο ή τον τελευταίο. «Διότι σε αυτό αποκαλύπτεται η δικαιοσύνη του Θεού εκ πίστεως εις πίστιν, όπως έχει γραφτεί.» Εκείνος που έγινε δίκαιος, λέει, θα ζήσει όχι μόνο κατά τον παρόντα βίο, αλλά και κατά τον μέλλοντα. «Ο δε δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως.» Το λέει αυτό, διότι και οι παλαιοί σώθηκαν εκ πίστεως, των οποίων τον κατάλογο παραθέτει ο ίδιος στην προς Εβραίους επιστολή. «

Έπειτα προσεύχονται ο αγιασμός, τον οποίο έλαβαν και κατέχουν, να παραμείνει και να μην προδώσουν τη χάρη, ούτε να χάσουν τη δωρεά, έχοντας τη βοήθεια του δικού Του χεριού: «Διατήρησέ μας στον δικό σου αγιασμό»· πράττοντας τι εμείς; —Διότι απαιτείται και η δική μας συνεισφορά.— «Μελετώντας όλη την ημέρα τη δικαιοσύνη σου»· ονομάζοντας δικαιοσύνη τη σοφία και τη φιλανθρωπία του Θεού που ενοράται στα μυστήρια, όπως ακριβώς το ερμήνευσε και ο Παύλος: «Διότι δεν επαισχύνομαι», λέει, «το Ευαγγέλιο του Χριστού· επειδή μέσα σε αυτό αποκαλύπτεται η δικαιοσύνη του Θεού σε όλους και επάνω σε όλους όσοι πιστεύουν»· η μελέτη αυτής της δικαιοσύνης μπορεί να συντηρήσει τον αγιασμό μέσα μας. Διότι και την πίστη προς τον Θεό αυξάνει και την αγάπη αναζωπυρώνει, και δεν αφήνει τίποτα το πονηρό να εισχωρήσει στην ψυχή· άρα όχι μάταια λέγαμε πρωτύτερα ότι, χωρίς τους λογισμούς που αρμόζουν στα μυστήρια, δεν είναι δυνατόν να συγκροτηθεί και να παραμείνει σε εμάς ο αγιασμός.

Ρωμ. 1,16-18 «Πρώτα στον Ιουδαίο». Διότι από τον Ιουδαίο απαιτείται «πρώτα» να πιστέψει, εφόσον βεβαίως έχει κατηχηθεί για τα περί του Χριστού από τον Νόμο και τους προφήτες περισσότερο από τα έθνη, και επειδή, αν και ο Χριστός ήλθε για την κοινή σωτηρία του γένους των ανθρώπων, εντούτοις γεννήθηκε ανάμεσα στους Ιουδαίους και έζησε και δίδαξε και τέλεσε τις θεοσημείες ανάμεσά τους· για όλα αυτά, οι Ιουδαίοι οφείλουν να πιστέψουν στον Χριστό πρώτοι σε σχέση με τα έθνη. «Διότι η δικαιοσύνη του Θεού», λέει, «αποκαλύπτεται μέσα στο ευαγγέλιο», δηλαδή ολόκληρη η αρετή φανερώνεται μέσω του ευαγγελίου· διότι συχνά συνηθίζει να ονομάζει «δικαιοσύνη» κάθε αρετή. Πώς όμως αποκαλύπτεται και σε ποιους; Σε εκείνους που προσεγγίζουν το ευαγγέλιο με πίστη. Διότι, βέβαια, το ευαγγέλιο κηρύττει την αρετή σε όλους και προτρέπει τους πάντες να προσκολλώνται στην αρετή, αποκαλύπτει όμως την ομορφιά της αρετής, και κάνει εραστές της, εκείνους που το προσεγγίζουν με πίστη. Τι λοιπόν; Παύει η πίστη όταν κατορθωθεί η αρετή; Κάθε άλλο, αλλά μάλλον προχωρά σε κάτι τελειότερο και υψηλότερο. Πίστεψε, γι' αυτό και πράττει την αρετή· κατορθώνει την αρετή, προκόπτει σε τελειότερη πίστη· διότι η μεν πρώτη πίστη ήταν μια κατάνυξη και προθυμία της ψυχής, ενώ η πίστη που συνενισχύθηκε και τελειοποιήθηκε μέσω της άσκησης των αρετών είναι ακλόνητη βεβαίωση και πλήρης βεβαιότητα.

Και η πρώτη μοιάζει με σπορά σπέρματος, η δεύτερη με την εργασία και την καρποφορία των αρετών, ενώ η πίστη που συναυξήθηκε και τελειοποιήθηκε μέσω αυτών, με απόλαυση και ευδαιμονία. Έτσι λοιπόν «η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται στο ευαγγέλιο εκ πίστεως εις πίστιν». Ονομάζει δε «δικαιοσύνη του Θεού» την αρετή, επειδή η αρετή είναι κάτι το θείο, και επειδή όλα τα αγαθά προέρχονται από τον Θεό. «Εκ πίστεως εις πίστιν». Διότι πρέπει να πιστεύουμε ότι ο Θεός φανερώθηκε στη γη με σάρκα, πράγμα που αποτελεί την αρχή· και πάλι, ότι η βασιλεία των ουρανών θα δοθεί ως κληρονομιά σε όσους πίστεψαν, πράγμα που αποτελεί τον τελικό σκοπό της πίστεως. Το δε «ο δίκαιος εκ πίστεως θα ζήσει» αποτελεί μαρτυρία και απόδειξη των όσων ειπώθηκαν· διότι η προφητική ρήση ειπώθηκε από τον Αββακούμ, και λέει περίπου το εξής: Ορθώς είπα, λέει, ότι ο ενάρετος προχωρά εκ πίστεως εις πίστιν μέσω της αρετής, διότι και ο Αββακούμ, λέει, άνωθεν το διακηρύσσει αυτό μέσω του ιδίου Πνεύματος, ότι ο ενάρετος άνθρωπος ζει από την πίστη, δηλαδή έχει ολόκληρη τη ζωή του συνυφασμένη με την πίστη. Ή, καταλληλότερα: επειδή αληθινή ζωή για τον δίκαιο είναι το να θάλλει και να αναζωογονείται με την απόκτηση των αρετών, ο δίκαιος, λέει, δηλαδή ο ενάρετος, εκ πίστεως θα ζήσει τη ζωή της αρετής· διότι εδώ δεν είναι καθόλου ταιριαστό το να εννοείται στο ρητό η ρέουσα και πρόσκαιρη ζωή. Και το «ο δε δίκαιος εκ πίστεως θα ζήσει» αποτελεί θεμελίωση του «αποκαλύπτεται δικαιοσύνη εκ πίστεως». Αλλά αυτά, λοιπόν, έχουν έτσι.

Πολύ σωστά λοιπόν είπε: «αποκαλύπτεται»· διότι, σε εκείνους που δεν πιστεύουν, αυτή η δικαιοσύνη του Θεού είναι κρυμμένη, ενώ μέσω εκείνων που πιστεύουν αποκαλύπτεται και φανερώνεται. Αλλά προς τι ζωοποιείται, λέει, εκείνος που πιστεύει; Προς την τελειότατη πίστη, η οποία στηρίζεται στην αμετάκλητη δύναμη της έξης· διότι «εκ πίστεως εις πίστιν» προέρχεται η ζωοποίηση. Είναι δυνατόν όμως να κατανοηθεί και διαφορετικά: η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται μέσω του Ευαγγελίου, επειδή, λαμβάνοντας από εμάς μόνο την αρχή και το σπέρμα της πίστης, ο Ίδιος αυξάνει, εδραιώνει και μας τελειοποιεί στην ίδια την πίστη. Αυτό είναι αληθώς ίδιον της δικαιοσύνης του Θεού, το ότι λαμβάνοντας Αυτός μόνο την αφορμή από την προαίρεσή μας, ολοκληρώνει το παν. Διότι, για να μην πει κανείς –επειδή ο Παύλος είπε πιο πάνω ότι «το Ευαγγέλιο είναι δύναμη εις σωτηρίαν για εκείνον που πιστεύει»–: «Και πώς είναι δυνατόν να πιστέψει κάποιος ακούγοντας για σταυρό, ακούγοντας για θάνατο, ακούγοντας για πάθη;», προσθέτει το «δικαιοσύνη Θεού αποκαλύπτεται εν αυτώ». Ας μην αποτελούν, λέει, αυτά πρόφαση· διότι εάν εσύ απλώς προαιρεθείς, τότε μάλλον θα θαυμάσεις την κηδεμονία και την πρόνοια του Θεού για εσένα, ότι δηλαδή, αφού λάβει την πίστη της δικής σου απόφασης, ο Ίδιος σου χορηγεί την πίστη της πλήρους βεβαιότητας και την επιβεβαίωση.

«Διότι δεν επαισχύνομαι το ευαγγέλιο· διότι είναι δικαιοσύνη Θεού» και τα εξής. Επειδή λέει ο Παύλος, «διότι δεν επαισχύνομαι το ευαγγέλιο· διότι σε αυτό αποκαλύπτεται η δικαιοσύνη του Θεού». Πώς λοιπόν αποκαλύπτεται σε αυτό η δικαιοσύνη του Θεού; Πώς; Επειδή ο πρώτος νόμος είχε δοθεί μόνο στους Ιουδαίους, παρόλο που και οι υπόλοιποι άνθρωποι προέρχονταν από την ίδια δημιουργία και φύση, ενώ το ευαγγέλιο προσφέρεται ισότιμα σε όλους όσους έχουν την ίδια φύση, εύλογα αποκαλύπτεται σε αυτό η δικαιοσύνη του Θεού, και ονομάζεται ευαγγέλιο δικαιοσύνης. Στην Παλαιά Διαθήκη, επομένως, η κλήση δεν ήταν δίκαιη· διότι δεν καλούσε και δεν φώτιζε όλους με τον ίδιο τρόπο, παρά μόνο τους Ιουδαίους. Δεν ήταν λοιπόν δίκαιη, αλλά κατ' οικονομίαν, προετοιμάζοντας τον δρόμο για τη δικαιοσύνη· δεν λέω ότι αυτή η νέα είναι δίκαιη και εκείνη η παλαιά άδικη, αλλά ότι εκείνη αποτέλεσε οδό και προετοιμασία αυτής. Υπέθεταν οι Ιουδαίοι ότι και το ευαγγέλιο θα δινόταν σε αυτούς, και μάλιστα αποκλειστικά σε αυτούς, όπως ακριβώς και ο νόμος, όμως η προσδοκία τους διαψεύστηκε ενάντια στις ελπίδες τους. Γι' αυτό και ο Δαβίδ λέει: «Υποθέσαμε, Θεέ, το έλεός σου στο μέσο του λαού σου», έπειτα «σύμφωνα με το όνομά σου, Θεέ, έτσι είναι και η αίνεσή σου», όχι μόνο στο μέσο του λαού σου, αλλά «έως τα πέρατα της γης»· και για να δείξει ότι το να ελεήσει τα πέρατα της γης αποτελεί έργο δικαιοσύνης, προσθέτει, «η δεξιά σου είναι πλήρης δικαιοσύνης». «Ο Κύριος εβασίλευσε.» Πώς εβασίλευσε ο Κύριος; Μήπως λαμβάνοντας πρόσφατα το αξίωμα της βασιλείας;

Τι σημαίνει το «διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό»; Διότι η δικαιοσύνη του Θεού, δηλαδή η δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό, αποκαλύπτεται και φανερώνεται μέσα στο ευαγγέλιό Του. Πώς και με ποιον τρόπο; Λαμβάνοντας μεν την αρχή της φανέρωσης και της αποκάλυψης από την πίστη εκείνου που προσέρχεται, και προάγοντας σε πίστη και τελειοποιώντας αυτόν που πίστεψε, ώστε να είναι ειλικρινής και ακέραιος· όχι την πίστη που συγκροτούν ανθρώπινες επινοήσεις, αλλά αυτήν που η άνωθεν έλλαμψη, ως χάρισμα, παρέχει σύμφωνα με το μέτρο της προαιρέσεως. Διότι αυτή είναι η δικαιοσύνη του Θεού που αποκαλύπτεται μέσω του ευαγγελίου, το ότι δηλαδή, αφού βρήκε τον σπόρο της πίστεως, τον έκανε να βλαστήσει σε καρπό πίστεως.

Έπειτα, «καθώς είναι γεγραμμένο, ο δε δίκαιος εκ πίστεως ζήσεται». Και μην νομίσεις, λέει, ότι αυτό είναι καινούργιο και πρόσφατο· έχει προανακηρυχθεί από παλιά με την προφητική φωνή του Αββακούμ. Ποια είναι αυτή; «Ο δε δίκαιος εκ πίστεως ζήσεται», δηλαδή η ζωή του δικαίου και ενάρετου —διότι δίκαιο αποκαλεί τώρα αυτόν που έχει κατορθώσει κάθε αρετή— αυτού λοιπόν η ζωή ολοκληρώνεται και εμπερικλείεται στην πίστη.

Από τον λόγο, ότι ένας είναι ο νομοθέτης της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης· και για το ένδυμα του ιερέα· και περί μετανοίας. Επειδή λέει ο Παύλος: «Διότι δεν επαισχύνομαι το ευαγγέλιο· επειδή μέσα σε αυτό αποκαλύπτεται η δικαιοσύνη του Θεού».

Πώς λοιπόν αποκαλύπτεται σε αυτό η δικαιοσύνη του Θεού; Πώς; Επειδή ο πρώτος νόμος είχε δοθεί μόνο στους Ιουδαίους, παρόλο που και οι άλλοι άνθρωποι μετέχουν στην ίδια δημιουργία και φύση, ενώ το ευαγγέλιο δόθηκε ισότιμα σε όλους όσους έχουν την ίδια φύση, εύλογα αποκαλύπτεται σε αυτό η δικαιοσύνη του Θεού, και ονομάζεται ευαγγέλιο δικαιοσύνης.