Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 11:5

«Διότι η σκέψη του ανθρώπου θα σε ομολογήσει». Θα παραστούμε ενώπιον εκείνου του φοβερού βήματος, και θα μας ζητηθούν ευθύνες όχι μόνο για όσα πράξαμε, αλλά και για όσα διαλογιστήκαμε. «Και το υπόλειμμα της σκέψης θα σε εορτάσει». Υπόλειμμα σκέψης είναι ο κεκαθαρμένος λογισμός, κατά το «υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος». Επειδή λοιπόν, λέγει, εάν εκείνον τον καιρό ο λογισμός βρεθεί καθαρός, τότε ακριβώς θα συμμετάσχει και στη δική σου εορτή. [«Διότι η σκέψη του ανθρώπου θα σε ομολογήσει». Διότι κάθε γλώσσα, και κάθε λογισμός και σκέψη θα εξομολογηθεί στον Κύριο κατά τον καιρό της κρίσεως, όταν και τα κρυπτά θα αποκαλυφθούν.] «Τάξτε και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό σας.»

Ή για εκείνους για τους οποίους είπε ο Απόστολος ότι προέκυψε υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος, οι οποίοι και θα πληθυνθούν επί της γης, με το να υπάρχουν πλέον σε όλη τη γη εκείνοι που μαθητεύουν στο Ευαγγέλιο του Χριστού; Διότι, αν και δεν επέτυχε αυτό που επιζητεί ολόκληρος ο Ισραήλ, η εκλογή όμως το επέτυχε, για τους οποίους λέει στον Ηλία: «Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ». Αυτοί λοιπόν είναι για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Και ακόμη πάνω σε αυτήν θα παραμείνει το ένα δέκατο».

Διότι η ελπίδα στον Θεό δεν επιδέχεται αμφιταλάντευση, ούτε καταδέχεται ο Κύριος να παρέχει πλήρη τη δική Του βοήθεια σε εκείνον που άλλοτε ελπίζει στα χρήματα, στην ανθρώπινη δόξα και στην κοσμική δύναμη, και άλλοτε προβάλλει τον Ίδιο ως ελπίδα του· απεναντίας, πρέπει κανείς να αναπαύεται αληθινά στη βοήθεια του Θεού. —Και θα στηρίζεται, λέγει, το υπόλειμμα του Ιακώβ στον ισχυρό Θεό. Σαφώς αυτά αναφέρονται στο ονομαζόμενο από τον Απόστολο Υπόλειμμα κατ' εκλογήν χάριτος, όπως δηλώνουν τα όσα ακολουθούν.

Ή μήπως, σύμφωνα με τον Απόστολο, επειδή, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε θα σωθεί όλος ο Ισραήλ, μακαρίζει πρώτα το πλήρωμα των εθνών, και έπειτα τον Ισραήλ που σώζεται ύστερα; Σώζεται δε, προφανώς, όχι ο οποιοσδήποτε, αλλά μόνο το υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος.

Διότι παρουσίασαν σε εκείνον που είχε διατάξει την αλιεία το πλήθος των αλιευθέντων, το οποίο και στους ιχθύες υποδηλώνεται με τον αριθμό 153. Το εκατό, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται και θεωρώ ότι είναι ορθό, σημαίνει το πλήρωμα των εθνών. Διότι ο αριθμός εκατό είναι πληρέστατος, αφού αποτελείται από δέκα δεκάδες. Γι' αυτό ακριβώς και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, άλλοτε μεν λέει ότι τα πρόβατα που Του ανήκουν είναι εκατό, δηλώνοντας με αυτό ότι τα λογικά κτίσματα είναι τέλεια σε αριθμό, άλλοτε πάλι διαβεβαίωσε ότι η πολύ καλή γη θα καρποφορήσει εκατονταπλάσια, υποδηλώνοντας με αυτό την τελειότητα ως προς την καρποφορία της όσιας ψυχής. Το πενήντα προσφέρεται για να νοηθεί ως το κατ' εκλογήν χάριτος υπόλειμμα από τον Ισραήλ, διότι το πενήντα είναι το μισό του εκατό και υπολείπεται του τέλειου αριθμού. Και το τρία μπορεί να εισαγάγει τη δήλωση της αγίας και ομοουσίου Τριάδος έστω και μόνο ως αριθμός, προς δόξαν και ακατάπαυστη υμνωδία της οποίας καταγράφεται και νοείται άρρηκτα συνδεδεμένη η ζωή όσων έχουν αλιευθεί μέσω της πίστεως. Διότι ο Θεός βρίσκεται μέσα σε όλους όσοι πιστεύουν, έχοντας κοντά Του, σύμφωνα με τον τρόπο που νοείται στον αγιασμό, εκείνους που έχουν πεισθεί από τα ευαγγελικά κηρύγματα.

Έχει ευλογηθεί από τον Χριστό, αν και ίσως όχι ολόκληρος, αλλά πάντως σε μια κάποια μερίδα εκείνων που έχουν πιστέψει. «Διότι έχει απομείνει ένα υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος» για τον Ισραήλ, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, και έχουν πιστέψει όχι λίγοι σε αριθμό από τους Ιουδαίους. Και πρώτοι από όλους οι θεσπέσιοι μαθητές, οι οποίοι κάποτε ήταν Ιακώβ, έχοντας την αδυναμία μέσα στον νόμο, και τρόπον τινά υποσκελίζοντας, αναπνέοντας γρήγορα, και αποφεύγοντας τα μέγιστα το να προσκρούσουν στον Θεό. Διότι ήταν άμεμπτοι ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου. Μετά από αυτό όμως έγιναν και Ισραήλ, δηλαδή μετέβησαν πλέον σε νου που βλέπει τον Θεό. Διότι το να γνωρίζει κανείς τον Χριστό, δηλαδή το ποιος είναι, και από πού έγινε όμοιος με εμάς, ή ποιος είναι ο τρόπος της ένσαρκης οικονομίας Του· αυτό ισχυρίζομαι ότι σημαίνει το να δεχθεί κανείς νοερά το φως της αληθινής θεοπτίας. Ότι δε είναι μεγαλύτερη, και ανώτερη, και ασυγκρίτως καλύτερη από την πολιτεία του νόμου η γνώση του Θεού, θα το επιβεβαιώσει λέγοντας ο ίδιος μέσω ενός από τους προφήτες: «Διότι έλεος θέλω και όχι θυσία, και επίγνωση του Θεού μάλλον παρά ολοκαυτώματα.» Και ο Παύλος, μολονότι υπήρξε λαμπρός και άμεμπτος ως προς τη «δικαιοσύνη του νόμου»· «θεωρεί τα πράγματα αυτά ζημία, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Χριστού.»

Διότι απείθησαν στον τρόπο της ενανθρωπήσεως, και σε όσα παράδοξα επιτελέστηκαν εν τω μεταξύ. Αργά δε και με δυσκολία πίστεψαν στο τελευταίο σημείο, αν και ίσως όχι όλοι, «αλλά πάντως το υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος», όπως γράφει ο μακάριος Παύλος.

Όταν 〈επιβάλλοντας το δικό μου χέρι〉 αποχωρίσω 〈τη σκουριά σου〉 και 〈τα κατακάθια σου〉, τότε, λέγει, αυτούς που θα έχουν απομείνει από τα προλεχθέντα ‹σαν χρυσός δοκιμασμένος στο πυρ›, 〈θα τους καταστήσω κριτές〉 και 〈συμβούλους〉, οι οποίοι θα είναι τέτοιοι όπως ακριβώς εκείνοι που υπήρξαν κατά τα παλαιά χρόνια, χάρη στους οποίους και η 〈πόλη〉 ήταν τότε 〈πιστή〉 και 〈πλήρης κρίσεως〉 και 〈δικαιοσύνης〉. Υπόσχεται δε ότι αυτό που θα βρεθεί σε αυτές θα γίνει «υπόλειμμα κατ᾽ εκλογήν χάριτος», διά των οποίων και εδώ πάλι εννοεί τους μαθητές του Σωτήρος ημών ⌞στη νέα πόλη που πρόκειται να συγκροτηθεί έπειτα από αυτά, την οποία ονομάζει 〈πόλη δικαιοσύνης〉 και 〈πιστή μητρόπολη Σιών〉, προσαγορεύοντας με αυτόν τον τρόπο το σύστημα του θεοφιλούς πολιτεύματος. Αυτό το πολίτευμα, ενώ παλαιά είχε συγκροτηθεί μεταξύ των Ιουδαίων, είχε καταπέσει, τώρα όμως έχει εγερθεί σε ολόκληρη την οικουμένη διά της Εκκλησίας του Χριστού ‹θεμελιωμένο επάνω στην πέτρα›.

Και αυτό ήταν το «σπέρμα» των αποστόλων, των μαθητών και των ευαγγελιστών εκείνου που προφητευόταν, το οποίο δηλαδή «έγινε λείμμα κατ' εκλογήν χάριτος» από ολόκληρο τον ιουδαϊκό λαό που ήταν διεσπαρμένος σε όλα τα έθνη, διότι είτε βρίσκονταν στη χώρα των Ασσυρίων, είτε στην Αίγυπτο, είτε στη Βαβυλώνα, είτε στην Αιθιοπία, είτε στη γη των Ελαμιτών, είτε ήταν κάποιοι διεσπαρμένοι στην υπόλοιπη οικουμένη από το ιουδαϊκό έθνος. Έχει λεχθεί ότι από αυτούς ακριβώς, όσους είχαν πιστέψει στον Χριστό του Θεού, αφού έγιναν «λείμμα κατ' εκλογήν χάριτος», θα τους δοξάσει και θα τους καταστήσει ζηλωτές, πράγμα το οποίο εκπληρώθηκε και έμπρακτα μέσω των ίδιων των μαθητών και αποστόλων του, και από τους υπόλοιπους Ιουδαίους που είχαν αποδεχθεί τον λόγο του Χριστού συγκροτήθηκε η Εκκλησία του Θεού και η κλήση όλων των εθνών ολοκληρώθηκε μέσω αυτών. Διότι πρώτοι ήταν οι δώδεκα απόστολοι του Σωτήρα μας, και έπειτα οι εβδομήκοντα μαθητές· και ο Παύλος μνημονεύει επίσης «αδελφούς», στους οποίους ο Σωτήρας «εμφανίστηκε εφάπαξ» μετά την ανάσταση, καθώς και πολλούς άλλους αποστόλους.

Έπειτα, αφού ο Πέτρος τους μίλησε για τη σωτήρια χάρη, «αφού αποδέχθηκαν τον λόγο» οι προαναφερθέντες, «βαπτίστηκαν, και προστέθηκαν εκείνη την ημέρα περίπου τρεις χιλιάδες ψυχές». Και άλλη φορά πάλι, περισσότεροι Ιουδαίοι «πίστεψαν, και ο αριθμός των ανδρών έγινε περίπου πέντε χιλιάδες». Και πάλι εξιστορεί η Γραφή ότι οι περί τον Ιάκωβο είπαν στον Παύλο: «Βλέπεις, αδελφέ, πόσες μυριάδες υπάρχουν ανάμεσα στους Ιουδαίους που έχουν πιστέψει, και όλοι τους είναι ζηλωτές του νόμου». Στα υπόλοιπα δε έθνη, οι απόστολοι και οι πρώτοι ευαγγελιστές του λόγου κήρυτταν πρώτα στους Ιουδαίους, και ήταν αναρίθμητοι οι Ιουδαίοι σε κάθε έθνος που κήρυτταν τον Χριστό του Θεού, μέσω όλων των οποίων το Ευαγγέλιο διαδιδόταν σε όλα τα έθνη, «ενώ ο Θεός συνεπικύρωνε τη μαρτυρία τους με σημεία και τέρατα και με ποικίλες δυνάμεις και με διαμοιρασμούς του Αγίου Πνεύματος», τους οποίους ο Θεός καθιστούσε ζηλωτές και ένδοξους σε όλους όσοι αποδέχονταν τον λόγο που αυτοί κήρυτταν. Και γι' αυτό ακριβώς λέει ότι «το υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος» «θα υψώσει σημείο ανάμεσα στα έθνη και» προπάντων «θα συνάξει τα απολωλότα του Ισραήλ και τους διεσπαρμένους του Ιούδα», αυτούς που βρίσκονται «στις τέσσερις άκρες της γης»· διότι είχαν λάβει την εντολή να πορεύονται «προς τα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ».

Αυτό ακριβώς παρουσιάζει και η προφητεία μέσω του χωρίου: «Και εγώ έρχομαι να συνάξω τα έργα τους και τους λογισμούς τους, όλα τα έθνη και τις γλώσσες, και θα έλθουν και θα δουν τη δόξα μου». Και αυτό πάλι εξαγγέλλεται στα έθνη, το να αξιωθούν δηλαδή να δουν τη δόξα Του. Για να γίνει όμως αυτό και να προχωρήσουν σε καλό τέλος για τα έθνη τα της επαγγελίας, λέγει ότι συγκαταλέγει κάποιους «από αυτούς»· και ποιους εννοεί «από αυτούς» παρά προφανώς εκείνους που χάνονται, για τους οποίους είχε λεχθεί: «όλοι μαζί θα αφανιστούν»· διότι «από αυτούς» ακριβώς, ορισμένοι που θα απομείνουν, θα αποδεχθούν το δικό μου «σημείο» και την κλήση των εθνών που πρόκειται «να δουν τη δόξα μου». Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Θα αφήσω σε αυτούς ένα σημείο και θα εξαποστείλω από αυτούς σεσωσμένους». Αυτοί λοιπόν ήταν «το υπόλειμμα το κατ' εκλογήν της χάριτος», για το οποίο είχε ειπωθεί: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα».

Και λέγει ότι αυτό θα συμβεί όταν εγερθεί ο Θεός για κρίση, για να σώσει όλους τους πράους της γης. Και τι άλλο σημαίνει αυτό παρά το ότι «η σκέψη του ανθρώπου θα σε ομολογήσει»; Διότι κάθε γλώσσα και κάθε λογισμός και σκέψη των ανθρώπων θα εξομολογηθεί στον Θεό κατά τον καιρό της κρίσεως, όταν τα κρυπτά των ανθρώπων θα γίνουν φανερά. Και προσθέτει ότι, «το υπόλειμμα της σκέψης θα σε εορτάσει». Τι άλλο θα μπορούσε να είναι το υπόλειμμα της σκέψης παρά ο λογισμός που έχει καθαρθεί από κάθε πονηρή σκέψη; Όντας όμοιος με εκείνους για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Απέμεινε ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος». Έτσι, λοιπόν, αυτός ο λογισμός έχει ονομαστεί υπόλειμμα σκέψης· γι' αυτό και θα εορτάσει τότε, επειδή ακριβώς θα λάβει στον κατάλληλο καιρό τις επαγγελίες της ουράνιας βασιλείας.

Εφόσον λοιπόν η θεόπνευστη Γραφή είναι αψευδής, πρέπει να είμαστε πεπεισμένοι ότι δεν εξέλιπαν εντελώς οι προαναφερθέντες, ακόμη κι αν σε κάποιους φαίνεται ότι έχουν εκλείψει· διότι ο Θεός, ο οποίος είπε στον προφήτη, όταν εκείνος νόμιζε ότι είχε απομείνει μόνος αυτός ενώ οι υπόλοιποι είχαν αναιρεθεί: «Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ», ο Ίδιος και τώρα επιβλέπει όσους είναι άξιοι της δικής Του πρόνοιας, διαφυλάσσοντας και για εμάς υπόλειμμα κατ' εκλογήν χάριτος, εκείνους που φρουρούνται από Αυτόν και γίνονται ορατοί μόνο σε Αυτόν· για τους οποίους θα μπορούσαμε να πούμε κι εμείς: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα». Διότι το να νομίζουμε ότι έχουν εκλείψει παντελώς οι προεστώτες του λόγου, οι οποίοι από την προφητεία έχουν ονομαστεί άρχοντες και ηγούμενοι, είναι κάτι το αδύνατον, επειδή έχει τεθεί και το όριο να μην εκλείψουν «έως ότου έλθουν τα αποκειμένα σε αυτόν»· δηλαδή τα όσα έχουν υποσχεθεί από τον Πατέρα στον Χριστό, ο Οποίος του είπε: «Κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου»· οπότε και «κάθε γόνυ θα καμφθεί, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός»· διότι τότε και η προσδοκία των εθνών, τα οποία στο παρόν έχουν πιστέψει σε αυτόν, θα βρει τον καιρό να λάβει τις προσδοκώμενες επαγγελίες στην προσδοκώμενη βασιλεία των ουρανών.

Ή δεν γνωρίζετε τι λέει η Γραφή για τον Ηλία, πώς απευθύνεται στον Θεό, λέγοντας για τον Ισραήλ: Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν, τα θυσιαστήριά σου γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν τη ζωή μου για να την πάρουν; Αλλά τι λέει ο θείος χρηματισμός; Κράτησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκαμψαν γόνυ στον Βάαλ. Έτσι, λοιπόν, και στον παρόντα καιρό έχει διασωθεί ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος».

Διότι μέσα από αυτά ο απόστολος, σχετικά με την έκπτωση ολόκληρου του ιουδαϊκού έθνους, διασαφηνίζει σαφώς ότι ο ίδιος και οι παρόμοιοι με αυτόν απόστολοι και ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, καθώς και όλοι όσοι από τους Ιουδαίους έχουν πιστέψει μέχρι και τώρα στον Χριστό, είναι το «σπέρμα» που ονομάστηκε από τον προφήτη σύμφωνα με το χωρίο: «Αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα». Και ότι αυτό είναι επίσης το υπόλειμμα του συνόλου που δηλώνεται στις υπόλοιπες προφητείες, το οποίο λέει ότι έχει διαφυλαχθεί «κατ' εκλογήν χάριτος». Σχετικά με αυτό το υπόλειμμα, ας αναπτύξουμε πάλι τα χωρία από τους προφήτες, ώστε να αποδειχθεί με περισσότερα στοιχεία ότι ο Θεός δεν υποσχέθηκε πως η παρουσία του Χριστού θα είναι σωτήρια αδιακρίτως για ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος, αλλά για λίγους και ελάχιστους, για εκείνους που έχουν πιστέψει στον Σωτήρα και Κύριό μας, όπως ακριβώς συνέβη και στην πράξη, σε συμφωνία με τις προρρήσεις. 36. Από τον Ησαΐα. «Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας πυρπολημένες· τη χώρα σας μπροστά στα μάτια σας την καταβροχθίζουν ξένοι, και έχει ερημωθεί, καταστραμμένη από αλλότριους λαούς. Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο, σαν πόλη πολιορκούμενη. Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα».

«Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν, τα θυσιαστήριά σου γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν την ψυχή μου για να μου την πάρουν. Αλλά τι του λέει ο χρηματισμός; Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ. Έτσι λοιπόν και στον παρόντα καιρό έχει υπάρξει ένα υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος». Το 〈ότι〉 δε η προφητεία δεν αναφέρεται σε άλλον καιρό παρά σε αυτόν της επιφανείας του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, φαίνεται στη συνέχεια του λόγου: αφού λέει «εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε εξομοιωθεί με τα Γόμορρα», αποκαλώντας ολόκληρο τον λαό των Ιουδαίων «λαό των Γομόρρων», και τους ηγέτες τους «άρχοντες των Σοδόμων», επιφέρει την απόρριψη της κατά Μωυσήν θρησκείας, και τον τρόπο της διαθήκης που έχει εξαγγελθεί σε όλους τους ανθρώπους διά του Σωτήρος ημών, εννοώ δηλαδή αυτόν «διά λουτρού παλιγγενεσίας», και σαφώς νέος λόγος και νόμος έχει εισαχθεί στην προφητεία περί αυτών. Λέει λοιπόν: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας», και τα εξής· τα οποία, όντας χαρακτηριστικά της μωσαϊκής νομοθεσίας, αφού τα καταργεί, εισάγει σε αντικατάστασή τους έναν άλλο τρόπο αφέσεως των αμαρτιών, αυτόν διά του σωτηρίου λουτρού και του βίου που κηρύσσεται μαζί με αυτό, λέγοντας: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας», και τα εξής.

Αυτό δε «το εναπομείναν υπόλοιπο του λαού», λέει, «θα υψώσει σημείο στα έθνη», καθώς σαφώς μέσω αυτών ο Κύριος επιδεικνύει το δικό του σημείο σε όλα τα έθνη, «και θα συνάξει» μέσω αυτών «τους απολεσθέντες του Ισραήλ και τους διεσπαρμένους του Ιούδα από τα τέσσερα άκρα της γης», οι οποίοι κατέφυγαν στον Χριστό του Θεού μέσω του κηρύγματος των αποστόλων του, εννοώντας ότι αυτοί που συνάχθηκαν προέρχονται από εκείνους που πάλαι ποτέ είχαν εκτοπιστεί και αποχωριστεί από τον νοητό Ισραήλ και Ιούδα. Διότι το ήθος τέτοιων ψυχών φανερώνει τον αληθινό Ισραήλ του Θεού, όπως, αντίστροφα, η φαύλη και μοχθηρή διάθεση κάνει τον κατά σάρκα Ισραήλ να αποκαλείται άρχοντες Σοδόμων και λαός Γομόρρας. Επομένως, το «λείμμα κατ' εκλογήν χάριτος» και αυτό που αναφέρεται στην προφητεία ως «το εναπομείναν υπόλοιπο του λαού», διακήρυξε το σημείο του Κυρίου σε όλα τα έθνη, και αφού προσείλκυσε τέτοιες ψυχές των εθνών από την απώλεια προς τη γνώση του Κυρίου, σύναξε στον Θεό έναν λαό, ο οποίος «από τα τέσσερα άκρα της γης» συγκροτείται ακόμη και τώρα με τη δύναμη του Χριστού.

Αυτοί θα μπορούσαν να είναι εκείνοι που ονομάστηκαν από τον απόστολο «υπόλειμμα κατ' εκλογήν χάριτος». 〈〈μστʹ〉.〉 «Θα αφεθούν έρημες οι πόλεις, και τα εγκαταλελειμμένα σπίτια θα καταστραφούν. Όλα αυτά θα συμβούν στη γη ανάμεσα στα έθνη· όπως ακριβώς συλλέγει κανείς τις ελιές, έτσι θα συλλέξουν και αυτούς· και όταν θα έχει τελειώσει ο τρύγος. Αυτοί θα φωνάξουν με δυνατή φωνή, ενώ εκείνοι που θα έχουν απομείνει στη γη θα ευφρανθούν μαζί με τη δόξα του Κυρίου.» Και εδώ λέγεται ότι μόνο όσοι έχουν απομείνει θα ευφρανθούν, ενώ όλοι οι υπόλοιποι θα παραδοθούν σε όσα έχουν προφητευθεί. 〈〈μζʹ〉.〉 «Θα καταπατηθεί το στεφάνι της ύβρεως, οι μισθωτοί του Εφραΐμ. Και το άνθος της ελπίδας της δόξας, που έχει πέσει στην κορυφή του υψηλού όρους, θα γίνει σαν το πρώιμο σύκο· όποιος το δει, πριν καν το πάρει στο χέρι του, θα θελήσει να το καταπιεί. Εκείνη την ημέρα ο Κύριος θα είναι το στεφάνι της ελπίδας, το πλεγμένο από δόξα, για όσους έχουν απομείνει από τον λαό του· διότι θα εναπομείνουν εν πνεύματι κρίσεως.» Και εδώ προφητεύει ότι ο Κύριος θα είναι στεφάνι ελπίδας και δόξας «για όσους έχουν απομείνει από τον λαό», και όχι για ολόκληρο το έθνος τους, αλλά μόνο για όσους υποδηλώνονται μέσω του υπολείμματος, ονομάζοντας τους υπόλοιπους, εκτός από το υπόλειμμα του λαού, στεφάνι ύβρεως και μισθωτούς του Εφραΐμ. 〈〈μηʹ〉.〉 «Και όσοι θα έχουν απομείνει στην Ιουδαία, θα βγάλουν ρίζα προς τα κάτω.

Ενώ, λοιπόν, εκείνοι τα υπέστησαν αυτά εξαιτίας της απιστίας τους, όσοι αναγνώρισαν τον Λυτρωτή τους και έγιναν οικείοι του, δηλαδή οι μαθητές, οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές, καθώς και πάρα πολλοί άλλοι από τους εκ περιτομής που πίστεψαν σε αυτόν – για τους οποίους λέει ο απόστολος: «Έτσι και στον τωρινό καιρό έχει απομείνει ένα υπόλειμμα, σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος», και το: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα» – διαφυλάχθηκαν αλώβητοι όχι μόνο από την πολιορκία που εμείς εννοούμε πνευματικά, αλλά και από την κυριολεκτική. Επομένως, οι απόστολοι και οι μαθητές του Σωτήρα μας, καθώς και όλοι όσοι από τους Ιουδαίους πίστεψαν σε αυτόν, αφού απομακρύνθηκαν από την ιουδαϊκή γη και διασκορπίστηκαν στα υπόλοιπα έθνη, μπόρεσαν τότε να διαφύγουν τον όλεθρο που βρήκε όσους κατοικούσαν στην πόλη. Και αυτό το προείδε η προφητεία και το προανήγγειλε με τα εξής λόγια: «όσοι δε απομείνουν από τον λαό μου, δεν πρόκειται να εξολοθρευτούν».

Ή αλλιώς, ερμηνεύοντας αλληγορικά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι με τον εναπομείναντα επί της γης υπαινίσσεται τον χορό των προερχόμενων από την περιτομή αποστόλων και ευαγγελιστών που πίστεψαν στον Σωτήρα και Κύριό μας, από τους οποίους ο καθένας, έχοντας γίνει «υπόλειμμα κατά την εκλογή της χάριτος», και γι' αυτόν τον λόγο ονομαζόμενος «ο εναπομείνας επί της γης», λέγεται ότι θα θρέψει «μια δαμάλα από τα βόδια και δύο πρόβατα», τρία δηλαδή τάγματα σε κάθε εκκλησία, ένα μεν αυτό των ηγουμένων, δύο δε αυτά των κατωτέρων, καθώς ο λαός της Εκκλησίας του Χριστού είναι διαιρεμένος σε δύο τάγματα, τόσο σε αυτό των πιστών όσο και σε εκείνων που δεν έχουν ακόμη αξιωθεί την «παλιγγενεσία διά του λουτρού», στους οποίους λέει και ο θείος απόστολος: «γάλα σας πότισα, όχι στέρεη τροφή». Εκείνους δε που βρίσκονται ήδη σε πιο τέλεια πνευματική κατάσταση τους αποκαλεί εύλογα «δαμάλα βοών», επειδή τυγχάνουν γεννήματα τελειότερων βοδιών, όπως ήταν και ο ίδιος ο απόστολος, λέγοντας για τον εαυτό του και για εκείνους που κοπίαζαν παρόμοια με αυτόν: «Μήπως για τα βόδια ενδιαφέρεται ο Θεός; Ή μήπως το λέει εξ ολοκλήρου για εμάς;». Και θα μπορούσε ολόκληρο το τάγμα των προεστώτων της Εκκλησίας, στους οποίους έχει ανατεθεί να οργώνουν και να καλλιεργούν τις ψυχές των ανθρώπων, να ονομάζεται «δαμάλα βοών», τυγχάνοντας γέννημα των αποστολικών τρόπων και διδασκαλιών, οι οποίοι λέγεται ότι θα προοδεύσουν τόσο πολύ στην αρετή, ώστε χάρη στην πολυκαρπία τους να προσφέρουν μέσω των εισαγωγικών διδασκαλιών τόσο πολύ γόνιμο και λογικό γάλα, ώστε να τρέφονται από αυτούς αναρίθμητοι άλλοι.

Αλλά επειδή τόσα πολλά πρόκειται να συμβούν κατά την ημέρα του Εμμανουήλ σχετικά με το ιουδαϊκό έθνος, σύμφωνα με την άλλη ερμηνεία λέγεται ότι θα είναι πολύ σπάνιος «αυτός που θα απομείνει» από αυτούς, για τον οποίο λέει ο απόστολος: «έχει απομείνει ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος», ο οποίος βέβαια «θα θρέψει μια δαμάλα και δύο πρόβατα, και επειδή θα παράγουν πάρα πολύ γάλα, θα φάει βούτυρο και μέλι». Τέτοιος ακριβώς αποδείχθηκε σε εμάς, σύμφωνα με τη δεύτερη ερμηνεία, ολόκληρος ο αποστολικός χορός των μαθητών του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Και όπως προφητεύεται ότι «αυτός που θα απομείνει» θα είναι τέτοιος, έτσι, ενώ ολόκληρη η χώρα του ιουδαϊκού έθνους και ο αμπελώνας τους θα έχουν μεταβληθεί σε χέρσα γη και αγκάθια και για τον λόγο αυτό θα έχουν παραδοθεί στους εχθρούς, αντίθετα από την άλλη πλευρά προφητεύεται ότι «κάθε βουνό που οργώνεται, θα οργωθεί». Θεωρώ δε ότι με αυτόν τον τρόπο υπονοείται η Εκκλησία του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, για την οποία και ο Ίδιος λέει: «δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό» (διότι θεωρώ ότι μέσω αυτών των λόγων ονομάζεται βουνό το εξυψωμένο, μετέωρο και υψιπετές πολίτευμα της Εκκλησίας). Αυτό λοιπόν, λέει, «το βουνό που οργώνεται, θα οργωθεί», έτσι ώστε «να μην έρθει εκεί φόβος», αλλά και θα μεταβληθεί σε τέτοιο βαθμό από την προηγούμενη ερημιά, τη χέρσα γη και τα αγκάθια, ώστε να καταστεί κατάλληλο «για βοσκή προβάτων και για πάτημα βοδιών».

Ποια είναι λοιπόν η λύση; «Δεν γνωρίζετε», λέει, «τι αναφέρει η Γραφή στο χωρίο του Ηλία; Πώς απευθύνεται στον Θεό παραπονούμενος εναντίον του Ισραήλ; "Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν, τα θυσιαστήριά σου κατέστρεψαν· κι εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν να μου πάρουν τη ζωή"». Αλλά τι του απαντά η θεία αποκάλυψη; «Κράτησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν λύγισαν το γόνατο στον Βάαλ». Έτσι λοιπόν και στον παρόντα καιρό έχει απομείνει ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος. Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Δεν απέρριψε ο Θεός τον λαό του· διότι, εάν τον είχε απορρίψει, δεν θα δεχόταν κανέναν· εφόσον όμως δέχτηκε κάποιους, δεν τον απέρριψε. Αλλά, θα πει κάποιος, εάν δεν τον είχε απορρίψει, θα τους είχε δεχτεί όλους. Ουδαμώς. Διότι και στην εποχή του Ηλία η σωτηρία περιορίστηκε στις επτά χιλιάδες, και τώρα είναι φυσικό να είναι πολλοί αυτοί που έχουν πιστέψει. Εάν όμως εσείς το αγνοείτε, δεν είναι καθόλου παράξενο, αφού και ο προφήτης εκείνος, ένας τόσο μεγάλος και σπουδαίος άνδρας, το αγνοούσε· ο Θεός όμως εκτελούσε το σχέδιό Του, έστω κι αν ο προφήτης το αγνοούσε. Παρατήρησε δε τη σύνεσή του, πώς, κατά την απόδειξη του προκείμενου ζητήματος, αυξάνει ανεπαίσθητα την κατηγορία εναντίον τους. Γι' αυτόν τον λόγο υπενθύμισε ολόκληρη τη μαρτυρία, ώστε να στηλιτεύσει την αγνωμοσύνη τους και να αποδείξει ότι ανέκαθεν ήταν τέτοιοι. Διότι, εάν δεν επιθυμούσε αυτό, αλλά προσπαθούσε να δείξει ένα μόνο, ότι δηλαδή ο λαός περιορίζεται στους λίγους, θα έλεγε πως και την εποχή του Ηλία απέμειναν επτά χιλιάδες· τώρα όμως παραθέτει ολόκληρη τη μαρτυρία από την αρχή.

«Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ». Τι σχέση έχουν λοιπόν εκείνα με τα παρόντα, λέει; Έχουν, βεβαίως, πάρα πολύ μεγάλη σχέση με τα παρόντα. Διότι αποδεικνύει μέσα από αυτά ότι ο Θεός συνηθίζει πάντοτε να σώζει τους αξίους, ακόμη και αν η υπόσχεση έχει δοθεί σε ολόκληρο το έθνος. Και αυτό το απέδειξε πρωτύτερα με όσα έλεγε: «Εάν ο αριθμός των υιών του Ισραήλ είναι σαν την άμμο της θάλασσας, το υπόλοιπο θα σωθεί»· και, «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα». Το αποδεικνύει, λοιπόν, και από αυτό εδώ· γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «Έτσι, και κατά τον τωρινό καιρό, έχει διασωθεί ένα υπόλοιπο, σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος».

Έπειτα, για να μη νομίσουν ότι αυτό είναι κάτι το ξένο, προλαμβάνοντας ανέφερε ότι και εκείνοι οι επτακισχίλιοι σώθηκαν από χάρη. Διότι, όταν λέει, ότι έτσι και στον τωρινό καιρό υπήρξε υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος, αποδεικνύει ότι και εκείνοι σώθηκαν κατά χάρη. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και με το να πει: «Άφησα για τον εαυτό μου»· διότι αυτό φανερώνει, ότι ο Ίδιος συνεισέφερε το μεγαλύτερο μέρος.

Έπειτα δίνεται η λύση: «Σε καμία περίπτωση», λέει· διότι και στην εποχή του Ηλία η σωτηρία περιορίστηκε σε επτά χιλιάδες, και τώρα υπάρχουν πολλοί που έχουν πιστέψει. Αν όμως εσείς το αγνοείτε, δεν είναι καθόλου παράξενο· αφού και εκείνος ο προφήτης, που ήταν τόσο σπουδαίος και μεγάλος, το αγνοούσε. «Αλλά τι του λέει ο θείος χρηματισμός; Κράτησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν λύγισαν το γόνατο στον Βάαλ. Έτσι, λοιπόν, και στον παρόντα καιρό έχει απομείνει ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος». Για να μην πουν: «Τι σχέση έχουν λοιπόν εκείνα με τα παρόντα;», απαντά: Βεβαίως και έχουν. Διότι αποδεικνύεται από αυτό ότι ο Θεός πάντοτε συνηθίζει να σώζει τους αξίους, έστω κι αν η υπόσχεση έχει δοθεί για ολόκληρο το έθνος. Γι' αυτό και προσθέτει: «Έτσι και στον παρόντα καιρό έχει απομείνει ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος». Υποδηλώνει δε και κάτι άλλο με αυτό, ότι δηλαδή η χάρη δεν είναι κάτι το ξένο και καινοφανές, αλλά ότι και οι επτά χιλιάδες μέσω αυτής σώθηκαν. «Αν όμως προέρχεται από τη χάρη, δεν προέρχεται πλέον από τα έργα· επειδή διαφορετικά η χάρη δεν είναι πλέον χάρη». Πάλι, και μέσα από αυτό, στερεί από τους Ιουδαίους κάθε δικαιολογία.