Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 10:4

Ή νομίζεις, Ιουδαίε, ότι ο Ισαάκ προτιμήθηκε από τον Ισμαήλ και από τα παιδιά που γέννησε στον Αβραάμ η Χετούρα εξαιτίας της Σάρρας; Και τι θα έλεγες για τη Ρεβέκκα; Διότι εδώ έχουμε και μία μητέρα και μία σύλληψη, αφού τα παιδιά ήταν δίδυμα· αυτό σημαίνει το “από έναν κοίτη έχουσα”, ότι δηλαδή κατά τον ίδιο καιρό συνέλαβε και τους δύο. Κι όμως, ο ένας ήταν θεοφιλής, ενώ ο άλλος ανάξιος της θείας πρόνοιας. Και ο Θεός δεν περίμενε να δοκιμαστούν τα πράγματα στην πράξη, αλλά προανήγγειλε τη διαφορά τους ήδη από όσα κυοφορούνταν· και την προανήγγειλε, επειδή προγνώριζε την προαίρεση του καθενός. Διότι η εκλογή δεν είναι άδικη, αλλά ανταποκρίνεται στην προαίρεση των ανθρώπων, όπως έχει γραφεί: «Τον Ιακώβ αγάπησα, ενώ τον Ησαύ εμίσησα». Διότι αυτό που είπε ο Θεός στον Αβραάμ, ότι «στον Ισαάκ θα σου ονομαστεί σπέρμα», δείχνει πως ούτε όλο το γένος έλαβε μέρος στην ευλογία· γιατί ο Θεός δεν προσέχει στη φύση, αλλά ζητεί πίστη και αρετή, όπως λέγει και στον Ωσηέ: «Θα ονομάσω τον Μη λαό μου, Λαό μου· και τη Μη αγαπημένη, Αγαπημένη· και θα γίνει στον τόπο όπου τους ειπώθηκε· Εσείς δεν είστε λαός μου, εκεί θα ονομαστούν υιοί του ζώντος Θεού». Διότι τα έθνη, που δεν γνώριζαν δικαιοσύνη, κατέλαβαν δικαιοσύνη· και ως δικαιοσύνη εννοεί εκείνη που προέρχεται από την πίστη. Ο δε Ισραήλ, ενώ επιδίωκε νόμο δικής του δικαιοσύνης, δεν έφθασε στη δικαιοσύνη. Γιατί; Επειδή δεν την επιδίωξε από πίστη, αλλά από έργα νόμου· διότι νόμισαν πως τους αρκούσε η κατά νόμον ζωή για να αποκτήσουν δικαιοσύνη, και περιφρόνησαν την πίστη. Γι’ αυτό ακριβώς δεν μετείχαν ούτε στις δωρεές της πίστεως· «διότι προσέκοψαν στον λίθο του προσκόμματος, καθώς έχει γραφεί· Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου, και όποιος πιστεύει σ’ αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». Συνηθίζουν να προσκόπτουν εκείνοι που έχουν τη διάνοιά τους στραμμένη αλλού από τις προφητείες των Γραφών και δεν θέλουν να προχωρήσουν στην οδό· αυτό ακριβώς έπαθαν οι Ιουδαίοι. Επειδή δηλαδή ήταν απορροφημένοι στα περιττά του νόμου, δεν θέλησαν να δουν τον λίθο που είχε προαναγγελθεί από τους προφήτες· παρόλο που οι προφήτες είχαν σαφώς προθεσπίσει ότι όποιος πιστεύει σ’ αυτόν θα αξιωθεί τα μέγιστα αγαθά. «Διότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι σύμφωνα με επίγνωση· επειδή αγνοούν τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητούν να στήσουν τη δική τους δικαιοσύνη, δεν υποτάσσονται στη δικαιοσύνη του Θεού». Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαιοσύνη για κάθε πιστεύοντα· επειδή ο νόμος οδήγησε όλους εμάς, δηλαδή ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, προς τον Δεσπότη Χριστό. Στείλε το επόμενο.

Εκπληρώνει, λοιπόν, τον σκοπό του νόμου εκείνος που πιστεύει στον Σωτήρα Χριστό· διότι η Γραφή λέει: «Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο ακρογωνιαίο, εκλεκτό, πολύτιμο, και όποιος πιστεύει σ’ αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». «Σε εμάς, λοιπόν, ανήκει η τιμή, σε όσους πιστεύουμε· για τους απειθούντες όμως, ο λίθος που απέρριψαν οι οικοδομούντες, αυτός έγινε κεφαλή γωνίας και λίθος προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου, εκείνοι που προσκόπτουν στον Λόγο με την απείθειά τους, για το οποίο και τέθηκαν». Εμείς όμως, που πιστεύσαμε και βαπτισθήκαμε, είμαστε «γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που ανήκει στον Θεό, για να διακηρύξουμε τις αρετές εκείνου που μας κάλεσε από το σκοτάδι στο θαυμαστό του φως· εμείς που κάποτε δεν ήμασταν λαός, τώρα όμως είμαστε λαός του Θεού· εμείς που δεν είχαμε ελεηθεί, τώρα όμως ελεηθήκαμε». — «Αυτούς κάλεσε και εμάς, όχι μόνο από τους Ιουδαίους, αλλά και από τα έθνη· όπως λέει και στον Ωσηέ: “Θα καλέσω εκείνον που δεν ήταν λαός μου, λαό μου· και εκείνη που δεν ήταν αγαπημένη, αγαπημένη· και θα γίνει στον τόπο όπου τους είχε λεχθεί: Δεν είστε εσείς λαός μου, εκεί θα ονομασθούν υιοί του ζώντος Θεού”». — «Όσοι, πράγματι, οδηγούνται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού». — «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαιοσύνη για κάθε έναν που πιστεύει». Γιατί ο Μωυσής γράφει για τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, ότι ο άνθρωπος που θα τα πράξει αυτά θα ζήσει μέσα σ’ αυτά· η δικαιοσύνη όμως που προέρχεται από την πίστη λέει έτσι: «Μη πεις μέσα στην καρδιά σου: Ποιος θα ανέβει στον ουρανό;» — δηλαδή, για να κατεβάσει τον Χριστό· «ή: Ποιος θα κατεβεί στην άβυσσο;» — δηλαδή, για να ανεβάσει τον Χριστό από τους νεκρούς. Αλλά τι λέει; «Κοντά σου είναι το ρήμα, στο στόμα σου και στην καρδιά σου», δηλαδή το ρήμα της πίστεως, το οποίο κηρύττουμε· ότι, αν ομολογήσεις με το στόμα σου τον Κύριο Ιησού Χριστό και πιστέψεις με την καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς· διότι με την καρδιά πιστεύει κανείς προς δικαιοσύνη, και με το στόμα ομολογεί προς σωτηρία. Γιατί η Γραφή λέει: «Όποιος πιστεύει σ’ αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». Διότι ο ίδιος είναι Κύριος όλων, πλούσιος προς όλους όσοι τον επικαλούνται· και «καθένας που θα επικαλεσθεί το όνομα του Κυρίου θα σωθεί». Πώς, λοιπόν, θα επικαλεσθούν εκείνον στον οποίο δεν πίστεψαν; Και πώς θα πιστεύσουν σ’ εκείνον για τον οποίο δεν άκουσαν; Και πώς θα ακούσουν χωρίς να υπάρχει κάποιος να κηρύττει; Και πώς θα κηρύξουν, αν δεν αποσταλούν; Όπως είναι γραμμένο: «Πόσο ωραίοι είναι οι πόδες εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά!» Και πράγματι, «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και ως τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

Ιϛʹ. Του Σεβηριανού, επισκόπου Γαβάλων, στο αποστολικό λόγιο που λέγει για τον Χριστό ότι: «Εν αυτώ κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς». Και βέβαια, εφόσον η θεότητα είναι απερίγραπτη και άποση, δεν είναι δυνατόν να λεχθεί γι’ αυτήν ούτε «πλήρωμα» ούτε «παν». Διότι είναι φανερό ότι εκείνο που πληρούται και έχει πλήρωμα έχει και ποσότητα και όριο και σταθερότητα. Έτσι, όταν λέγεται «πλήρωμα νόμου ο Χριστός», δηλαδή «τέλος του νόμου ο Χριστός», και πάλι «το πλήρωμα του χρόνου» και «το πλήρωμα των εθνών της γης», αυτό δεν μπορεί να είναι ανώτερο από το παν· διότι το «παν» είναι δηλωτικό ποσότητας, όπως είναι το σύνολο του χρόνου και το σύνολο του κόσμου και το σύνολο του ουρανού και όλο το νερό. Η θεότητα όμως και είναι και λέγεται υπεράνω του παν· δεν έχει πλήρωμα, αλλά υπάρχει ως υπερπλήρης. Πώς λοιπόν θα εννοήσουμε το «παν το πλήρωμα της θεότητος» στον Χριστό; Διότι και ο ίδιος είπε: «Δεν είμαι μόνος, αλλά ο Πατέρας μου είναι μαζί μου», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι’ αυτό με έχρισε».

Η αρχή του ευαγγελικού κηρύγματος, η οποία είναι το τέλος του νόμου και των προφητών. Μάρτυρας γι' αυτό είναι ο ευαγγελιστής Μάρκος λέγοντας: «Αρχή του ευαγγελίου του Ιησού Χριστού. Όπως έχει γραφεί στους προφήτες»· όχι όπως γράφεται, αλλά «όπως έχει γραφεί». Όπως έχει γραφεί άνωθεν και εξαρχής, και τώρα έχει εκπληρωθεί: «Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός· Εις το τέλος». Υπάρχει και άλλη αιτία.

Επομένως, ο Χριστός έχει τεθεί ως πολύτιμος λίθος, όμως για όσους προσκόπτουν από απιστία, η ζημιά είναι όλεθρος· ενώ για εκείνους που έχουν πιστέψει, το κέρδος είναι ζωή και δικαίωση. <Διότι δίνω μαρτυρία για αυτούς.> Τους αναγνωρίζει, λοιπόν, τον ζήλο τους για τον Θεό· ωστόσο τους ελέγχει ως πεπλανημένους· διότι, ενώ έπρεπε να θαυμάζουν τον Χριστό από τα έργα που έκανε ως φύσει Θεός, εκείνοι έλεγαν ότι «Δεν σε λιθοβολούμε για καλό έργο, αλλά για βλασφημία, διότι εσύ, αν και είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Ή αλλιώς: αγνόησαν τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό, δηλαδή τον Χριστό, ή μάλλον αυτήν που αποκτάται μέσω της πίστεως σε αυτόν. Και νομίζοντας ότι υπερασπίζονται τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή, παρέμειναν απειθείς· μη αναζητώντας τον Υιό, ο οποίος έχει τη δύναμη να ελευθερώνει, να δικαιώνει τον ασεβή, και να περιορίζει σύμφωνα με τη θεία οικονομία τη δυσκατόρθωτη δικαιοσύνη του νόμου, ώστε να απαλλάξει από τη δυσχέρεια και την ταλαιπωρία. <Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός.> Εισήχθη λοιπόν προηγουμένως ο νόμος, για να γίνει στους αρχαίους παιδαγωγός στο μυστήριο του Χριστού, υποδεικνύοντάς τους την αλήθεια μέσω αινιγμάτων. Διότι έτσι ορίζουμε, και μάλιστα πολύ ορθά, ότι ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου και των προφητών. Ή μήπως δεν θα θεωρούνταν εύλογα ότι η αλήθεια αποτελεί το πλήρωμα κάθε ασαφούς αινίγματος; Άλλωστε πώς θα μπορούσε κάποιος να αμφιβάλλει; Επομένως, η μετάβαση από τα πράγματα που βρίσκονταν υπό σκιά προς την αλήθεια δεν προκαλεί αναίρεση των νόμων που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, αλλά καθιστά πιο φανερό το νόημά τους.

«Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαίωση για κάθε πιστό.» Διότι ο μεν νόμος βρισκόταν υπό μορφή σκιάς, ισχύοντας μέχρι τον καιρό της διορθώσεως. Όταν όμως ανέλαμψε το νέο κήρυγμα και εισήχθη η αλήθεια, έπρεπε βεβαίως οπωσδήποτε να αδρανοποιηθούν οι τύποι και να καταστεί ανενεργή η σκιά. Αλλά ο φιλόνικος Ισραήλ, αν και ήθελε να υπερασπίζεται τον νόμο, προσκολλώμενος στις εντολές του Μωυσή και νομίζοντας ότι μέσω αυτού δείχνει ευσέβεια, παραδόθηκε στους εχθρούς. Διότι δεν έπρεπε με τόσο μακροχρόνιες απείθειες να ατιμάζουν την αλήθεια. Επομένως, θα παραδοθούν με βάση τον νόμο. Για εμάς, αντιθέτως, που πιστέψαμε προερχόμενοι από τα έθνη, ακόμη και ο νόμος που παλαιά είχε λαληθεί μέσω αγγέλων με τη μεσολάβηση του Μωυσή, αποδείχθηκε θησαυρός σωτηρίας.

Διότι κανείς από τους Ιουδαίους δεν υπήρξε τόσο τέλειος, ώστε να μην υποπέσει σε κανένα σφάλμα· «διότι όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού, και δικαιώνονται δωρεάν με τη δική Του χάρη». Το ότι δε είναι ανώφελη αυτή η προσπάθεια ακόμη και για εκείνους που έχουν φτάσει στην τελειότητα κατά τον νόμο, εάν δεν προσλάβουν τη χάρη διά του Χριστού, το αποδεικνύει πολύ καλά γράφοντας σε κάποιους ο πάνσοφος Παύλος, ότι θεώρησε σκύβαλα όλα τα του νόμου, για να κερδίσει τον Χριστό και να βρεθεί ενωμένος με Αυτόν, έχοντας όχι τη δική του δικαιοσύνη, δηλαδή αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά αυτήν που αποκτάται διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό. Κατηγορεί δε τους Ιουδαίους για ανοησία, λέγοντας τα εξής: «Επειδή αγνοούσαν τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητούσαν να εγκαθιδρύσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, για τη δικαίωση καθενός που πιστεύει». Είπε δε πάλι: «Εμείς που είμαστε εκ φύσεως Ιουδαίοι και όχι αμαρτωλοί από τα έθνη, επειδή γνωρίζουμε ότι δεν δικαιώνεται ο άνθρωπος από τα έργα του νόμου, παρά μόνο διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, πιστέψαμε και εμείς στον Χριστό». Έγινε δε γι' αυτόν τον λόγο κατάρα ο Χριστός, για να ελευθερώσει από την κατάρα του νόμου όσους βρίσκονταν υπό αυτήν· διότι έχει γραφτεί ότι, «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα τα γραμμένα στον νόμο του βιβλίου αυτού, ώστε να τα πράξει.» <Και θα οικοδομήσουν οικίες, και οι ίδιοι θα κατοικήσουν σε αυτές· και θα φυτέψουν αμπελώνες, και οι ίδιοι θα φάνε τον καρπό τους.>

Αν λοιπόν ο θάνατος ήταν η τιμωρία για εκείνον που παραβίαζε τη σκιά και προσέβαλλε τον τύπο της αλήθειας, ποια θα είναι άραγε η τιμωρία για εκείνους που αμαρτάνουν απέναντι στην ίδια την αλήθεια, δηλαδή τον Χριστό; Αυτό ακριβώς έπραξαν οι Ιουδαίοι, μη αποδεχόμενοι την πίστη σε Αυτόν και ατιμάζοντάς τον με χίλιους δυο τρόπους, μολονότι ο Ίδιος έλεγε σαφώς: «Εγώ είμαι η αλήθεια», δηλαδή η πλήρωση των τύπων του νόμου. Διότι το τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός. Έτσι ακριβώς μας γράφει ο νομομαθής και ιερότατος Παύλος. Εμποδίζεται λοιπόν ο Ααρών από το να εισέρχεται διαρκώς στα Άγια των Αγίων, προκειμένου το κάλλος του μυστηρίου να αστράφτει για εμάς αλώβητο και ακέραιο, ακόμη και μέσα στις ίδιες τις σκιές. Η είσοδος λοιπόν γινόταν μία φορά τον χρόνο, σε συγκεκριμένο καιρό. Και για να καθορίσει με ποιον τρόπο θα γινόταν αυτό χωρίς να παρεκκλίνει από το πρέπον, νομοθετούσε λέγοντας: «Έτσι θα εισέρχεται ο Ααρών στο άγιο. Με ένα μοσχάρι από τα βόδια για την αμαρτία και με ένα κριάρι για ολοκαύτωμα· και θα ντυθεί λινό αγιασμένο χιτώνα, και λινό περισκελές θα υπάρχει στο σώμα του, και με λινή ζώνη θα ζωστεί, και λινό κάλυμμα κεφαλής θα φορέσει.»

Από την προς Ρωμαίους, στον ίδιο 〈δ〉, ενώ στο αποστολικό 〈α〉. 〈α〉 (〈κη〉). «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απολεστούν, και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, θα κριθούν μέσω του νόμου. Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». 〈β〉 (〈κθ〉). «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν εφαρμόζεις τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία». 〈γ〉 (〈λ〉). «Έχοντας τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας στον νόμο». 〈δ〉 (〈λα〉). «Διότι ο Χριστός, ενώ εμείς ήμασταν ακόμη ασθενείς, πέθανε στον κατάλληλο καιρό υπέρ των ασεβών». 〈ε〉 (〈λβ〉). «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή». 〈στ〉 (〈λγ〉). «Για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς». 〈ζ〉 (〈λδ〉). «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαίωση καθενός που πιστεύει». 〈η〉 (〈λε〉). «Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο».

Γι' αυτό και η εντολή Του, από τότε και μέχρι σήμερα, μέσα στον νόμο και στην Καινή Διαθήκη είναι αγία και δίκαιη και αγαθή. 〈στ〉 〈και〉 〈λγ〉 〈σχόλιο〉. «Για να εκπληρωθεί σε εμάς το δικαίωμα του νόμου». 〈στ〉 〈και〉 〈λγ〉 〈έλεγχος〉. Αν στους αποστόλους και σε εμάς εκπληρώνεται το δικαίωμα του νόμου, πώς εσύ, ω Μαρκίων, τολμάς να αποκαλείς τον νόμο ξένο προς τους αποστόλους του Θεού, οι οποίοι δικαιώνονται σύμφωνα με την εκπλήρωση του νόμου; 〈ζ〉 〈και〉 〈λδ〉 〈σχόλιο〉. «Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, για τη δικαίωση κάθε πιστού». 〈ζ〉 〈και〉 〈λδ〉 〈έλεγχος〉. Αν ο Χριστός ήλθε για τη δικαίωση κάθε πιστού, εφόσον ο νόμος δεν τελειοποιείται, παρά μόνο αν ο Χριστός τον τελειοποιήσει με την παρουσία Του, άρα δεν πρόκειται να τελειοποιηθείτε, ω Ιουδαίοι, παραμένοντας στον νόμο, εάν δεν πιστέψετε και δεν αποδεχθείτε τον Χριστό που ενδήμησε ανάμεσά μας. Αλλά ούτε και εσύ, Μαρκίων, θα μπορέσεις να σωθείς εν Χριστώ, απορρίπτοντας την αρχή και τη ρίζα του κηρύγματος, που είναι ο νόμος, μέσα από τον οποίο γνωρίζεται ο Χριστός και τελειοποιεί εκείνον που δεν βδελύσσεται τον νόμο ως κάτι ξένο προς τον Χριστό. 〈η〉 〈και〉 〈λε〉 〈σχόλιο〉. «Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον του, έχει εκπληρώσει τον νόμο». 〈η〉 〈και〉 〈λε〉 〈έλεγχος〉.

Αντί του «και να σφραγίσει όραση και προφήτη», μου φαίνεται ότι ο Ακύλας εκφράστηκε πιο εύστοχα λέγοντας: «και να εκπληρώσει όραμα και προφήτη»· διότι ο Σωτήρας και Κύριός μας δεν επεδήμησε για να αποκλείσει και τρόπον τινά να σφραγίσει τις προφητικές οράσεις. Αυτός μάλιστα, επειδή από παλιά ήταν ασαφείς και σφραγισμένες, αφαιρώντας τις σφραγίδες που είχαν τεθεί πάνω τους, τις άνοιξε και τις ξεδίπλωσε, παραδίδοντας στους μαθητές του το βαθύτερο νόημα των θείων Γραφών. Γι' αυτό, λέει, «ιδού, νίκησε ο λέων ο εκ της φυλής Ιούδα», και αυτός «άνοιξε» τις σφραγίδες που βρίσκονταν πάνω στο βιβλίο, σύμφωνα με την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Ποιες σφραγίδες όμως, παρά τις ασάφειες των προφητών; Τις οποίες γνωρίζοντας πολύ καλά, με ακρίβεια έλεγε και ο Ησαΐας: «και οι λόγοι αυτοί θα είναι σαν τους λόγους του σφραγισμένου βιβλίου». Επομένως, ο Χριστός του Θεού δεν ήρθε για να αποκλείσει «όραση και προφήτη», αλλά μάλλον για να τα ανοίξει διάπλατα και να τα φέρει στο φως, γι' αυτό μου φαίνεται ότι πιο εύστοχα είπε ο Ακύλας «να εκπληρώσει όραμα και προφήτη». Αυτό συμφωνεί και με το «δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να εκπληρώσω», που ειπώθηκε από τον ίδιο τον Σωτήρα. Διότι «τέλος του νόμου είναι ο Χριστός», και όλες βέβαια οι προφητείες γι' αυτόν παρέμεναν ανεκπλήρωτες και ατελείς, μέχρις ότου ο ίδιος, με την έλευσή του, έδωσε τέλος και εκπλήρωση σε όλα όσα είχαν προαναγγελθεί γι' αυτόν.

Μάρτυρας υπήρξε ο μέγας πατέρας του Ιωάννη, ο οποίος, χωρίς να έχει νωρίτερα τεκνοποιήσει τον αγαπητό υιό, τον δέχθηκε μέσα στον ναό, αυτόν που έγινε ο προάγγελος του μεγάλου Χριστού στους θνητούς, προτού τελέσει τα μυστήρια στον Θεό κατά τις άγιες ημέρες. Το δε τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, ο Οποίος ενώθηκε με τους ανθρώπους μέσα από την Παρθενική γαστέρα, ώστε ο θείος γάμος να συγκαταβεί στη γη.

Εάν εκπληρώσω ένα μέρος και παραλείψω ένα άλλο, αφήνω ελλιπή τη θεία οικονομία· πρέπει να τα εκπληρώσω όλα, ώστε μετά από αυτά να γράψει ο Παύλος: Πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός προς δικαίωση κάθε πιστού. Άφησε τώρα· διότι έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη. Άφησε, Ιωάννη, να αγιαστεί η φύση του ύδατος· πρέπει να τα εκπληρώσω όλα.

Διότι ο ίδιος και στα Ευαγγέλια διακήρυξε: «Δεν ήλθα να καταργήσω τον νόμο, αλλά να τον εκπληρώσω»· και ο Παύλος, έχοντας στο στόμα του τον Δεσπότη να ομιλεί, λέει: «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός προς δικαίωση». Καθώς η εορτή βρισκόταν ήδη στο μέσο της, ανέβηκε ο Ιησούς στο ιερό και δίδασκε, υποδεικνύοντας σε όλους με τη διδασκαλία του τον τόπο της προσευχής, διατυπώνοντας εκεί τον λόγο της κατήχησης ως Λόγος, εκεί όπου είχε συγκεντρωθεί και το δόλιο συνέδριο. Ο ιερέας κατά την τάξη του Μελχισεδέκ ανέβηκε στο ιερό και δίδασκε, και ενώ πολλοί άκουγαν, κανείς από τους Ιουδαίους δεν μάθαινε.

Διότι, επειδή δεν ήταν δυνατόν να ανεβούμε από τη μεγάλη ταπείνωση στο ύψος, ο νόμος έγινε σκάλα. Αλλά, αν και αυτός που ανέβηκε δεν χρειάζεται πλέον τη σκάλα, εντούτοις δεν την περιφρονεί γι' αυτό τον λόγο, αλλά αντίθετα της χρωστάει και ευγνωμοσύνη. Διότι αυτή τον έφερε σε σημείο να μην τη χρειάζεται πλέον· και όμως, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, ότι δηλαδή δεν τη χρειάζεται, λέει πως είναι δίκαιο να της ομολογεί ευγνωμοσύνη· διότι αλλιώς δεν θα μπορούσε να ανεβεί. Έτσι συμβαίνει και με τον νόμο· μας ανέβασε σε ύψος· επομένως ήταν κέρδος· αλλά τώρα πλέον τον θεωρούμε ζημία. Πώς γίνεται αυτό; Όχι επειδή αποτελεί πράγματι ζημία, αλλά επειδή είναι πολύ μεγαλύτερη η χάρη. Διότι, όπως ακριβώς ένας φτωχός σε καιρό πείνας, όσο καιρό έχει αργύριο, διαφεύγει την πείνα· όταν όμως βρει χρυσό, και δεν του επιτρέπεται να κρατήσει και τα δύο, θεωρεί ζημία το να κρατήσει εκείνο, και εγκαταλείποντάς το, παίρνει τον χρυσό. Το εγκαταλείπει όμως, όχι επειδή το αργύριο είναι ζημία (διότι δεν είναι), αλλά επειδή δεν είναι δυνατόν να πάρει και τα δύο μαζί, παρά είναι ανάγκη να αφήσει το ένα· έτσι συμβαίνει και εδώ. Ζημία, λοιπόν, δεν είναι ο νόμος, αλλά το να μένει κάποιος προσκολλημένος στον νόμο και να απομακρύνεται από τον Χριστό. Ώστε, όταν μας απομακρύνει από τον Χριστό, τότε είναι ζημία· αν όμως μας παραπέμπει σε Αυτόν, δεν είναι πια. Γι' αυτό λέει: «Ζημία», δηλαδή, εξαιτίας του Χριστού. Αν θεωρείται ζημία εξαιτίας του Χριστού, δεν είναι από τη φύση του ζημία. Και γιατί άραγε ο νόμος δεν μας αφήνει να προσέλθουμε στον Χριστό; Και όμως, για αυτόν ακριβώς τον σκοπό, λέει, δόθηκε, και το πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός, και το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός. Μας αφήνει, εάν εμείς θέλουμε να υπακούσουμε.

Πρόσεξε τη σύνεση του Παύλου. Διότι, επειδή μίλησε για τη μία και για την άλλη δικαιοσύνη, για να μη νομίσουν όσοι από τους Ιουδαίους πίστεψαν ότι τη μία την έχουν, ενώ την άλλη την έχουν στερηθεί, και έτσι κατακριθούν για παρανομία (επειδή και αυτοί έπρεπε να φοβούνται εξίσου, εφόσον ήταν ακόμη νεοφώτιστοι), και για να μην περιμένουν πάλι οι Ιουδαίοι ότι θα την κατορθώσουν, λέγοντας ότι «ακόμη κι αν δεν την εκπληρώσαμε τώρα, οπωσδήποτε όμως θα την εκπληρώσουμε», πρόσεξε πώς διαμορφώνει το επιχείρημά του. Αποδεικνύει ότι η δικαιοσύνη είναι μία, και ότι εκείνη του νόμου ανακεφαλαιώνεται σε τούτη της πίστεως, και ότι αυτός που επέλεξε τούτη εδώ διά της πίστεως, έχει εκπληρώσει και εκείνη. Ενώ εκείνος που ατίμασε τούτη, έχει εκπέσει και από εκείνη μαζί με αυτήν. Διότι, εάν το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, εκείνος που δεν έχει τον Χριστό, ακόμη και αν νομίζει ότι έχει εκείνη τη δικαιοσύνη, δεν την έχει. Εκείνος όμως που έχει τον Χριστό, έστω και αν δεν έχει κατορθώσει να τηρήσει πλήρως τον νόμο, έχει λάβει το παν. Διότι και της ιατρικής ο τελικός σκοπός είναι η υγεία. Όπως λοιπόν εκείνος που μπορεί να κάνει κάποιον υγιή, ακόμη και αν δεν κατέχει την ιατρική επιστήμη, κατέχει το παν, ενώ εκείνος που δεν γνωρίζει να θεραπεύει, ακόμη και αν φαίνεται ότι ασκεί την τέχνη, έχει αποτύχει πλήρως· έτσι συμβαίνει και με τον νόμο και την πίστη: εκείνος που έχει τούτη την πίστη, έχει και τον τελικό σκοπό εκείνου του νόμου, ενώ εκείνος που βρίσκεται έξω από αυτήν, είναι αποξενωμένος και από τα δύο. Διότι ποιος ήταν ο σκοπός του νόμου; Να κάνει τον άνθρωπο δίκαιο. Αλλά δεν είχε τη δύναμη, επειδή κανείς δεν τον εκπλήρωσε.

Ποιος λοιπόν είναι αυτός; Η αγάπη. Όπως λοιπόν όταν λέει: «Το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός», δηλαδή το πλήρωμα, και αυτό εξαρτάται από εκείνα, έτσι και αυτή η παραγγελία εμπεριέχεται στην αγάπη. Σκοπός της ιατρικής είναι η υγεία· ώστε, όταν υπάρχει υγεία, δεν χρειάζεται πολλή προετοιμασία· και όταν υπάρχει αγάπη, δεν χρειάζεται πολλή παραγγελία. Και για ποια αγάπη μιλάει; Την ειλικρινή, όχι αυτήν που περιορίζεται στα λόγια, αλλά αυτήν που προέρχεται από την εσωτερική διάθεση, τη γνώμη και τη συμπόνια. «Από καθαρή καρδιά», λέει· δηλαδή, μιλάει είτε για τον ορθό τρόπο ζωής, είτε για τη γνήσια φιλία. Διότι και ο ακάθαρτος βίος δημιουργεί σχίσματα· επειδή «καθένας που πράττει φαύλα, μισεί το φως». Διότι υπάρχει φιλία και μεταξύ των φαύλων, όπως ακριβώς και οι ληστές αγαπούν τους ληστές, και οι δολοφόνοι τους δολοφόνους· αλλά αυτό δεν προέρχεται από αγαθή συνείδηση, αλλά από φαύλη, ούτε από καθαρή καρδιά, αλλά από ακάθαρτη, ούτε από ανυπόκριτη πίστη, αλλά από επίπλαστη και υποκριτική. Διότι η πίστη φανερώνει την αλήθεια· και από την ειλικρινή πίστη γεννιέται η αγάπη· επειδή εκείνος που πραγματικά πιστεύει στον Θεό, δεν ανέχεται ποτέ να την εγκαταλείψει. «Από τα οποία κάποιοι», λέει, «επειδή αστόχησαν, εξέκλιναν σε ματαιολογίες». Πολύ σωστά είπε: «Επειδή αστόχησαν»· διότι απαιτείται τέχνη, ώστε να στοχεύει κανείς στην ευθεία και όχι έξω από τον σκοπό. Ώστε να κατευθύνεται από το Πνεύμα· διότι είναι πολλά εκείνα που παρεκτρέπουν από την ευθεία οδό, και πρέπει να προσηλώνει κανείς το βλέμμα του σε ένα μόνο σημείο. «Θέλοντας», λέει, «να είναι νομοδιδάσκαλοι».

Αφενός μεν λοιπόν τον εκπλήρωσε με αυτόν τον τρόπο· αφετέρου δε, με το να το επιτελέσει αυτό και μέσω ημών. Διότι το θαυμαστό είναι τούτο, ότι όχι μόνο τον εκπλήρωσε ο ίδιος, αλλά το χάρισε αυτό και σε εμάς. Πράγμα που, δηλώνοντάς το, έλεγε και ο Παύλος: Ότι «τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαίωση του καθενός που πιστεύει». Και έλεγε επίσης ότι Εκείνος καταδίκασε την αμαρτία στη σάρκα, «για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς, οι οποίοι δεν περιπατούμε κατά σάρκα». Και πάλι: «Καταργούμε λοιπόν τον νόμο διά της πίστεως; Μη γένοιτο. Απεναντίας, στερεώνουμε τον νόμο».

Το πλήρωμα του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός, προς δικαίωση κάθε πιστού. Κατάληξη δε των ακάθαρτων παθών είναι η κενοδοξία και η υπερηφάνεια για καθέναν που δεν προσέχει. Επειδή όμως αυτή η νοερή έλαφος [η ταπεινοφροσύνη] τα κατακρημνίζει, διαφυλάττει τον σύζυγό της άτρωτο από κάθε θανατηφόρο δηλητήριο. Διότι πού εμφανίζεται σε αυτήν το δηλητήριο της υποκρισίας; Πού της καταλαλιάς; Πού κρύβεται φίδι σε φωλιά; Αντιθέτως, δεν ανασύρεται στο φως από τη γη της καρδιάς για να θανατωθεί και να εξολοθρευτεί; Σε αυτή την πνευματική ένωση δεν εμφανίζεται μίσος, ούτε ίχνος αντιλογίας, ούτε οσμή ανυπακοής, παρά μόνο ίσως όταν ο λόγος αφορά την πίστη. Εκείνος που ενώθηκε μαζί της ως νυμφίος καθίσταται ήπιος, προσηνής, με εύκολη την κατάνυξη, συμπαθής, απολύτως γαλήνιος, φαιδρός, ευήνιος, απαλλαγμένος από λύπη, άγρυπνος, άοκνος. Και προς τι τα πολλά λόγια; Καθίσταται απαθής, διότι «στην ταπείνωσή μας μάς θυμήθηκε ο Κύριος και μας λύτρωσε από τους εχθρούς», και από τα πάθη, και από τους μολυσμούς μας. Ο ταπεινόφρων μοναχός δεν πολυπραγμονεί για τα άρρητα μυστήρια. Αντιθέτως, ο υπερήφανος πολυπραγμονεί για τις κρίσεις του Θεού. Σε κάποιον από τους πνευματικά εμπειρότατους αδελφούς εμφανίστηκαν οφθαλμοφανώς οι δαίμονες και τον μακάριζαν. Εκείνος όμως, ο πάνσοφος, τους είπε: «Αν σταματούσατε να με επαινείτε μέσα στην ψυχή μου, τότε από την αναχώρησή σας θα θεωρούσα τον εαυτό μου μεγάλο. Εφόσον όμως δεν παύετε να με επαινείτε, από τον δικό σας έπαινο θα συμπεράνω τη δική μου ακαθαρσία. Διότι είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλόφρων».

Πρώτον μεν, ότι πέθανε· δεύτερον, ότι πέθανε υπέρ των ασεβών· τρίτον, ότι συμφιλίωσε, ότι δικαίωσε, ότι κατέστησε αθανάτους, ότι έκανε υιούς και κληρονόμους. «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στον Θεό, διά του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, διά του οποίου λάβαμε τώρα τη συμφιλίωση.» Όχι μόνο σωθήκαμε, λέει, αλλά και καυχόμαστε γι' αυτό ακριβώς, για το οποίο νομίζει κάποιος ότι ντρεπόμαστε· διότι το να σωθούμε ενώ ζούσαμε με υπερβολική πονηρία, είναι το μέγιστο σημείο του ότι αγαπηθήκαμε σφόδρα από εκείνον που μας σώζει. Διότι δεν έσωσε μέσω κάποιου άλλου, αλλά διά του ίδιου του Μονογενούς. «Διά τούτο, όπως δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι ο θάνατος εισήλθε σε όλους τους ανθρώπους.» Αυτό δε που ειπώθηκε, αποτελεί πάλι επιβεβαίωση της δικαιοσύνης μας, την οποία έχουμε λάβει· ελήφθη δε από το αντίθετο (παράδειγμα). «Εφ' ω πάντες ήμαρτον.» Το «εφ' ω», αντί του «διά του οποίου»· λέει δηλαδή ότι, όπως ακριβώς όταν έπεσε εκείνος, δηλαδή ο Αδάμ, ακόμη και όσοι δεν έφαγαν από το ξύλο, έγιναν εξαιτίας εκείνου όλοι θνητοί, έτσι και όταν αναστήθηκε και ηγέρθη ο Χριστός, όλο το σώμα μετέλαβε την αθανασία. «Διότι μέχρι τον νόμο υπήρχε αμαρτία στον κόσμο.» Το «μέχρι τον νόμο» τίθεται αντί του «έως τους καιρούς της ενσάρκου παρουσίας»· διότι «τέλος του νόμου είναι ο Χριστός», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Ονομάζει δε τη δικαιοσύνη δική τους, είτε επειδή ο νόμος δεν ισχύει πλέον, είτε επειδή είναι αποτέλεσμα κόπων και ιδρώτων. Αυτό δεν έχει λεχθεί μόνο για τους Ιουδαίους, αλλά και για ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. «Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, για τη δικαίωση καθενός που πιστεύει.» Επειδή ανέφερε τη λέξη «δικαιοσύνη», για να μη νομίσουν όσοι από τους Ιουδαίους πίστεψαν ότι τη μία την έχουν και την άλλη την έχουν στερηθεί, αποδεικνύει ότι η δικαιοσύνη είναι μία, και ότι εκείνη ανακεφαλαιώνεται σε τούτη· διότι εκείνος που επέλεξε τούτη εδώ που προέρχεται από την πίστη, εκπλήρωσε και εκείνην· ενώ εκείνος που περιφρόνησε τούτη, εξέπεσε και από εκείνην. Εάν λοιπόν το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, εκείνος που δεν έχει τον Χριστό, ακόμη κι αν νομίζει ότι έχει εκείνη (τη δικαιοσύνη), δεν την έχει· εκείνος όμως που έχει τον Χριστό, ακόμη κι αν δεν κατόρθωσε να τηρήσει τον νόμο, έχει λάβει το παν. Διότι, όπως ακριβώς ο σκοπός της ιατρικής είναι η υγεία, και εκείνος που μπορεί να προσφέρει την υγεία, ακόμη κι αν δεν κατέχει την ιατρική, τα έχει όλα· ενώ εκείνος που δεν γνωρίζει να θεραπεύει, ακόμη κι αν φαίνεται ότι ασκεί την τέχνη, έχει εκπέσει από το παν· έτσι συμβαίνει και με τον νόμο και την πίστη. Εκείνος που έχει τούτη (την πίστη), κατέχει και τον σκοπό εκείνου (του νόμου)· εκείνος όμως που βρίσκεται έξω από τούτη, είναι ξένος και προς τα δύο. Διότι τι επιδίωκε ο νόμος; Να κάνει τον άνθρωπο δίκαιο. Αλλά κανένας δεν μπόρεσε να τον εκπληρώσει πλήρως. Αυτός λοιπόν ήταν ο σκοπός του νόμου, και σε αυτόν απέβλεπαν όλα, και γι' αυτόν έγιναν όλα, και οι εορτές, και οι θυσίες, και οι εντολές, και όλα τα υπόλοιπα, για να δικαιωθεί ο άνθρωπος.

Διότι και ο Χριστός και την περιτομή υπέμεινε, και τα σάββατα τήρησε, και τις εορτές τέλεσε, και άζυμα έφαγε, και όλα αυτά τα έπραξε στα Ιεροσόλυμα. Και μάλιστα κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα του πρώτου μήνα. Αλλά εμείς σε κανένα από αυτά δεν δεσμευόμαστε. Και ο Παύλος διακηρύσσει λέγοντας: «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Και για τα άζυμα πάλι: «Ώστε να εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας». Διότι για εμάς τα άζυμα δεν είναι ζυμωμένο αλεύρι, αλλά ο ενάρετος βίος. Και πάλι: «Το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός. Αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση. Όσοι είστε υπό τον νόμο, έχετε εκπέσει από τη χάρη. Τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια». Ένα δε από όλα αυτά είναι και το μυστήριο του Πάσχα. Διότι αυτό είναι εορτή των εορτών και πανήγυρις των πανηγύρεων. Και για ποιον λόγο το έκανε αυτό ο Χριστός; Επειδή το παλαιό Πάσχα ήταν τύπος αυτού που επρόκειτο να έλθει, και έπρεπε η αλήθεια να τεθεί επί του τύπου, αφού πρώτα έδειξε τη σκιά, τότε εισήγαγε την αλήθεια. Και με την έλευση της αλήθειας η σκιά πλέον παραμερίζεται και δεν έχει πια θέση. Διότι, σε τι χρειαζόταν ο τύπος, εφόσον ήλθε η αλήθεια; Σε τι χρειαζόταν η σκιά, όταν τα ίδια τα πράγματα έχουν κάνει την εμφάνισή τους; Σε τι χρειαζόταν ο άλογος αμνός, εφόσον εισήχθη αντ' αυτού το ιερό θύμα που μας απήλλαξε από την αλογία;

Απόκριση. Ο Λόγος του Θεού, ο Ιησούς Χριστός, αφενός ως δημιουργός των πάντων είναι ποιητής του φυσικού νόμου, αφετέρου ως προνοητής και νομοθέτης είναι σαφώς δοτήρας και του γραπτού νόμου και του πνευματικού, δηλαδή του νόμου της χάριτος· διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, δηλαδή του γραπτού νόμου όταν αυτός κατανοείται πνευματικά. Εάν λοιπόν στον Χριστό, ως δημιουργό, προνοητή, νομοθέτη και ιλασμό, συνάγεται και ο φυσικός και ο γραπτός και ο νόμος της χάριτος, τότε λέει την αλήθεια ο θείος απόστολος όταν δηλώνει ότι ο Θεός πρόκειται να κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό Του, δηλαδή όπως ακριβώς ευαγγελίζεται μέσω του Ιησού Χριστού, του μονογενούς και κατ' ουσίαν δικού του Λόγου, ο οποίος χωρεί μέσα από τα πάντα, και άλλους μεν ελέγχει, άλλους δε αποδέχεται καταλλήλως, και αποδίδει τα άξια σε όσους ζουν σύμφωνα με τη φύση, τον νόμο και τη χάρη μέσω του άρρητου μονογενούς Λόγου που συνυπάρχει κατ' ουσίαν μαζί Του. Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ποιητής κάθε φύσης και κάθε νόμου, θεσμού και τάξης, καθώς και κριτής όσων υπάγονται στη φύση, τον νόμο, τον θεσμό και την τάξη· επειδή χωρίς τον Λόγο που διατάσσει, δεν υφίσταται νόμος. Είτε λοιπόν κρίνεται κάποιος βάσει του νόμου, θα κριθεί εν Χριστώ, είτε χωρίς νόμο, πάλι οπωσδήποτε σε Αυτόν θα κριθεί· διότι ο Λόγος, ως δημιουργός, είναι και η αρχή και η μεσότητα και το τέλος όλων των όντων, των λεγομένων και των νοουμένων.

Ρωμ. 10,4 Πώς είναι «τέλος του νόμου ο Χριστός»; Διότι εδικαίωσε, και εκείνα που ο νόμος θέλησε να κάνει, αλλά δεν μπόρεσε, αυτά ο Χριστός με τον ερχομό Του τα ολοκλήρωσε και τα τελειοποίησε για όσους πιστεύουν σε Αυτόν. Ρωμ. 10,12—15 Εδώ συνδέει πολύ περίπλοκα νοήματα και τα παρουσιάζει με θαυμαστό τρόπο. Θεωρεί «πλούτο», λέει, ο Χριστός το να πιστέψεις και να σωθείς, ώστε από την πλευρά του Χριστού τα πάντα έχουν γίνει. Θέλεις λοιπόν να «σωθείς; επικαλέσου» τον Χριστό. Αλλά θέλεις να Τον επικαλεστείς; Πρέπει πρώτα να «πιστέψεις». Θέλεις όμως να πιστέψεις; Πρέπει πρώτα να «ακούσεις» το κήρυγμα. Αλλά ζητάς αυτόν που «κηρύττει»; Ιδού εγώ φωνάζω δυνατά. Αλλά αγνοείς αν έχω «αποσταλεί» για να κηρύττω; Υπάρχει προφητεία από παλιά που το διακηρύσσει αυτό, ότι όχι μόνο θα κηρύξουν και θα ευαγγελιστούν τη σωτηρία και την ειρήνη, αλλά ότι θα επιτελέσουν και μεγάλα και υπερφυσικά έργα· διότι, λέει, «πόσο ωραία είναι τα πόδια» εκείνων που τρέχουν για το κήρυγμα, εκείνων που εξαγγέλλουν το ευαγγέλιο. Επομένως, δεν έχετε καμία δικαιολογία για να μη σωθείτε.

Και «το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός για τη δικαίωση κάθε πιστού», όχι μόνο για τους αμαρτωλούς. Αλλά και ο ίδιος πάλι λέει ότι κηρύσσει στους κλητούς, Ιουδαίους και Έλληνες, τον Χριστό, δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Από την άλλη πλευρά, πώς δεν θα φανεί ότι έρχεται σε αντίθεση με αυτό το «μην πάτε σε δρόμο εθνικών, και μην εισέλθετε σε πόλη Σαμαρειτών, αλλά να πορεύεστε μάλλον προς τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ»; Διότι, όσο κι αν είχαν χαθεί τα πρόβατα, ήταν πάντως πιο κοντά στη δικαιοσύνη και την αρετή από τους Σαμαρείτες και τους Έλληνες.

η΄ Εκείνος που έχει φθάσει σε αυτό το σημείο, δεν νομίζει ότι έχει βρει μέσα του έστω την αρχή του πόθου ή της αγάπης για τον Θεό, αλλά έχει τη διάθεση ανθρώπου που δεν αγαπά τον Θεό, μη μπορώντας να συλλάβει το πλήρωμα της αγάπης. Γι' αυτό, θεωρώντας τον εαυτό του ως τον έσχατο όλων όσων φοβούνται τον Θεό, θεωρεί εκ βάθους ψυχής τον εαυτό του ανάξιο ακόμη και για τη σωτηρία μαζί με τους πιστούς. θ΄ «Όλα είναι δυνατά σε εκείνον που πιστεύει». Διότι η πίστη λογίζεται ως δικαιοσύνη. «Επειδή το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός».

Και με άλλον τρόπο: Δεν γνωρίζετε αυτή την τροφή. διότι δεν γνωρίζετε ότι θα πιστέψουν σε εμένα οι Σαμαρείτες και θα σωθούν. Τι έκαναν λοιπόν οι μαθητές; Απορούσαν ακόμη, Μήπως του έφερε κάποιος να φάει; Διότι δεν τολμούν, εξαιτίας της συνηθισμένης τους ευλάβειας, να του υποβάλουν ερώτηση. Εκείνος όμως, αν και εκείνοι δεν ρώτησαν, αποκαλύπτει αυτό που ειπώθηκε αινιγματικά, και λέει: «Η δική μου τροφή είναι να κάνω το θέλημα εκείνου που με έστειλε (διότι θέλημα του Θεού είναι η σωτηρία των ανθρώπων), και να φέρω εις πέρας το έργο του.» Διότι οι προφήτες και ο νόμος δεν μπόρεσαν να τελειοποιήσουν το έργο του Θεού. επειδή ήταν ατελείς, παρουσιάζοντας τύπους και σκιές των μελλοντικών αγαθών. Ο Κύριος όμως τελειοποίησε το έργο του Θεού, εννοώ τη δική μας σωτηρία και ανακαίνιση. Ίσως δε να πρέπει να εννοήσεις ως έργο του Θεού τον άνθρωπο, τον οποίο τελειοποίησε μόνος ο Υιός του Θεού, αποδεικνύοντας στον εαυτό του τη φύση μας αναμάρτητη και σε κάθε αγαθό έργο, αναδεικνύοντάς την τέλεια και ολοκληρωμένη μέσω της ένσαρκης θείας πολιτείας, και έχοντας νικήσει τον κόσμο μέχρι τέλους. Και ο νόμος επίσης είναι έργο του Θεού, εφόσον γράφτηκε με το δάχτυλο του Θεού, νόμο τον οποίο ολοκλήρωσε ο Κύριος. Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, επειδή έθεσε τέρμα σε όλα όσα τελούνταν στον νόμο, και τα μετέθεσε από τη σωματική λατρεία στην πνευματική.