Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 11:36

Με τέτοιες φαντασιώσεις επιχειρούν να αναιρέσουν τη γέννηση του Υιού, την αΐδια πρόοδό του από τον Πατέρα, τη συνύπαρξή του με τον Πατέρα, καθώς και το γεγονός ότι ο μεν Πατέρας υφίσταται τελείως καθ' εαυτόν, τελείως δε καθ' εαυτόν υφίσταται και ο Υιός. Ας μάθουν, λοιπόν, ότι δεν κατανοούν «ούτε αυτά που λένε, ούτε εκείνα για τα οποία εκφέρουν βεβαιότητες», όταν περιορίζουν τοπικά τον Θεό και φαντάζονται πάλι τον Υιό σε διαφορετικό τόπο, νομίζοντας ότι μερίζονται, ώστε ο ένας να βρίσκεται εκεί και ο άλλος εδώ, σε περίπτωση που ο Υιός ομολογείται γεννημένος και φανερωμένος καθ' εαυτόν από τον Πατέρα. «Ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου;» λέει ο Θεός μέσω του προφήτη. «Ο ουρανός και ο ουρανός του ουρανού δεν σου αρκούν», λέει ο Σολομών προς τον Θεό· διότι με το μέγιστο αυτό τεκμήριο πείθει ο Θεός τους ανθρώπους ότι κανένας τόπος δεν είναι ικανός να τον χωρέσει. «Διότι το χέρι μου», λέει, «τα εποίησε όλα αυτά». Επομένως, τα δημιουργήματα δεν περικλείουν τον Δημιουργό, ο οποίος υπήρχε και πριν από αυτά, ο οποίος τους παρέχει το είναι, και τα οποία στηρίζονται στην ίδια τη δύναμη του Δημιουργού. Γι' αυτό λέει ο Παύλος: «Από αυτόν, και μέσω αυτού, και προς αυτόν υπάρχουν τα πάντα»· και πάλι: «Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε, και κινούμαστε, και υπάρχουμε». Απόβαλε, λοιπόν, την ιδέα της τοπικής εγκατάστασης όταν συλλογίζεσαι περί του Θεού, του Λόγου και του Πνεύματος. Απόβαλε τους τοπικούς χωρισμούς, και μην υποθέσεις ότι ο Πατέρας, όντας αλλού, εκπέμπει αλλού τον Υιό με το να τον γεννά.

Προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι το «εξ ου» και το «δι' ου» διαφέρουν, και αποδίδουν το μεν «εξ ου» στον Πατέρα, το δε «δι' ου» στον Υιό, ως κατώτερο. Βρίσκουμε όμως από τις Γραφές ότι και για τον Πατέρα λέγεται το «δι' ου», και για τον Υιό το «εξ ου», και ομοίως για το Πνεύμα. Σχετικά με τον Πατέρα ο Απόστολος λέει: «Πιστός είναι ο Θεός, δι' ου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του». Αλλού: «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού διά θελήματος Θεού»· και πάλι: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Καθώς και το: «Όπως ακριβώς αναστήθηκε ο Χριστός διά της δόξης του Πατρός». Και πάλι, όταν γεννήθηκε ο Κάιν, η Εύα είπε: «Απέκτησα άνθρωπο διά του Θεού». Και πάλι, στον Ιωσήφ μέσα στη φυλακή, δεν δόθηκε η εξήγηση διά του Θεού; Σχετικά με τον Υιό, από την προφητεία του Ησαΐα, ο Παύλος είπε: «Διότι εξ αυτού, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα». Εάν δε ο αιρετικός φέρει αντίρρηση στο γεγονός ότι η έκφραση «δι' ου» έχει λεχθεί για τον Θεό Πατέρα, οφείλει να αποδώσει την ίδια αξία και στον Υιό· και πάλι προς τους Εφεσίους ο Απόστολος αναφέρει: «Αληθεύοντες δε με αγάπη, ας αυξηθούμε σε όλα προς αυτόν, εξ ου όλο το σώμα συναρμολογείται», και τα εξής.

Ορθ. Εάν, λοιπόν, ακούσεις τον Παύλο να λέει: «Διότι από αυτόν και δι' αυτού και εις αυτόν είναι τα πάντα», για ποιον από τους δύο λες ότι λέγεται αυτό; Μακ. Για τον Πατέρα. Ορθ. Δεν είναι διά του Υιού τα πάντα; Μακ. Και διά του Υιού είναι τα πάντα. Ορθ. Πώς, λοιπόν, δεν είναι «από αυτόν και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα»; Μακ.

Ο Πατέρας έχει και το «εξ ου», και το «δι' ου», και το «εις αυτόν». Ο δε Υιός έχει το μεν «δι' ου», το δε «εξ ου» δεν το έχει. Ορθ. Διάβασε το ρητό, για να γνωρίσεις ότι το «εξ αυτού», και «δι' αυτού», και «εις αυτόν τα πάντα», ο άγιος Απόστολος το είπε και για τον Πατέρα και για τον Υιό. Διότι, εάν το εφαρμόσεις σε ένα μόνο πρόσωπο, ο Υιός θα βρεθεί να αγνοεί τα του Πατρός και να μην είναι σύμβουλός του, ή ο Πατέρας θα βρεθεί να αγνοεί τα του Υιού και να μην είναι σύμβουλός του. Μακ. Πες μου, πού είναι γραμμένο ότι το Πνεύμα είναι Θεός; Ορθ. Μάθε πρώτα ότι και η Παλαιά Διαθήκη δίδαξε φανερά τις τρεις υποστάσεις. Μακ.

Διότι ο απόστολος δεν εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο για να εισαγάγει κάτι το ξένο προς τη φύση, αλλά για να παρουσιάσει ασύγχυτη την έννοια του Πατρός και του Υιού. Επειδή το ότι οι λέξεις δεν αντιπαρατάσσονται μεταξύ τους, ούτε, σαν να έχουν ταχθεί σε αντίπαλες παρατάξεις σε καιρό πολέμου, παρασύρουν σε πόλεμο τις φύσεις στις οποίες αποδόθηκαν, είναι φανερό από το εξής: Ο μακάριος Παύλος τις συγκέντρωσε και τις δύο στο ένα και το αυτό υποκείμενο, λέγοντας: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Και καθένας που έχει επιστήσει έστω και λίγο την προσοχή του στο νόημα της φράσης, θα μπορούσε να πει ότι αυτό ολοφάνερα αναφέρεται στον Κύριο. Διότι ο απόστολος, αφού προέταξε από την προφητεία του Ησαΐα το: «Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Και ποιος έγινε σύμβουλός του;», πρόσθεσε: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Το ότι μάλιστα αυτά ελέχθησαν από τον προφήτη για τον Θεό Λόγο, τον δημιουργό πάσης κτίσεως, μπορείς να το μάθεις από τα όσα ακολουθούν: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος έστησε τα όρη στη ζυγαριά και τις κοιλάδες στον ζυγό; Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;» Διότι το «ποιος» εδώ δεν δηλώνει καθόλου το παντελώς αδύνατο, αλλά το σπάνιο, όπως και στο: «Ποιος θα εγερθεί μαζί μου εναντίον εκείνων που πράττουν την πονηρία;» Και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;» Και: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;»

Έτσι λοιπόν συμβαίνει και εδώ: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και έγινε κοινωνός της βουλής του;» «Διότι ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και του δείχνει τα πάντα.» Αυτός είναι που συγκρατεί τη γη και την περιβάλλει· αυτός που οδήγησε τα πάντα σε τάξη και αρμονία· αυτός που έδωσε στα βουνά ισορροπία, και στα ύδατα μέτρα, και καθόρισε για όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο την οικεία τους τάξη· αυτός που περιέχει ολόκληρο τον ουρανό με ένα μικρό μέρος της συνολικής του δύναμης, την οποία ο προφητικός λόγος ονόμασε μεταφορικά σπιθαμή. Γι' αυτό, πολύ ταιριαστά πρόσθεσε ο απόστολος το: «Εξ αυτού και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα». Διότι από αυτόν προέρχεται για τα όντα η αιτία της υπάρξεώς τους, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και Πατρός. Μέσω αυτού παρέχεται στα πάντα η διατήρηση και η σύσταση, καθώς αυτός δημιούργησε τα πάντα και χορηγεί με μέτρο στο καθένα από τα δημιουργήματα όσα συμβάλλουν στη σωτηρία του. Γι' αυτό ακριβώς και προς αυτόν είναι στραμμένα τα σύμπαντα, αποβλέποντας με έναν ακατάσχετο πόθο και άρρητη στοργή προς τον αρχηγό και χορηγό της ζωής, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Οι οφθαλμοί όλων ελπίζουν σε σένα». Και πάλι: «Τα πάντα από σένα προσδοκούν». Και: «Ανοίγεις εσύ το χέρι σου, και χορταίνεις κάθε ζωντανό πλάσμα με την ευδοκία σου». Εάν όμως προβάλλουν ενστάσεις απέναντι σε αυτή μας την ερμηνεία, ποια λογική θα τους απαλλάξει από το να περιπέσουν ολοφάνερα σε αντιφάσεις με τον ίδιο τους τον εαυτό;

Διότι, εάν δεν δεχθούν ότι οι τρεις εκφράσεις, δηλαδή το «εξ αυτού» και το «δι' αυτού» και το «εις αυτόν», έχουν ειπωθεί για τον Κύριο, είναι απόλυτη ανάγκη να τις αποδώσουν στον Θεό και Πατέρα.

ΙΒʹ. Για εμάς, όμως, υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, μέσα στο οποίο υφίστανται τα πάντα. Και οι εκφράσεις «από τον οποίο», «μέσω του οποίου» και «μέσα στο οποίο» δεν διαχωρίζουν φύσεις (διαφορετικά δεν θα εναλλάσσονταν οι προθέσεις ή η σειρά των ονομάτων), αλλά χαρακτηρίζουν τα ιδιώματα μίας και ασύγχυτης φύσης. Και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι αυτά συνάγονται πάλι σε ένα, αν κανείς δεν διαβάζει επιπόλαια το εξής χωρίο του ίδιου αποστόλου: «Από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα· σε αυτόν ανήκει η δόξα εις τους αιώνας. Αμήν». Ο Πατέρας είναι Πατέρας, και άναρχος· διότι δεν προέρχεται από κανέναν. Ο Υιός είναι Υιός, και δεν είναι άναρχος· διότι προέρχεται από τον Πατέρα. Αν όμως εκλάβεις την αρχή σε σχέση με τον χρόνο, είναι και Αυτός άναρχος· διότι είναι δημιουργός των χρόνων και δεν υπόκειται στον χρόνο. Το Άγιο Πνεύμα είναι αληθινά Πνεύμα, το οποίο προέρχεται μεν από τον Πατέρα, αλλά όχι με τρόπο υιικό, διότι δεν προέρχεται γεννητώς, αλλά εκπορευτώς· αν πρέπει να καινοτομήσουμε κάπως ως προς τις λέξεις για λόγους σαφήνειας. Ούτε ο Πατέρας απέστη από την αγεννησία του επειδή γέννησε, ούτε ο Υιός από τη γέννηση επειδή προέρχεται από τον αγέννητο.

ΙΕ΄. Θεολόγησε μαζί με τον Παύλο, ο οποίος ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό· ο οποίος άλλοτε μεν συναριθμεί τις τρεις υποστάσεις, και μάλιστα εναλλάσσοντας τη σειρά τους, χωρίς να τηρεί συγκεκριμένη τάξη, τοποθετώντας το ίδιο πρόσωπο άλλοτε στην αρχή, άλλοτε στο μέσο και άλλοτε στο τέλος. Για ποιον λόγο; Για να δηλώσει την ισοτιμία της φύσεως. Άλλοτε πάλι μνημονεύει και τις τρεις· άλλοτε κάποιες από αυτές ή μόνο μία, δεδομένου ότι εξυπακούεται πάντοτε αυτή που παραλείπεται· και άλλοτε μεν αποδίδει την ενέργεια του Θεού στο Πνεύμα, θεωρώντας ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά· άλλοτε δε, αντί για το Πνεύμα, εισάγει τον Χριστό· και όταν μεν διακρίνει τις υποστάσεις, λέει: «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Όταν όμως συνοψίζει τη μία θεότητα λέει: «διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και σε αυτόν καταλήγουν τα πάντα», εννοώντας και μέσω του Αγίου Πνεύματος, όπως αποδεικνύεται σε πολλά σημεία της Γραφής. Σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εάν όμως ένας είναι ο Κύριος Ιησούς, διά του οποίου υπάρχουν τα πάντα, και «εξ Αυτού και δι' Αυτού και εις Αυτόν είναι τα πάντα», και μόνο σε Αυτόν αναφέρεται μια τέτοια απαρίθμηση θεοπρεπών ονομάτων, ποιος κίνδυνος υπάρχει να αναπλάσουμε πολλούς θεούς, όταν λέμε ότι ο Θεός έχει φανερωθεί μέσα από έμψυχη σάρκα; Διότι, το ότι αυτό που φαινόταν ήταν άνθρωπος, ποιος είναι τόσο ακατήχητος στις ευαγγελικές διδασκαλίες ώστε να αγνοεί εκείνο που ειπώθηκε από τον ίδιο τον Σωτήρα προς τους Ιουδαίους: «Τώρα όμως ζητείτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχει λαλήσει την αλήθεια»; Βλέπεις στα λόγια αυτά τι υπέδειξε ο λόγος ως εκείνο που θανατώνεται, λέγοντας: «Ζητείτε να με σκοτώσετε»; Όχι την αλήθεια, αλλά τον άνθρωπο διά του οποίου εκφωνείτο η αλήθεια. Διότι εκείνος που λαλούσε την αλήθεια δεν ήταν άνθρωπος, αλλά προφανώς εκείνος μεν που λαλούσε ήταν Θεός, ενώ ο άνθρωπος μεσίτευε τα λεγόμενα προς τους ανθρώπους με τη δική του φωνή. Γι' αυτό και ονομάζεται μεσίτης Θεού και ανθρώπων, επειδή η ανθρώπινη φύση δεν μπορούσε να προσεγγίσει άμεσα και ασυγκέραστα την κοινωνία με τον Θεό, και για τον λόγο αυτό είχε ανάγκη από τη συγγενική προς αυτήν και σύμφωνη με τη φύση της φωνή, διά της οποίας ήταν δυνατόν να καταστεί χωρητή η άνωθεν δύναμη. Ας εγκαταλείψουμε όμως και αυτό το ζήτημα, και ας στρέψουμε τον λόγο μας στα επόμενα. «Τίποτα», λέει, «δεν έχει ενωθεί τόσο στενά με τον Θεό όσο η προσληφθείσα σάρκα». Ω, της καλομελετημένης του αποφάνσεως!

Βλέπεις πώς ξεπερνά το αίτημα με τη μεγαλοδωρία; Η νύμφη ευχήθηκε να γίνουν τα φυτά της στον κήπο πηγές αρωμάτων, αφού φυσήξει πάνω τους ο νότιος άνεμος που πνέει από τα μεσημβρινά, και να φιλοξενήσει τον γεωργό με τον καρπό των ακροδρύων (και τούτο είναι σε όλους φανερό, ότι κάθε ευωδία γίνεται απόλαυση της οσφρητικής αίσθησης, ενώ τα ακρόδρυα, ως προς τη βρώση αναφορικά με την ευεξία αυτών που τρέφονται, είναι ασθενέστερα από τη δύναμη του άρτου). Εκείνος όμως, αφού κατέβηκε στον δικό του κήπο και μετέβαλε τη φύση των καρπών στο ανώτερο και το πολυτιμότερο, τρυγάει μεν από τον κήπο βρίσκοντας σμύρνα μαζί με τα αρώματά του (διότι από Αυτόν προέρχεται κάθε τι καλό, σε όποιον και αν βρεθεί, όπως ύμνησε ο προφητικός λόγος), και αντί για ακρόδρυα κάνει τα δέντρα να βρίθουν από άρτο που είναι αναμεμειγμένος με το μέλι του (και σε αυτό ας συνεπιφωνήσει ο προφητικός λόγος, ότι δικό Του είναι το μέλι, όπως και τα υπόλοιπα αγαθά) και αντλεί από αυτά κρασί συγκερασμένο με το γάλα του. Διότι από Αυτόν και δι' Αυτού και εις Αυτόν είναι τα πάντα. Ω, μακάριοι εκείνοι οι κήποι, των οποίων τα φυτά έχει μαρτυρηθεί ότι βρίθουν από τέτοιους καρπούς, ώστε να μεταβάλλονται αρμονικά σε κάθε είδος τρυφής σύμφωνα με την επιθυμία της απόλαυσης.

Αν όμως ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι δεν είναι καθόλου αταίριαστο να αντικαθιστούμε το 'εκ' με το 'διά', αλλά αυτό ισχύει για τα κτίσματα, γι' αυτό και παρέθεσε τα λόγια του αποστόλου, 'εξ αυτού και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα', διότι από αυτόν έχουν δημιουργηθεί και μέσω αυτού συγκρατούνται και προς αυτόν επιστρέφουν όλα τα όντα, και αν ο ιερός Δαμασκηνός, επίσης στο έβδομο από τα Θεολογικά του κεφάλαια, παραθέτοντας πάλι αυτό που αναφέραμε και πιο πάνω, συμφωνώντας στη συνέχεια με τον Κατηχητικό Λόγο του θεόπνευστου Γρηγορίου Νύσσης, λέει ότι 'το Άγιο Πνεύμα είναι ουσιώδης δύναμη, που θεωρείται αφ' εαυτής σε ιδιαίτερη υπόσταση και είναι εκφαντική αυτού, δηλαδή του Λόγου, και δεν μπορεί να χωριστεί από τον Θεό μέσα στον οποίο υπάρχει, ούτε από τον Λόγο τον οποίο συνοδεύει', δεν είναι άραγε σαφές και από αυτά, ότι το Άγιο Πνεύμα δεν προέρχεται και εκ του Υιού;

Διότι τούτο είναι κατεξοχήν γνώρισμα του πλούτου, το να υπερχειλίζει και να μην έχει ανάγκη από άλλον. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Διότι εξ αυτού, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα». Αυτός τα επινόησε, αυτός τα δημιούργησε, αυτός τα συγκροτεί· διότι και πλούσιος είναι, και δεν έχει ανάγκη να λάβει από άλλον· και σοφός είναι, και δεν έχει ανάγκη από σύμβουλο.

γ'. Αλλά ο Υιός ούτε κατώτερος είναι, ούτε υπολείπεται της ουσίας του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο όχι μόνο αυτά τόλμησε να πει ο Παύλος για αυτόν, αλλά και άλλα παρόμοια. Διότι τη φράση «Εξ ου», την οποία αποδίδεις ως προνόμιο αντάξιο αποκλειστικά και μόνο του Πατρός, την αναφέρει και για τον Υιό, λέγοντας τα εξής: «Εξ ου ολόκληρο το σώμα, το οποίο εφοδιάζεται και συναρμολογείται μέσω των αρθρώσεων και των συνδέσμων, αυξάνεται κατά την αύξηση του Θεού». Και δεν αρκείται μόνο σε αυτό, αλλά και από αλλού σας κλείνει τα στόματα, όταν αποδίδει στον Πατέρα το «Δι' ου», το οποίο εσύ θεωρείς ότι υποδηλώνει κατωτερότητα. Διότι λέει: «Πιστός είναι ο Θεός, δι' ου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του»· και πάλι: «Διά του θελήματός του»· και αλλού: «Διότι εξ αυτού, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα». Επομένως, το «Εξ ου» δεν έχει αποδοθεί μόνο στον Υιό, αλλά και στο Πνεύμα.

Πουθενά δεν θα μπορούσε κανείς να το δει αυτό. Ναι, λέει, έχει ειπωθεί το «Δι' αυτού». Τι σημαίνει λοιπόν αυτό, εφόσον και για τον Πατέρα έχει ειπωθεί το ίδιο; Και άκουσε πώς: «Πιστός είναι ο Θεός, μέσω του οποίου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του». Και πάλι: «Ο Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού διά θελήματος Θεού». Και πάλι: «Διότι δι' αυτού, και εξ αυτού, και εις αυτόν υπάρχουν τα πάντα». Για ποιον λόγο, όμως, τον αποκαλείτε υπηρέτη; Για να τιμήσουμε τον Πατέρα.

Λέγοντας δε: «Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του» και αφού θαύμασε και εξεπλάγη, κατέληξε τον λόγο του σε δοξολογία, προσθέτοντας και λέγοντας τα εξής: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του; Ή ποιος Του έδωσε κάτι πρώτος, ώστε να του ανταποδοθεί; Διότι από Αυτόν και δι' Αυτού και εις Αυτόν υπάρχουν τα πάντα· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν». Αυτό δε που λέει σημαίνει το εξής: Αυτός είναι η πηγή, Αυτός είναι η αιτία των αγαθών, δεν έχει ανάγκη από κανέναν συμμέτοχο, δεν έχει ανάγκη από κανέναν σύμβουλο· δεν δανείζεται από άλλον τη γνώση ή τη σύνεση για να ενεργήσει και να θαυματουργήσει· αλλά Αυτός είναι η αρχή και η αιτία και η πηγή όλων των αγαθών, Αυτός είναι ο δημιουργός, Αυτός τα έφερε στην ύπαρξη εκ του μη όντος, και Αυτός συγκρατεί, διακοσμεί και διατηρεί τα δημιουργήματα όπως ο Ίδιος βούλεται.

Διότι το χωρίο: «Από αυτόν και δι' αυτού και σε αυτόν καταλήγουν τα πάντα», φανερώνει ότι αυτός είναι η αιτία όλων των όντων και ο δημιουργός, και αυτός που συγκρατεί και συνέχει τα πάντα. Έπειτα πάλι, κάνοντας μνεία της δωρεάς που μας δόθηκε, σε άλλο σημείο λέει: «Ευχαριστία ανήκει στον Θεό για την ανεκδιήγητη δωρεά του». Αλλά και για την ειρήνη που μας δόθηκε, δηλώνει ότι όχι μόνο νικά κάθε λόγο, ούτε απλώς υπερβαίνει κάθε περιγραφή, αλλά είναι και ανώτερη από κάθε νου, γι' αυτό λέει: «Η ειρήνη του Θεού, η οποία υπερέχει από κάθε νου, θα φρουρήσει τις καρδιές σας». Εάν λοιπόν είναι άπειρο το βάθος του πλούτου, της σοφίας και της γνώσεως του Θεού, και οι κρίσεις του είναι ανεξερεύνητες και οι οδοί του ανεξιχνίαστες, και η δωρεά του ανεκδιήγητη, και η ειρήνη του ξεπερνά κάθε νου –και όχι μόνο τον δικό μου, τον δικό σου και του τάδε, ούτε μόνο του Παύλου και του Πέτρου, αλλά ακόμη και αυτών των αρχαγγέλων και των άνω δυνάμεων– ποια απολογία θα έχεις εσύ, πες μου; Και ποια συγχώρηση θα βρεις, όταν κυριεύεσαι από τόση μανία και αλαζονεία, θέλοντας να κατανοήσεις τα ανεξιχνίαστα και απαιτώντας εξηγήσεις για όλη την πρόνοια του Θεού;

Όπως ακριβώς το «Παρέδωσε σε πάθη ατιμίας» και το «Ετύφλωσε τα νοήματα των απίστων», η Γραφή τα ανάγει στον Θεό, εξαιτίας της παραχώρησής Του να πράττει ο καθένας όπως βούλεται, και επειδή δεν τον εμποδίζει λόγω του αυτεξουσίου· έτσι και εδώ θα μπορούσε να νοηθεί το «συνέκλεισε», και με την έννοια ότι τους κρατούσε δεσμευμένους με αναπόδραστη κατάρα· γι' αυτό και καθιέρωσε τον έλεγχο της απείθειας. «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του». Διότι όχι μόνο είναι αδύνατον να κατανοηθούν, αλλά ούτε καν να ερευνηθούν. «Και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του». Δηλαδή, οι υποσχέσεις Του. «Διότι ποιος γνώρισε τον νουν του Κυρίου;» Ούτε εγώ, λέει, ο διδάσκαλος, τα ανακάλυψα όλα, παρά μόνο ένα μικρό μέρος· διότι μόνο Αυτός γνωρίζει σαφώς τα δικά Του. «Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;» Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: ότι, όντας τόσο σοφός, δεν αντλεί τη σοφία από άλλον, αλλά ο Ίδιος είναι η πηγή των αγαθών. «Ή ποιος Του έδωσε κάτι προηγουμένως, ώστε να του ανταποδοθεί;» Όταν μας έκανε τη χάρη, λέει, δεν δανείστηκε από άλλον για να μας τα δώσει, αλλά τα ανέβλυσε από τον Εαυτό Του· ούτε οφείλει αμοιβή σε κανέναν, σαν να είχε λάβει κάτι από αυτόν· αλλά ο Ίδιος είναι εκείνος που κάνει την αρχή σε κάθε ευεργεσία. «Διότι από Αυτόν, και δι' Αυτού, και εις Αυτόν είναι τα πάντα». Αυτός τα επινόησε, Αυτός τα εποίησε, Αυτός τα συγκρατεί.

Διότι είναι πλούσιος, και δεν έχει ανάγκη να λάβει από άλλον. Και είναι σοφός, και δεν έχει ανάγκη συμβούλου. Και τι λέω συμβούλου; Ούτε να γνωρίσει κανείς μπορεί τα δικά Του, παρά μόνον ο ίδιος· αυτός ο πλούσιος και σοφός. «Σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν». Όταν λέει κάτι μεγάλο και καινό και παράδοξο, εκφράζοντας τον θαυμασμό του καταλήγει σε δοξολογία· αυτό έπραξε και στην περίπτωση του Υιού· διότι και εκεί, γεμάτος θαυμασμό, πρόσθεσε ακριβώς αυτό που πρόσθεσε και εδώ: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο υπεράνω όλων Θεός, ευλογητός στους αιώνες. Αμήν».

Διότι εμείς το «Άγιος ο Θεός» το εκλαμβάνουμε για τον Πατέρα, χωρίς να περιορίζουμε μόνο σε Αυτόν το όνομα της θεότητας, αλλά γνωρίζοντας ότι Θεός είναι και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, και το «Άγιος Ισχυρός» το αποδίδουμε στον Υιό, χωρίς να απογυμνώνουμε από την ισχύ τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, και το «Άγιος Αθάνατος» το τάσσουμε για το Άγιο Πνεύμα, χωρίς να θέτουμε εκτός της αθανασίας τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά εκλαμβάνοντας με τρόπο απλό και απόλυτο όλες τις θεωνυμίες για την καθεμία από τις υποστάσεις και μιμούμενοι τον θείο Απόστολο που λέει: «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς από Αυτόν, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω Αυτού», αλλά βεβαίως και τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, που λέει περίπου τα εξής: «‘Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, στο οποίο υπάρχουν τα πάντα’, όπου το ‘από τον οποίο’ και ‘μέσω του οποίου’ και ‘στο οποίο’ δεν διαιρούν φύσεις (διότι τότε δεν θα εναλλάσσονταν οι προθέσεις ούτε η σειρά των ονομάτων), αλλά χαρακτηρίζουν τις ιδιότητες μίας και ασύγχυτης φύσης· και αυτό είναι φανερό: από το ότι συνάγονται και πάλι σε ένα, αν κανείς δεν διαβάζει επιφανειακά εκείνο το χωρίο του Αποστόλου, το ‘από Αυτόν και μέσω Αυτού και σε Αυτόν τα πάντα· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν’».

Το καθένα από αυτά, θεωρούμενο καθ' εαυτό, είναι Θεός· όπως ο Πατέρας και ο Υιός, όπως ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Αλλά ένας είναι ο Θεός στα τρία πρόσωπα, μία φύση, μία βασιλεία, μία δύναμη, μία δόξα, μία ουσία, η οποία διαιρείται μόνο ως προς τις υποστάσεις. Διότι ένας είναι ο Πατέρας, του οποίου ιδιαίτερο γνώρισμα είναι η αγεννησία· ένας είναι ο μονογενής Υιός, του οποίου ιδιαίτερο γνώρισμα είναι η γέννηση· και ένα είναι το Άγιο Πνεύμα, του οποίου ιδιαίτερο γνώρισμα είναι η εκπόρευση. Έτσι λοιπόν εμείς, έχοντας δεχθεί ως έλλαμψη τον Υιό, φως από το φως του Πατέρα, μέσα στο φως του Αγίου Πνεύματος, δοξάζουμε μία θεότητα σε τρεις υποστάσεις· και αυτός είναι ο αληθινός και μόνος Θεός, ο οποίος γνωρίζεται εν Τριάδι, διότι από αυτόν και δι' αυτού και σε αυτόν υπάρχουν τα πάντα.

Και πάλι στα ίδια έργα ο ίδιος λέει: «Το ότι αυτές οι εκφράσεις δεν αντιτίθενται η μία στην άλλη, είναι φανερό από το εξής: διότι ο μακάριος Παύλος τις συγκέντρωσε και τις δύο στο ίδιο και ένα υποκείμενο, λέγοντας ότι από Αυτόν, και δι' Αυτού, και εις Αυτόν είναι τα πάντα, μιλώντας για τον Υιό. Διότι από Αυτόν είναι η αιτία της ύπαρξης για τα όντα, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και Πατέρα. Δι' Αυτού εξασφαλίζεται σε όλα η διαμονή και η συνοχή, από Εκείνον που δημιούργησε τα πάντα και χορηγεί σε καθένα από τα δημιουργήματα όσα συμβάλλουν στη σωτηρία του. Γι' αυτό ακριβώς και εις Αυτόν έχουν στραφεί τα σύμπαντα, αποβλέποντας με ασυγκράτητο πόθο και ανέκφραστη στοργή προς τον αρχηγό και χορηγό της ζωής, σύμφωνα με το γεγραμμένο: τα μάτια όλων ελπίζουν σε σένα. Και πάλι: τα πάντα προσδοκούν από σένα. Και εσύ ανοίγεις το χέρι σου και χορταίνεις κάθε ζωντανό πλάσμα με ευδοκία. Όλα αυτά, δεν είναι καθόλου παράλογο να τα δεχτούμε ξεχωριστά και για τον Πατέρα και για το Πνεύμα». Τα ίδια ακριβώς έχουμε να πούμε και για την πρόθεση ΕΝ. Γι' αυτό, εάν κάποιος ήθελε να αποδώσει εδώ το ΔΙΑ, το ΕΚ, το ΕΝ και το ΕΙΣ όχι μόνο στον Υιό, αλλά μαζί με Αυτόν ταυτόχρονα και στον Πατέρα και στο Πνεύμα, λέγοντας 'εκ των οποίων', 'διά των οποίων', 'εις τα οποία', 'εν τοις οποίοις', δεν θα προκύψει τίποτα το άτοπο. Αλλά, όπως έχει ήδη λεχθεί από τον Μέγα Βασίλειο, αυτό ισχύει όταν ο λόγος αφορά τα κτίσματα. Το να τολμά όμως κανείς να εκφράζεται έτσι για τις υποστάσεις της θεότητας, είτε κοινώς είτε ειδικώς για το Πνεύμα, δεν παραλείπει καμία απολύτως ασέβεια.

Διότι από αυτόν και δι' αυτού και σε αυτόν είναι τα πάντα. Σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.»

Επομένως, για κάθε γένεση και κίνηση των όντων, αρχή και τέλος είναι ο Θεός, εφόσον από Αυτόν έχουν δημιουργηθεί, μέσω Αυτού κινούνται και σε Αυτόν πρόκειται να πραγματοποιήσουν τη στάση τους. Και πριν από κάθε φυσική κίνηση των όντων νοείται ότι προηγείται η γένεση, και πριν από κάθε στάση νοείται ότι προηγείται κατά φύση η κίνηση. Εάν, λοιπόν, της κινήσεως νοείται ότι προηγείται κατά φύση η γένεση, και μετά την κίνηση νοείται ότι έπεται κατά φύση η στάση, είναι προφανώς αδύνατον η γένεση και η στάση να συνυπάρχουν ταυτόχρονα ως προς την ύπαρξη, καθώς έχουν στο μέσον την κίνηση, η οποία τις διαχωρίζει φυσικά μεταξύ τους. Διότι η στάση των δημιουργημάτων δεν είναι φυσική ενέργεια της γενέσεως, αλλά το τέλος της σχετικής με αυτήν δύναμης ή ενέργειας, ή όπως αλλιώς θέλει κανείς να το ονομάσει. Διότι τα δημιουργήματα έγιναν για να ενεργούν, και κάθε ενέργεια κατευθύνεται προς κάποιο τέλος, ώστε να μην είναι ατελής. Διότι αυτό που δεν έχει φθάσει στο τέλος των κατά φύση ενεργειών του, δεν είναι ούτε τέλειο· και τέλος των κατά φύση ενεργειών είναι η στάση της κινήσεως των δημιουργημάτων προς το Αίτιό τους.

Κάθε άνθρωπος, λοιπόν, που λαμβάνει αύξηση πίστεως και γνώσεως, έχει προοδεύσει στους τρόπους της αρετής και έχει αποβάλει από τον εαυτό του κάθε απάτη των υλικών πραγμάτων, αυτός είναι ο πνευματικός Ιωσήφ. Είναι ικανός να λάβει το σώμα του Χριστού, να το ενταφιάσει καλώς και να το εναποθέσει στη λαξευμένη από την πίστη καρδιά του, καθιστώντας, λόγω της χάριτος, το ίδιο του το σώμα ως σώμα του Χριστού, και τα μέλη του σώματός του όπλα δικαιοσύνης στον Θεό για αγιασμό. Προετοιμάζει τις αισθήσεις του σώματος, σύμφωνα με τον έμφυτο λόγο, να υπηρετούν την ψυχή προς τη φυσική εν Πνεύματι θεωρία. Κάνει την ίδια την ψυχή να ισονομεί με τις δυνάμεις της προς την εκπλήρωση των αρετών και, επιπλέον, υποδουλώνει την ψυχή και τις δυνάμεις της στις εντολές του Θεού, αναδεικνύοντας τις ίδιες τις εντολές ως φυσικές ενέργειες της ψυχής. Δια της αμετάθετης και παγίας έξεως στην αρετή, διεγείρεται και πάλι προς την κατανόηση και υποδοχή των θειοτέρων λόγων που είναι εγκεκρυμμένοι στις εντολές. Και περιβάλλει, σαν με κάποια σινδόνη, με τους πνευματικούς λόγους τους σχετικούς με αυτόν τον αιώνα, τον πρώτο Λόγο, από τον οποίο, δια του οποίου και εις τον οποίο υπάρχουν τα πάντα. Εκείνος που τήρησε με αυτόν τον τρόπο αυτήν την αρμονική ευταξία, είναι ο Ιωσήφ, ο οποίος ενταφιάζει μυστικώς το μυστικό σώμα του Χριστού.

Και ας τιμήσουμε, με την αναστροφή ενός βίου καταυγασμένου από τις εντολές, την κλήση της χάριτος, χωρίς να κλονιζόμαστε στο ελάχιστο από καμία ηδονή ή οποιαδήποτε οδύνη· και ας δείξουμε, μέσα από όσα πράττουμε ή υπομένουμε, ότι είμαστε αφοσιωμένοι μόνο στον Θεό, ο Οποίος έδωσε τον Εαυτό Του για εμάς ως λύτρο και αντάλλαγμα, έχοντας εμπιστευθεί σε Αυτόν ολόκληρη τη ζωή μας, και την παρούσα και τη μέλλουσα· διότι προερχόμαστε από Αυτόν κατά τον λόγο της δημιουργίας, και υπάρχουμε δι' Αυτού κατά τον τρόπο της καθοδήγησης, και σε Αυτόν πρόκειται να καταλήξουμε κατά το μυστήριο της χάριτος της ελπιζόμενης θέωσης· και ας απολαύσουμε το αιώνιο «ευ είναι», διαμέσου εκείνου που τώρα φαίνεται ως «φευ είναι» (ως οδυνηρό), αποδεικνύοντας μέσω όσων υπομένουμε την κρυμμένη διάθεσή μας προς τον Θεό, η οποία δεν αλλοιώνεται με κανέναν τρόπο από τα θλιβερά που μας συμβαίνουν.

Ασφαλώς, όταν οι βασιλείς του Ισραήλ και του Ιούδα εκστράτευσαν εναντίον των Μωαβιτών επί των ημερών του αγίου προφήτη Ελισσαίου, και αφού πέτυχαν μεγάλη νίκη επρόκειτο να εκπορθήσουν και αυτή την ίδια την πρωτεύουσα πόλη του βασιλείου, ο βασιλιάς της χώρας, σύμφωνα με τη συνήθεια των εθνικών όπως φαίνεται, πήρε τον γιο του και τον θυσίασε πάνω στο τείχος μπροστά στα μάτια των βασιλέων. Και με αυτόν τον τρόπο κατεύνασε τους βασιλείς, και τους έπεισε να αποστρέψουν την οργή που είχαν ετοιμάσει εναντίον του, ενώ διέσωσε τους υπηκόους του. Στους μεν Έλληνες (εθνικούς), λοιπόν, ο Θεός, επιτρέποντάς τους να πράττουν όσα απέρρεαν από την ελεύθερη βούλησή τους, τους οικειοποιούνταν σοφά για την αποδοχή του μεγάλου μυστηρίου· ενώ στον ισραηλιτικό λαό, δίνοντας τον νόμο, προτύπωνε εξ ολοκλήρου το μελλοντικό μυστήριο. Γι' αυτό, μετά την εμφάνιση και την έμπρακτη πραγματοποίηση του μυστηρίου της σωτηρίας μας, κατήργησε τόσο στους εθνικούς όσο και στους Ιουδαίους όλα όσα είχε δώσει πριν από αυτό, ή είχε επιτρέψει να γίνονται προς προτύπωση του μέλλοντος. Διότι από Αυτόν, και δι' Αυτού, και εις Αυτόν υπάρχουν τα πάντα, όσα έγιναν ή θα γίνουν, σε κάθε εποχή ή με κάθε τρόπο: άλλα μεν κατ' ευδοκίαν, άλλα κατ' οικονομίαν, και άλλα κατά παραχώρηση. Επομένως, όσα μνημονεύονται στους αρχαίους δεν είναι μύθος, αλλά έγιναν αληθινά, και τα ακολούθησε η αποτροπή (του κινδύνου) για την οποία και έγιναν. Τις δε λεπτομέρειες σχετικά με τα γραφόμενα, συν Θεώ, όταν βρεθώ κοντά σας, ας τις εξετάσουμε διεξοδικά από κοινού.

Διότι η πίστη είναι αληθινή γνώση που έχει αναπόδεικτες αρχές, καθώς αποτελεί την υπόσταση πραγμάτων που υπερβαίνουν τον νου και τον λόγο. ι. Ο Θεός είναι αρχή, μέσο και τέλος των όντων, ως Εκείνος που ενεργεί αλλά δεν πάσχει, όπως ακριβώς συμβαίνει και με όλα τα άλλα γνωρίσματα με τα οποία ονομάζεται από εμάς. Διότι είναι αρχή ως δημιουργός, μέσο ως προνοητής και τέλος ως εκείνο που τα περικλείει· διότι, όπως λέει η Γραφή, από Αυτόν και δι’ Αυτού και σε Αυτόν υπάρχουν τα πάντα. ια. Καμία λογική ψυχή δεν είναι ως προς την ουσία της ανώτερη από άλλη λογική ψυχή. Διότι ο Θεός, ως αγαθός, δημιουργώντας κάθε ψυχή κατ’ εικόνα Του, τη φέρνει στην ύπαρξη ως αυτοκίνητη (αυτεξούσια)· η καθεμία όμως, ανάλογα με την προαίρεσή της, είτε επιλέγει την τιμή είτε αποδέχεται εκούσια την ατιμία μέσω των έργων της. ιβ. Ο Θεός είναι ήλιος δικαιοσύνης, όπως είναι γραμμένο, ο οποίος εκπέμπει αδιακρίτως σε όλους τις ακτίνες της αγαθότητάς Του. Η δε ψυχή, ανάλογα με τη διάθεσή της, γίνεται από τη φύση της είτε σαν το κερί ως φιλόθεη είτε σαν τον πηλό ως φιλόυλη· όπως λοιπόν ο πηλός ξεραίνεται από τη φύση του στον ήλιο, ενώ το κερί φυσιολογικά μαλακώνει, έτσι και κάθε ψυχή φιλόυλη και φιλόκοσμη, όταν νουθετείται από τον Θεό, προβάλλοντας αντίσταση σαν τον πηλό σύμφωνα με τη διάθεσή της, σκληραίνεται και ωθεί τον εαυτό της, όπως ο Φαραώ, προς την απώλεια. Αντιθέτως, κάθε φιλόθεη ψυχή μαλακώνει σαν το κερί και, δεχόμενη μέσα της τα αποτυπώματα και τα γνωρίσματα των θείων, γίνεται κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι. ιγ.

α'. Ο λόγος του συγγραφέα αναφέρεται στην ψυχή, και κατά πρώτον στους αγγέλους και στο ότι δημιουργήθηκαν πριν από κάθε άλλη κτίση. Πρώτα ο Θεός, ο δημιουργός των πάντων, συλλαμβάνει στο νου του τις αιώνιες δυνάμεις, και η σκέψη έγινε έργο, καθώς οι λογικές και αόρατες, αθάνατες και νοερές φύσεις απέκτησαν αμέσως ουσία και ήλθαν στην ύπαρξη. Αυτές είναι οικείες με την πρώτη και απερίγραπτη φύση του θείου φωτός, επειδή ακριβώς οι άγγελοι κτίστηκαν από Αυτόν κατ' εικόνα Του και αποτέλεσαν δεύτερα φώτα προερχόμενα από Εκείνον, προορισμένα για τη λειτουργία και διακονία του θείου αυτού θελήματος και για τη φύλαξη του σύμπαντος και των ανθρώπων που κτίστηκαν κατ' εικόνα του Θεού, αν και παραμένουν περιγραπτοί. Διότι μόνο η θεία φύση είναι ακατάληπτη και απερίγραπτη, καθώς βρίσκεται και εντός και εκτός των πάντων και υπερβαίνει τα πάντα λόγω του μεγαλείου και του απείρου της φύσεώς της, καθώς και λόγω του ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία. Διότι «εξ αυτού και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα», όπως λέει και ο θείος Παύλος.

Και «εξ αυτού, λέει, και δι' αυτού και εις αυτόν είναι τα πάντα». Και «μέσω του οποίου εποίησε τους αιώνες». Και βεβαίως, ο χορός των πατέρων μας που προήλθε από εκεί, δίδαξε θεοπρεπώς ότι ο Πατέρας πράττει τα πάντα διά του Υιού.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΥΜΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΤΙΜΟΘΕΟ, ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΟΥΡΑΝΙΑΣ ΙΕΡΑΡΧΙΑΣ 〈I.〉 〈1〉 «Κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Αλλά και κάθε πρόοδος της πατροκίνητης φωτοφάνειας, η οποία έρχεται σε εμάς δωρίζοντας αγαθά, πάλι ως ενοποιός δύναμη μας απλοποιεί ανατατικά και μας επαναφέρει προς την ενότητα και τη θεοποιό απλότητα του συναγωγού Πατρός. Διότι, «εξ αυτού τα πάντα και εις αυτόν», όπως ανέφερε ο ιερός λόγος. 〈2〉 Επομένως, αφού επικαλεστούμε τον Ιησού, το πατρικό φως, το όντως «αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω του οποίου αποκτήσαμε την προσαγωγή προς τον αρχίφωτο Πατέρα, ας ανυψώσουμε το βλέμμα μας, όσο είναι εφικτό, προς τις πατροπαράδοτες ελλάμψεις των ιερότατων λογίων και ας ενατενίσουμε, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, τις ιεραρχίες των ουράνιων νοών που φανερώθηκαν σε εμάς από αυτές με τρόπο συμβολικό και αναγωγικό. Και αφού δεχθούμε με άυλους και ατρεμείς οφθαλμούς του νου την αρχική και υπεράρχια φωτοδοσία του θεαρχικού Πατρός, η οποία μας εκφαίνει μέσω τυπωτικών συμβόλων τις μακαριότατες ιεραρχίες των αγγέλων, ας αναταθούμε πάλι από αυτήν προς την απλή της ακτίνα.

Η γνώση δεν είναι το φως, αλλά το φως είναι η γνώση, επειδή μέσα σε αυτό και μέσω αυτού και από αυτό προέρχονται τα πάντα. Απαρνούμενοι την όρασή του, καθιστούμε φανερό για τους εαυτούς μας ότι ούτε γεννηθήκαμε ούτε προήλθαμε στο άνωθεν φως, αλλά, όντας ακόμη έμβρυα ή εκτρώματα, για να πούμε την αλήθεια, εισορμούμε στους ιερούς τόπους και σφετεριζόμαστε τους αποστολικούς θρόνους και, το χειρότερο, οι περισσότεροι εξαγοράζουμε την ιερωσύνη με χρήματα από έλλειψη φόβου του Θεού, και ζητούμε να προϊστάμεθα στο βασιλικό ποίμνιο ως ποιμένες, εμείς που ποτέ δεν υπήρξαμε ούτε καν πρόβατα. Και όλα αυτά τα κάνουμε μόνο και μόνο για να γεμίσουμε, σαν τα θηρία, τις κοιλιές μας και να εκπληρώσουμε όλα τα υπόλοιπα όσα απαιτεί η ροπή προς το χειρότερο και η προς τα κάτω επιθυμία και όρεξη.

Προσευχηθείτε, λοιπόν, τέκνα μου, σας παρακαλώ, στον Κύριο και Θεό μας, να καθαρίσει τον εσωτερικό μου κόσμο διά του Αγίου Πνεύματος, και να πλατύνει την καρδιά μου και να πλουτίσει το έργο μου, διότι ο θερισμός είναι πολύς, ενώ εγώ είμαι ελάχιστος και ανάξιος να αποκαλούμαι εργάτης του Κυρίου. Δόξα, λοιπόν, αναπέμπεται στον Θεό, όπως πάντοτε λέμε, για την κατά Θεόν συγκρότησή σας, καθώς και για την άριστη αύξηση και προκοπή σας. Και ως αληθινή πόλη του Θεού, ανεβαίνοντας και εδραιωνόμενοι πάνω στο όρος της αρετής, γίνατε περίβλεπτοι στη Βασιλεύουσα πόλη. Και επαινείται η κατά Θεόν πολιτεία σας, και οι ευσεβείς τιμούν το ιερό σας όνομα, φτάνοντας μέχρι τον αρχιερέα και την ίδια τη βασιλική εξουσία. Και χάρις οφείλεται στην πολυευεργετική Του αγαθότητα, από την οποία πηγάζει κάθε τι που κατορθώνεται από τους ανθρώπους, διότι από Αυτόν και δι' Αυτού και εις Αυτόν υπάρχουν τα πάντα.