Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:19

Έτσι λοιπόν δημιουργήθηκε ο τύπος της σοφίας μέσα στα έργα, ώστε, όπως προείπα, ο κόσμος να γνωρίζει μέσω αυτής τον δημιουργό του, τον Λόγο, και μέσω αυτού τον Πατέρα. Και αυτό είναι εκείνο που έλεγε ο Παύλος: «Διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς, επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε. Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, διακρίνονται καθαρά, καθώς γίνονται κατανοητά μέσω των δημιουργημάτων».

Επειδή όμως προσθέτει λέγοντας, «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του», πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι ο Πατέρας δεν ετοίμαζε τον ουρανό ή τα άνω νέφη δι' αυτής· διότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Σοφία και χωρίς αυτήν δεν έγινε ούτε ένα. Αλλά αυτό είναι που εννοεί: Τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσα σε μένα και μέσω εμού· επειδή όμως υπήρχε ανάγκη να εγκτιστεί η σοφία στα έργα, ως προς μεν την ουσία βρισκόμουν μαζί με τον Πατέρα, ως προς δε τη συγκατάβαση προς τα δημιουργήματα, εναρμόνιζα τον δικό μου τύπο με τα έργα, ώστε ολόκληρος ο κόσμος, σαν ένα σώμα, να μην στασιάζει, αλλά να ομονοεί με τον εαυτό του. Όσοι, λοιπόν, με ορθή διάνοια και σύμφωνα με τη σοφία που τους έχει δοθεί, γίνονται θεωροί των κτισμάτων, μπορούν να πουν και αυτοί: «Με τη διάταξή σου διατηρούνται τα πάντα»· όσοι όμως αδιαφόρησαν γι' αυτό θα ακούσουν: «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους». Ο Θεός δηλαδή το φανέρωσε σε αυτούς. Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του, ώστε αυτοί να είναι αναπολόγητοι, επειδή, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη των πάντων, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες, αμήν.

Και όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα», επειδή ο τύπος Του υπάρχει μέσα μας, έτσι, αν και δεν συγκαταλέγεται στα κτίσματα, εντούτοις, επειδή η εικόνα και ο τύπος Του κτίζονται μέσα στα έργα, ομιλεί σαν να πρόκειται για τον Ίδιο και λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του για τα έργα Του». Έτσι δημιουργήθηκε ο τύπος της σοφίας μέσα στα έργα, ώστε, όπως προείπα, να γνωρίζει ο κόσμος μέσω αυτής τον δημιουργό του, τον Λόγο, και μέσω Αυτού τον Πατέρα. Και αυτό είναι που έλεγε ο Παύλος: «Διότι το γνωστό του Θεού είναι φανερό σε αυτούς· επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε. Διότι τα αόρατα Αυτού, από την εποχή της κτίσεως του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Επομένως, ο Λόγος δεν είναι κτίσμα ως προς την ουσία, αλλά το ρητό των Παροιμιών αναφέρεται στη σοφία που υπάρχει μέσα μας και αποκαλείται έτσι.

Επειδή δε συνεχίζει λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του», πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι ο Πατέρας δεν «ετοίμαζε τον ουρανό» ή «τα άνω νέφη» μέσω αυτής· διότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα πάντα κτίστηκαν εν σοφία, και «χωρίς αυτήν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Αλλά αυτό είναι που εννοεί: τα πάντα μεν έγιναν εν εμοί και δι' εμού· επειδή όμως υπήρχε ανάγκη να ενκτιστεί η σοφία στα έργα, κατά μεν την ουσία βρισκόμουν εντός του Πατρός, κατά δε τη συγκατάβαση προς τα δημιουργήματα προσάρμοζα τον τύπο που βρισκόταν σε εμένα στα έργα, ώστε όλος ο κόσμος, σαν ένα σώμα, να μην βρίσκεται σε διχόνοια, αλλά να έχει ομόνοια προς τον εαυτό του. Όσοι, λοιπόν, με ορθή διάνοια και σύμφωνα με τη σοφία που τους έχει δοθεί, γίνονται θεωροί των κτισμάτων, μπορούν να πουν και οι ίδιοι: «με τη διάταξή σου διαμένουν» τα πάντα· όσοι όμως αδιαφόρησαν για αυτό, θα ακούσουν: «ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς. Επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε· διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου, μέσω της κατανόησης των δημιουργημάτων, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς και η αιώνια αυτού δύναμη και θειότητα, ώστε να είναι αναπολόγητοι, διότι ενώ γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά» «λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα τα πάντα, ο οποίος είναι ευλογητός εις τους αιώνας, αμήν».

Αυτήν την επιστολή προς τους Ρωμαίους την αποστέλλει από την Κόρινθο, χωρίς να έχει δει ακόμη τους Ρωμαίους, έχοντας όμως ακούσει για αυτούς και επιθυμώντας διακαώς να τους δει. Και πρώτα επαινεί την πίστη τους, βλέποντας ότι αυτή διακηρύσσεται παντού· έπειτα σημειώνει ότι πολλές φορές προτίθετο να τους επισκεφθεί εξαιτίας του πόθου του για αυτούς, αλλά έως τότε δεν είχε μπορέσει. Εν συνεχεία, προσδίδει στην Επιστολή διδακτικό χαρακτήρα σχετικά με την κλήση των εθνών, εξηγώντας ότι η περιτομή ίσχυε για ορισμένο καιρό και τώρα έχει παύσει· και ότι διά του Χριστού έχει λυθεί το παράπτωμα του Αδάμ, και η σκιά του νόμου παρήλθε. Το ότι η κλήση των εθνών έγινε κατά συνέπεια απολύτως εύλογα, το αποδεικνύει με τον εξής τρόπο: καταδεικνύοντας ότι ο νόμος είναι έμφυτος σε όλους τους ανθρώπους, και ότι όλοι, διά της αδίδακτης φύσης και από αυτήν την ίδια την κτίση, δύνανται να γνωρίσουν τον Θεό. Γι' αυτό άλλωστε, δικαιολογημένα κατηγορεί πρώτα τους Έλληνες, επειδή, μολονότι ο Θεός τούς φανέρωσε μέσα από τα δημιουργήματα του κόσμου τη γνώση για τον Εαυτό του και την αιώνια δύναμή του, η οποία είναι ο Λόγος του, διά του οποίου και εντός του οποίου τα πάντα εποίησε, εκείνοι δεν κατανόησαν μέσα από τα κτίσματα ότι ο δημιουργός αυτών είναι ο Θεός· απεναντίας, θεοποίησαν τα ίδια τα δημιουργήματα και λάτρευσαν την κτίση μάλλον παρά τον Κτίστη. Κατηγορεί όμως και τους Ιουδαίους, επειδή δεν τήρησαν τον νόμο, αλλά τουναντίον, με την παράβαση του νόμου ατίμασαν τον Θεό.

Διότι κανείς, λέγει, δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του· και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνον το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό. Τι το εξαιρετικό λοιπόν θα αφήσουν για τη γνώση του Μονογενούς ή του Αγίου Πνεύματος, εάν οι ίδιοι έχουν την κατάληψη της ίδιας της ουσίας; Διότι βέβαια δεν θα αποδώσουν τη θεωρία της δυνάμεως, της αγαθότητος και της σοφίας του Θεού στον Μονογενή, ενώ θα θεωρήσουν προσιτή στους εαυτούς τους την κατανόηση της ουσίας. Διότι είναι εύλογο να συμβαίνει το εντελώς αντίθετο: η μεν ίδια η ουσία να είναι απολύτως ακατάληπτη σε όλους, εκτός από τον Μονογενή και το Άγιο Πνεύμα, εμείς δε, αναγόμενοι από τις ενέργειες του Θεού και κατανοώντας τον Ποιητή μέσα από τα δημιουργήματά Του, να αποκτούμε την κατανόηση της αγαθότητος και της σοφίας Του. Διότι αυτό είναι το «γνωστόν του Θεού», το οποίο ο Θεός φανέρωσε σε όλους τους ανθρώπους. Επειδή, όσα κείμενα φαίνονται να έχουν γραφτεί από τους θεολόγους περί της ουσίας του Θεού με ορισμένα σχήματα λόγου ή και αλληγορίες, οι λόγοι αυτοί οδηγούν σε άλλες έννοιες. Ώστε, εάν κάποιος αβασάνιστα, σύμφωνα με μια πρόχειρη ερμηνεία, επιμένει πεισματικά να προσκολλάται στο γυμνό γράμμα, εκτρεπόμενος σε ιουδαϊκούς και γραώδεις μύθους, θα γεράσει όντας εντελώς φτωχός από άξια νοήματα περί του Θεού. Διότι, εκτός από το ότι θα θεωρήσει κάπως υλική την ουσία του Θεού, συμφωνώντας ως προς αυτό με τους αθέους των Ελλήνων, επιπλέον θα την υπολάβει ως ποικιλόμορφη και σύνθετη.

ΑΛΛΟ. «Διότι αποκαλύπτεται», λέει, «η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και αδικίας των ανθρώπων που καταπνίγουν την αλήθεια με την αδικία, επειδή ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς. Διότι τα αόρατα γνωρίσματά Του από τη δημιουργία του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή Του και η θεότητα.» Εάν λοιπόν από το μεγαλείο των δημιουργημάτων γίνεται αναλόγως ορατή η θεότητα Εκείνου που τα δημιούργησε με μεγαλείο, τότε ο Υιός θα βρίσκεται έξω από όλα τα δημιουργήματα.

Μάθε δε και τούτο, ότι πριν έρθει σε αυτόν τον κόσμο η ψυχή, δεν αμάρτησε σε τίποτα· αλλά, ενώ ήρθαμε αναμάρτητοι, τώρα αμαρτάνουμε από δική μας ελεύθερη προαίρεση. Μην ακούσεις κανέναν να εξηγεί εσφαλμένα το χωρίο «Αν όμως κάνω αυτό που δεν θέλω»· αλλά να θυμάσαι εκείνον που λέει: «Εάν θέλετε και με ακούσετε, θα φάτε τα αγαθά της γης· εάν όμως δεν θέλετε και δεν με ακούσετε, μάχαιρα θα σας καταφάει», και τα εξής. Και πάλι: «Όπως παραστήσατε τα μέλη σας δούλα στην ακαθαρσία και στην ανομία, για να κάνετε την ανομία, έτσι και τώρα παραστήστε τα μέλη σας δούλα στη δικαιοσύνη, για να οδηγηθείτε στον αγιασμό»· και να θυμάσαι τη Γραφή που λέει: «Καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν την επίγνωση του Θεού»· και ότι: «Ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους» και ότι: «Έκλεισαν τα μάτια τους»· και τον Θεό πάλι να εγκαλεί και να λέει: «Εγώ σε φύτεψα σαν άμπελο καρποφόρα, ολόκληρη από γνήσιο σπόρο· πώς μεταστράφηκες σε πικρία, άμπελος αλλότρια;».

Θ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΗΤΩΝ Όμως, και όσον αφορά τη διδασκαλία και τη θεωρία των νοητών και ασώματων όντων, είναι φανερό μέσα από τα ίδια του τα λόγια ότι ο θαυμάσιος Πλάτων ακολούθησε τον πάνσοφο Μωυσή και τους προφήτες των Εβραίων, είτε μαθαίνοντάς το από όσα έφτασαν εις επήκοόν του (διότι επιβεβαιώνεται ότι εκείνη την εποχή διέτριβε στην Αίγυπτο, κατά την περίοδο που οι Εβραίοι, έχοντας εκπέσει για δεύτερη φορά από την πατρίδα τους, κατοικούσαν στην Αίγυπτο υπό την κυριαρχία των Περσών), είτε επειδή ο ίδιος εμβάθυνε στη φύση των πραγμάτων, είτε επειδή με οποιονδήποτε τρόπο αξιώθηκε αυτής της γνώσης από τον Θεό. «Διότι ο Θεός (λέγει) το φανέρωσε σε αυτούς· επειδή τα αόρατα γνωρίσματά Του, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του, βλέπονται καθαρά από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι». Μπορείς δε να κατανοήσεις αυτό που ειπώθηκε, εξετάζοντάς το κάπως έτσι:

Εφόσον λοιπόν τέθηκε ενώπιόν μας αυτή η διπλή θεώρηση σχετικά με το χέρι, εκ των οποίων η μεν πρώτη υποστηρίζει ότι η θεία φύση, ούσα παντελώς ακατάληπτη και ανείκαστη, γνωρίζεται αποκλειστικά διά της ενέργειας, ενώ η δεύτερη αναφέρει ότι διά των λόγων αυτών προαναγγέλλεται από τη νύμφη η ευαγγελική χάρη, αφήνουμε στην κρίση του ακροατή να επιλέξει, αντί της άλλης, εκείνη που είναι προσφυέστερη και αρμόζει περισσότερο στα υπό εξέταση ζητήματα. Εντούτοις, ό,τι κι αν θεωρηθεί περισσότερο ψυχωφελές, καθεμία από τις προαναφερθείσες εκδοχές συνιστά για εμάς επαρκή καθοδήγηση προς το αγαθό. Διότι, αφενός, από τη γνώση ότι αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για τον Θεό, σύμφωνα με τη ρήση του Παύλου, καθίσταται ορατό και κατανοητό μέσω της δημιουργίας του κόσμου, θα αποφύγουμε την πολυπραγμοσύνη γύρω από τα ακατάληπτα, ούτως ώστε να μην αντλήσει η αίρεση υλικό εναντίον της αλήθειας μέσα από την προσπάθεια να εξηγήσει με φυσικούς όρους την απρόσιτη και ανέκφραστη φύση. Αφετέρου, εάν υποθέσουμε ότι το αίνιγμα του χεριού αποβλέπει στο Ευαγγέλιο, κατ' αυτόν τον τρόπο η πίστη μας στα μυστικά δόγματα θα καταστεί πιο σταθερή, αποκτώντας αναμφίβολη βεβαιότητα μέσω της προαναγγελίας των δογμάτων, εν Χριστώ Ιησού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Αυτό που μπορεί να γίνει γνωστό για τον Θεό σού είναι φανερό· διότι μελέτησες τους λόγους της φύσεως, από την οποία καθοράται Εκείνος που είναι πάνω από τη φύση. Το αρεστό στον Θεό σού είναι γνωστό· διότι ο Θεός σού το φανέρωσε ώστε να είσαι αναπολόγητος, χαρίζοντάς σου τη σύνεση μέσα από τα θεία λόγια και τα βιβλία. Γνωρίζεις τη σοφία· βρήκες τη φρόνηση· έλαβες τον λόγο ως βοήθεια· σου προστέθηκε οφθαλμός διαγνωστικός του αγαθού και του αντιθέτου του· σου δόθηκε δύναμη ικανή να κρίνει και να απορρίπτει τα φαύλα, καθώς και να προσελκύει και να συγκρατεί το θείο θέλημα. Άραγε λοιπόν δεν είναι πανεύκολο, και ζήτημα μόνο θελήσεως, να κάνεις πράξη αυτή τη δύναμη, για να μη δοκιμάσεις και εσύ τις πληγές, εσύ ο σοφός σαν νήπιο, αλίμονο, εσύ που εξάσκησες την επιστήμη των επιστημών και την παιδεία που θεωρείται ανώτερη από αυτήν, σαν αμαθής, αλίμονο, και απαίδευτος;

Τι λοιπόν κατανοούμε από τα κτίσματα; Ότι ο δημιουργός αυτών είναι ο Θεός. Και αν είναι δημιουργός τέτοιων πραγμάτων, είναι και αγαθός και σοφός και δυνατός· και σύμφωνα με αυτά κατανοούμε τον Θεό από τα κτίσματά του, αλλά όχι ως προς την ουσία του, όπως ακριβώς μας δίδαξε και ο Παύλος, ότι «τα αόρατα του Θεού από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, γίνονται καθαρά ορατά, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του». Άραγε λοιπόν η ουσία του Θεού γίνεται καθαρά ορατή, εφόσον κατανοείται μέσω των δημιουργημάτων; Σε καμία περίπτωση· διότι αυτό είναι γνώρισμα της παραφροσύνης του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου, και πριν από αυτούς της παραφοράς του Ευνομίου· επειδή και αυτός πριν από αυτούς, σε συμφωνία με αυτούς, ισχυρίζεται εγγράφως ότι από τα δημιουργήματα δεν κατανοείται τίποτε άλλο, παρά η ίδια η ουσία του Θεού. Ο θείος απόστολος όμως απέχει πολύ από το να διδάσκει τέτοια πράγματα. Διότι, αφού πρώτα δίδαξε ότι «το γνωστό του Θεού είναι φανερό» και έδειξε ότι υπάρχει και κάτι άλλο πέρα από αυτό το γνωστό του Θεού, το οποίο ο ίδιος φανέρωσε σε όλους όσοι έχουν νου, έπειτα πρόσθεσε: «διότι τα αόρατά του από την κτίση του κόσμου, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, φαίνονται καθαρά». Το τι είναι όμως το γνωστό του Θεού, θα το μάθεις ως εξής: Οι θεοφόροι πατέρες ερμηνεύοντας λένε: ως προς τον Θεό το ένα είναι άγνωστο, δηλαδή η ουσία του, και το άλλο είναι γνωστό, δηλαδή όλα όσα βρίσκονται γύρω από την ουσία, τουτέστιν η αγαθότητα, η σοφία, η δύναμη, η θεότητα, ήτοι η μεγαλειότητα, τα οποία ο Παύλος ονομάζει μεν αόρατα, κατανοούνται όμως μέσω των δημιουργημάτων.

Εκεί λοιπόν, επειδή δεν προθυμοποιούμαι να σου επιτεθώ, καίτοι με έχεις προκαλέσει τώρα σε αυτό με πολλές αφορμές, σκέφτηκα να σε ανεβάσω στο παιδαγωγείο των Πατέρων. Εκεί λοιπόν θα μάθεις και πώς και ποια είναι τα περί του Θεού, και με ποιον τρόπο δεν θα αναγκαστείς να τα ονομάζεις όλα θεία ουσία, πράγμα που έπαθες τώρα, επειδή προτίμησες να αποφύγεις να πεις ότι υπάρχει συμβεβηκός στον Θεό, αγνοώντας όμως τον δρόμο της αποφυγής. Εκεί θα βρεις επίσης ότι η πίστη διαφέρει από την επιστήμη, και η γνώση από την πίστη με διαφορετικό τρόπο. Εκεί θα γνωρίσεις και «το γνωστόν» του Θεού, το οποίο καθόλου δεν εκλαμβάνεται σε σχέση με την πίστη, όπως και ο μέγας Παύλος λέει ότι «το γνωστόν του Θεού» έχει φανερωθεί και σε εκείνους που βρίσκονται εκτός της πίστεως, πράγμα που όταν εμείς το λέγαμε, εσύ νόμισες ότι ονομάζουμε την πίστη επιστημονική γνώση. Δεν θα παύσω, λοιπόν, να φρονώ και να μιλώ σύμφωνα με τις φωνές των Πατέρων που έχουν συγκεντρωθεί εκεί. Και αυτές οι φωνές λένε πολύ ξεκάθαρα στους τίτλους των έργων, όπως είπαμε, εκτός ίσως αν συνοδεύονται από κάποιον προσδιορισμό, ότι η απλή απόφανση δεν αποτελεί απόδειξη που πείθει από μόνη της, παρά μόνο ο συλλογιστικά προαγόμενος λόγος, καθώς ο συλλογισμός έχει κάτι πιο οικείο προς την απόδειξη. Διότι, αν δεν ήταν έτσι, θα ονόμαζαν απόδειξη την κάθε απόφανση. Εμείς, άλλωστε, που ακολουθούμε τους Πατέρες, μένουμε αμετάπειστα σταθεροί απέναντι στις διδασκαλίες τους.

Εσύ όμως, επειδή όπως φαίνεται έχεις ελάχιστα μυηθεί σε αυτά, ισχυρίζεσαι ότι για κανένα από τα θεία δεν υπάρχει γνώση ούτε απόδειξη, παρά μόνο πίστη, και δεν εισακούς ούτε τον μεγάλο Παύλο, ο οποίος λέει στους άπιστους Έλληνες ότι «είναι φανερό ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό» και ότι «αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον σεβάστηκαν ως Θεό», ούτε έχεις βιώσει ούτε έχεις πιστέψει στην αληθινή θεωρία του Θεού, η οποία αναπτύσσεται μέσα στους πιστούς και σε όσους αποδεικνύουν έμπρακτα την πίστη τους, την οποία μακαρίζει ο Κύριος στα ευαγγέλια, εσύ που καυχιέσαι για την πίστη, παρόλο που η θεωρία είναι ο τελικός σκοπός της πίστης ή το βραβείο ή ο αρραβώνας του βραβείου που ενεργείται μέσω της αγάπης. Διότι, εάν ως προς τα θεία υπάρχει μόνο η πίστη, τότε ούτε η θεωρία αυτή είναι αληθινή. Αν όμως είναι αληθινή, όπως ακριβώς είναι, και είναι αληθές και το ότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», τότε αυτό σημαίνει εκείνο που υποστηρίξαμε εμείς: ότι δηλαδή κάποια από τα θεία μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο θεωρίας, ενώ κάποια άλλα όχι.

Διότι οι αδικίες είναι ποικίλες· και η μεν μία αφορά τα χρήματα, όπως για παράδειγμα όταν κάποιος αδικεί τον πλησίον του ως προς αυτά· η άλλη αφορά τις γυναίκες, όταν κάποιος, αφήνοντας τη δική του, υπονομεύει τον γάμο του άλλου· διότι και αυτό ο Παύλος το ονομάζει πλεονεξία, λέγοντας τα εξής: «Το να μην υπερβαίνει κανείς τα όρια και να μην πλεονεκτεί στο ζήτημα αυτό εις βάρος του αδελφού του». Άλλοι πάλι, αντί για τη γυναίκα και τα χρήματα, βλάπτουν την υπόληψη του πλησίον· και αυτό επίσης είναι αδικία· διότι «είναι προτιμότερο το καλό όνομα, παρά ο πολύς πλούτος». Μερικοί βέβαια λένε ότι και αυτό έχει ειπωθεί από τον Παύλο για τα δόγματα· εντούτοις τίποτα δεν εμποδίζει να έχει ειπωθεί και για τα δύο. Το τι σημαίνει δε το, «αυτών που κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία», μάθε το από τα επόμενα: «Διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό μέσα τους· επειδή ο Θεός το φανέρωσε σε αυτούς». Αλλά τη δόξα αυτήν την απέδωσαν σε ξύλα και σε λίθους.

βʹ. Όπως ακριβώς λοιπόν, εκείνος που του εμπιστεύθηκαν βασιλικά χρήματα, και διατάχθηκε να τα ξοδέψει για τη δόξα του βασιλιά, εάν τα δαπανήσει σε ληστές και πόρνες και αγύρτες, και τους καταστήσει λαμπρούς με τα χρήματα του βασιλιά, τιμωρείται σκληρά ως άνθρωπος που αδίκησε τα μέγιστα τον βασιλιά· έτσι και αυτοί, αφού έλαβαν τη γνώση περί του Θεού και της δόξας Του, έπειτα την περιέβαλαν στα είδωλα, κατακράτησαν την αλήθεια με αδικία, και, σε ό,τι αφορούσε τους ίδιους, αδίκησαν τη γνώση, επειδή δεν τη χρησιμοποίησαν όπως της άρμοζε. Άραγε σας έγινε σαφές αυτό που ελέχθη, ή πρέπει να το πω πάλι σαφέστερα; Ίσως είναι αναγκαίο να το επαναλάβω. Τι είναι λοιπόν αυτό που λέγεται; Ο Θεός εμφύτευσε εξαρχής στους ανθρώπους τη γνώση περί Αυτού, αλλά οι Έλληνες, αποδίδοντας αυτή τη γνώση σε ξύλα και λίθους, αδίκησαν την αλήθεια, τουλάχιστον κατά το μέρος που τους αναλογεί· διότι η αλήθεια παραμένει άτρεπτη, διατηρώντας ακλόνητη τη δική της δόξα. Και από πού είναι φανερό ότι εμφύτευσε μέσα τους τη γνώση, Παύλε; Επειδή, λέει, αυτό που μπορεί να γίνει γνωστό για τον Θεό είναι φανερό μέσα τους. Αλλά αυτό είναι απόφανση, όχι απόδειξη· εσύ όμως τεκμηρίωσέ το μου, και δείξε ότι η γνώση περί του Θεού ήταν ολοφάνερη σε αυτούς, και την προσπέρασαν εκούσια. Από πού λοιπόν ήταν φανερή; Μήπως τους έστειλε κάποια φωνή από ψηλά;

Βεβαίως δεν ειπώθηκε αυτό, ότι δηλαδή δεν υπήρχε· διότι υπήρχε· αλλά για να φανερωθεί και σε αυτόν. Τι λοιπόν, λέγει; Αδικήθηκε για τη δόξα του Θεού; Ποια αδικία; Πες μου· διότι, τι θα γινόταν αν δεν ήθελε καθόλου να τον φέρει στην ύπαρξη; Εγώ μάλιστα λέγω ότι έχει ευεργετηθεί από την τύφλωση. Διότι ανέβλεψε με τους εσωτερικούς οφθαλμούς. Διότι, τι όφελος έχουν οι Ιουδαίοι από τα μάτια τους; Επειδή υπέστησαν μεγαλύτερη τιμωρία, καθώς τυφλώθηκαν ενώ έβλεπαν. Και ποια βλάβη υπέστη αυτός από την τύφλωση; Διότι μέσω αυτής ανέβλεψε. Όπως λοιπόν τα κακά της παρούσας ζωής δεν είναι πραγματικά κακά, έτσι ούτε τα αγαθά είναι πραγματικά αγαθά· αλλά μόνο η αμαρτία είναι κακό, ενώ η τύφλωση δεν είναι κακό. Εκείνος δε που τον έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, είχε την εξουσία να τον αφήσει και σε αυτήν την κατάσταση. Μερικοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι αυτό το επίρρημα δεν είναι αιτιολογικό, αλλά δηλώνει την έκβαση· όπως για παράδειγμα όταν λέγει: «Για κρίση ήλθα εγώ σε αυτόν τον κόσμο, ώστε εκείνοι που δεν βλέπουν να δουν, και εκείνοι που βλέπουν να γίνουν τυφλοί». Και όμως, δεν ήλθε για αυτόν τον λόγο, για να γίνουν τυφλοί όσοι βλέπουν. Και πάλι ο Παύλος λέγει: «Διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους, ώστε να είναι αναπολόγητοι». Καίτοι δεν τους το φανέρωσε γι' αυτόν τον λόγο, για να στερηθούν την απολογία, αλλά για να επιτύχουν σωτηρία μέσω της απολογίας. Και πάλι αλλού: «Ο νόμος δε εισήλθε, για να πλεονάσει το παράπτωμα». Καίτοι δεν εισήλθε γι' αυτόν τον λόγο, αλλά για να εμποδιστεί η αμαρτία.

Διότι, αφού είπε ότι «αποκαλύπτεται η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και αδικίας των ανθρώπων, οι οποίοι κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία», επειδή είδε να προβάλλεται μια αντίρρηση απέναντί του και πολλούς να αντιλέγουν ρωτώντας: «Και από πού γνώριζαν οι Έλληνες την αλήθεια του Θεού;», πρόσθεσε λέγοντας: «Διότι ό,τι είναι δυνατόν να γίνει γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς». Και πώς είναι φανερό σε αυτούς; Πώς μπόρεσαν να γνωρίσουν τον Θεό, και ποιος τους το έδειξε; Πες μας. «Διότι ο Θεός», λέει, «το φανέρωσε σε αυτούς».

Τους φέρνει λοιπόν ενώπιον του θείου δικαστηρίου. «Αυτών που κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία, διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους. Διότι ο Θεός τους το φανέρωσε. Επειδή τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Και ποιοι είναι αυτοί; Τα τέκνα των Ελλήνων, αυτοί που απέδωσαν την προσκύνηση του Θεού σε ξύλα και λίθους, και που, όσο εξαρτάται από αυτούς, αδικούν τη δόξα του Θεού, έστω κι αν Εκείνος δεν αδικείται. «Ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό ούτε τον ευχαρίστησαν, αλλά ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Καίτοι ο Θεός δεν τα δημιούργησε αυτά για αυτόν τον σκοπό, αν και αυτό ήταν το αποτέλεσμα· διότι δεν έθεσε ενώπιόν τους τόση διδασκαλία για να τους στερήσει τη δυνατότητα απολογίας, αλλά για να αποκτήσουν επίγνωση αυτού· επειδή όμως τον αγνόησαν, στέρησαν από τον εαυτό τους κάθε δικαιολογία. «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού». Για να καταδείξει την κατηγορία κατά της προαίρεσής τους· διότι ό,τι κατέχει κάποιος, αυτό και ανταλλάσσει. «Με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών».

Διότι βεβαίως, αποδίδοντας τη θεωρία της δυνάμεως, της σοφίας και της αγαθότητας του Θεού στον Μονογενή, δεν θα θεωρήσουν την κατανόηση της ουσίας προσιτή στα δικά τους μέτρα. Απεναντίας, το πιο λογικό είναι ότι η μεν ουσία είναι αθέατη σε όλους εκτός από τον Μονογενή και το Άγιο Πνεύμα, εμείς όμως, αναγόμενοι από τις ενέργειες του Θεού και κατανοώντας τον Ποιητή μέσω των δημιουργημάτων Του, αποκτούμε την κατανόηση της αγαθότητας και της σοφίας Του. Διότι αυτό είναι το γνωστό του Θεού, το οποίο ο Θεός φανέρωσε σε όλους τους ανθρώπους».

Επιπλέον, όχι μόνο ο Δαμασκηνός, αλλά και ο Θωμάς, ο διδάσκαλος της λατινικής θεολογίας, στο τρίτο κεφάλαιο του πρώτου βιβλίου του «Κατά Ελλήνων», λέει: «Ορισμένα από όσα ομολογούνται για τον Θεό είναι τόσο αληθινά, ώστε να υπερβαίνουν κάθε δυνατότητα ανθρώπινης απόδειξης, όπως το ότι ο Θεός είναι ένας και τριαδικός· υπάρχουν όμως και ορισμένα στα οποία είναι δυνατόν να φτάσει η ανθρώπινη απόδειξη, όπως το ότι ο Θεός υπάρχει, το ότι ο Θεός είναι ένας, τα οποία μπόρεσαν να αποδείξουν για τον Θεό και οι ίδιοι οι φιλόσοφοι, καθοδηγούμενοι από το φυσικό φως της λογικής». Γι' αυτά λέει και ο Απόστολος: «Εκείνο που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό μέσα τους». Και πάλι από τον ίδιο: «Υπάρχουν λοιπόν ορισμένα νοητά στα θεία τα οποία συμπορεύονται με τον ανθρώπινο λογισμό· άλλα όμως τον υπερβαίνουν απολύτως».

Ρωμ. 1,19-26 «Διότι το γνωστό του Θεού», δηλαδή αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για αυτόν, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι προνοητής, και τα παρόμοια. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως οι άγγελοι και οι άλλες ασώματες ουσίες, «από την κτίση του κόσμου» κατανοούνται και «γίνονται ορατά». Πώς; Καθώς και αυτά «νοούνται μέσα στα δημιουργήματα» και συναριθμούνται με αυτά. Η σύνταξη λοιπόν είναι με σχήμα υπερβατό: ή «νοούμενα μέσα στα δημιουργήματα», αντί του να ενυπάρχουν στα ίδια τα δημιουργήματα και να υπηρετούν τη βούληση του Θεού και να εκπληρώνουν τα προστάγματά του· ή λέγοντας «τα αόρατα αυτού» εννοεί το ίδιο το αόρατο της ουσίας του. Και πώς είναι δυνατόν, λέει, να δει και να κατανοήσει κανείς το θείο, εφόσον είναι αόρατο; Ναι, είναι δυνατόν, λέει, από τα κτίσματά του να δει κανείς καθαρά τη θεότητά του και τη δύναμή του. «Τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του». Πώς «από την κτίση του κόσμου» γνωρίζεται η θεότητα του Θεού και η «αιώνια δύναμή» του; Είδε κάποιος τον κόσμο και μέσα σε αυτόν τις ομορφιές των άστρων, το μέγεθος και την πορεία της σελήνης, την τάξη του ήλιου και την απαράβατη αλληλουχία τους· δεν κάνει ημέρα η σελήνη, ούτε νύχτα ο ήλιος, οι νύχτες παραχωρούν εύτακτα τη θέση τους στις ημέρες, και οι ημέρες υποχωρούν αναλόγως στις νύχτες. Ο αιθέρας διατηρεί τον οικείο του τόπο, και ο αέρας παραμένει από κάτω του, και ούτε εκείνος εισχωρεί σε ξένη χώρα, ούτε ο αέρας επεκτείνεται σε όσα βρίσκονται πάνω από αυτόν.

Έτσι λοιπόν «η θειότητά του και η αιώνια δύναμη καθορώνται στα δημιουργήματα», έτσι «από την κτίση του κόσμου η» γνώση του Θεού εντυπώνεται στους ανθρώπους, έτσι «εκείνο που είναι γνωστό για αυτόν» το «φανέρωσε» στα πάντα· διότι «αυτό που είναι δυνατόν να γίνει γνωστό για τον Θεό» είναι αυτά και τα παρόμοια, η ουσία όμως και η φύση του είναι παντελώς ακατάληπτες σε όλους. Αυτά τα γνώρισαν και οι Έλληνες, αλλά «αν και τον γνώρισαν, δεν τον δόξασαν ως Θεό». Αλλά, ω της απέραντης ματαιότητας και μωρίας! Αυτά που με θεοπρεπή τρόπο συνέλαβαν για τον Θεό, τα απέδωσαν με εξαιρετικά άθλιο και ασεβή τρόπο σε είδωλα και σε δαίμονες και «στα έργα των χεριών του», ανταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με τη δόξα των ειδώλων. Και αντί να λατρεύουν τον Θεό, λάτρεψαν τα είδωλα, και μάλιστα είδωλα φθαρτών —αποκορύφωμα της πώρωσης και της ανοησίας— και, σαν να μην είχε όριο αυτό το κακό, είδωλα «ερπετών και πτηνών και τετραπόδων». Δες μανία, ή μάλλον δες μια πράξη για την οποία δεν μπορεί κανείς να βρει ούτε ένα άξιο όνομα για να την εκφράσει. Αλλά ότι μεν «από την κτίση του κόσμου η αιώνια δύναμη και η θειότητα του Θεού καθορώνται», και «ότι ενώ γνώρισαν τον Θεό δεν τον δόξασαν ως Θεό», είναι προφανές. Πώς όμως «παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους»; Διότι, από ποιους διαλογισμούς προέρχεται το να προσκυνούν πέτρες και ξύλα; Από ποιους διαλογισμούς το να τα αποκαλούν αυτά δημιουργούς και θεούς και αιώνια όντα και προστάτες; Γιατί λοιπόν απορείς, μήπως επειδή τάχα δεν τα προσκύνησαν ή δεν τα θεοποίησαν; Ή μήπως αυτό μεν είναι προφανές, εσύ όμως αναζητάς με ποιους λογισμούς το έπραξαν;

Αλλιώς: «Διότι γνωρίζοντας τον Θεό», τουτέστιν έχοντας τη δυνατότητα να τον γνωρίσουν, εάν το ήθελαν. Λέει δε «γνωρίζοντας», επειδή, όσον αφορά αυτό που γνώρισαν από τη διδασκαλία των ορατών πραγμάτων, η γνώση τους είχε ολοκληρωθεί. Ή λέει «γνωρίζοντας», με την κυριολεκτική έννοια, διότι πράγματι γνώρισαν τον Θεό στον βαθμό που αυτός είναι γνωστός στους ανθρώπους· γι' αυτό και έλεγε ότι «το γνωστόν του Θεού είναι φανερόν σε αυτούς». Τι είναι λοιπόν «το γνωστόν του»; Ότι είναι προνοητής, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι αγαθός, ότι είναι δεσπότης, ότι είναι εξουσιαστής· αυτοί γνώρισαν ότι αυτά τα γνωρίσματα πρέπει να ανήκουν στον Θεό, και ότι πρέπει να τον σέβονται. Αν και γνώρισαν κατ' αυτόν τον τρόπο τον Θεό και προχώρησαν ορθά μέχρι αυτό το σημείο, στη συνέχεια εξετράπησαν και απομακρύνθηκαν από την αλήθεια· διότι, ενώ συνέλαβαν αυτά τα υψηλά και θεοπρεπή νοήματα περί του Θεού, στη συνέχεια δεν τον αντελήφθησαν ούτε τον δόξασαν όπως αρμόζει στον Θεό, ούτε ως Θεό, αλλά κατέπεσαν σε εντελώς παράλογες και μάταιες αντιλήψεις, φανταζόμενοι και αναπαριστώντας τον Θεό ως είδωλο φθαρτού ανθρώπου και άλογων ζώων. Τους συνέβη δε αυτό το πάθος και η έσχατη απώλεια, επειδή εμπιστεύθηκαν στους ανθρώπινους λογισμούς όλη την ικανότητα κατανόησης του Θεού. Σε αυτή την κατάσταση περιήλθαν πάλι επειδή νόμιζαν ότι είναι «σοφοί» και ικανοί να αναζητήσουν καθετί που είναι καταληπτό στους ανθρώπους. Ω, πόσο μεγάλο κακό είναι η οίηση!

Και μύρια τέτοια παραδείγματα θα βρεις και στον Απόστολο, όπως και αυτό στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Διότι ό,τι είναι γνωστό περί του Θεού, είναι φανερό στους Έλληνες, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι.» Αν και ο Θεός δεν έδωσε για αυτόν τον λόγο τη γνώση στους Έλληνες, για να είναι αναπολόγητοι όταν σφάλλουν. Διότι Εκείνος μεν την έδωσε για να μη σφάλλουν· έπειτα όμως, επειδή έσφαλαν, εκ του αποτελέσματος η γνώση κατέληξε στο να είναι αναπολόγητοι.