Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 12:15

Αλλά δεν πρέπει εξαιτίας αυτών να πτοηθείτε και εσείς μπροστά στην παρανομία τους, αλλά μάλλον να ζητήσετε την απόδοση δικαιοσύνης και να αγανακτήσετε για τις καινοφανείς αυτές πράξεις που διαπράχθηκαν εις βάρος μας. Διότι, εάν όταν πάσχει ένα μέλος «συμπάσχουν όλα τα μέλη» και σύμφωνα με τον μακάριο απόστολο πρέπει «να κλαίμε με αυτούς που κλαίνε», εφόσον πάσχει μια τόσο σπουδαία Εκκλησία, ο καθένας ας ζητήσει την απόδοση δικαιοσύνης για το ζήτημα σαν να πάσχει ο ίδιος. Διότι κοινός είναι ο Σωτήρας που βλασφημείται από αυτούς, και σε όλους ανήκουν οι κανόνες που καταλύονται από αυτούς. Διότι άραγε, εάν, ενώ εσείς κατείχατε την έδρα σας στην εκκλησία και συναθροιζόταν ο λαός χωρίς καμία απολύτως μομφή, ερχόταν ξαφνικά με διάταγμα κάποιος αντικαταστάτης εναντίον ενός από εσάς και συνέβαιναν τέτοια πράγματα εις βάρος σας, δεν θα αγανακτούσατε; Δεν θα απαιτούσατε να αποδοθεί δικαιοσύνη; Γι' αυτόν τον λόγο είναι δίκαιο να αγανακτήσετε, ώστε, εάν αυτά αποσιωπηθούν, να μην περάσει σιγά-σιγά σε κάθε εκκλησία ένα τέτοιο κακό και τελικά το δικό μας διδασκαλείο μετατραπεί σε εμπορείο και αγορά.

Απόκριση: Δεν πρέπει να λυπούμαστε καθόλου για κανένα πράγμα αυτού του κόσμου, παρά μόνο για την αμαρτία. Ερώτηση: Το «να χαίρεστε με όσους χαίρονται και να κλαίτε με όσους κλαίνε», πώς νοείται; Απόκριση: Το να χαίρεται κανείς με όσους χαίρονται σημαίνει να συγχαίρει εκείνους που κατορθώνουν την κατά Θεόν αρετή και ευφραίνονται με την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών. Και το να κλαίει κανείς με όσους κλαίνε σημαίνει να συμπάσχει με όσους αμαρτάνουν, όταν μετανοούν για την αμαρτία τους.

Απόκριση του ίδιου μεγάλου Γέροντα προς τον ίδιο, ο οποίος είχε αρχίσει συζήτηση με κάποιον περί πίστεως, αλλά δεν ήταν ικανός για μια τέτοια αναζήτηση και ταραζόταν κατά την αντιπαράθεση. Ο θείος Απόστολος, κινούμενος από το Άγιο Πνεύμα, είπε: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα σας αφήσει να πειραστείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υπομείνετε.» Ομόψυχε αδελφέ μου και γνήσιε αγαπητέ, να έχεις τη βεβαιότητα εν Κυρίω ότι, βλέποντας τη θλίψη και την ταραχή του πειρασμού που σε βρήκε, πόνεσα τόσο τρομερά όσο ποτέ άλλοτε, ιδίως ενθυμούμενος τον Απόστολο που λέει: «Ποιος ασθενεί και δεν ασθενώ;» και τα εξής. Και πάλι: «Αν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη.» Διότι, κι αν δεν πράττω τα έργα του Αποστόλου, τουλάχιστον άκουσα τον ίδιο να λέει: «Να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε και να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται.» Αλλά, δόξα στον ύψιστο Θεό, ο οποίος δεν επέτρεψε στον μισόκαλο εχθρό να ολοκληρώσει σε σένα όλη την κακία του, σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Διότι αυτός θέλει να καταπιεί ζωντανούς τους ανθρώπους, όπως μαρτυρεί ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, λέγοντας ότι «Σαν λιοντάρι ωρύεται, ζητώντας ποιον να καταπιεί.» Δέσποτά μου, ας μην αποδεχόμαστε πάντα με τόση βιασύνη την ταραχή των πονηρών λογισμών, ώστε να κινούμαστε με αυτόν τον τρόπο και να ταραζόμαστε εναντίον του πλησίον μας. Διότι αυτό προέρχεται από διαβολική ενέργεια, και τίποτε άλλο.

Αλλά ο ίδιος ο Απόστολος μας προστάζει ότι πρέπει να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε· και γράφοντας στους Γαλάτες, έκλαιγε για τους εχθρούς του σταυρού του Χριστού. Και τι χρειάζεται να λέμε για τον Ιερεμία που έκλαιγε; Και για τον Ιεζεκιήλ που έγραφε θρήνους για τους άρχοντες κατόπιν προστάγματος του Θεού, καθώς και για πολλούς από τους αγίους που οδύρονταν;

Επιτρέπει, λοιπόν, ο Απόστολος να κλαίμε μαζί με όσους κλαίνε, επειδή το δάκρυ αυτό γίνεται τρόπον τινά σπόρος και δάνειο της αιώνιας χαράς. Ανυψώσου με τη διάνοια και παρατήρησε την αγγελική κατάσταση, αν δηλαδή τους ταιριάζει κάποια άλλη κατάσταση εκτός από το να χαίρονται και να ευφραίνονται· διότι έχουν αξιωθεί να παρίστανται ενώπιον του Θεού και να απολαμβάνουν το άρρητο κάλλος της δόξας Εκείνου που μας έπλασε. Παροτρύνοντάς μας, λοιπόν, ο Απόστολος προς εκείνον τον βίο, μας έδωσε την εντολή να χαιρόμαστε πάντοτε.

Να κλαις, λοιπόν, με εκείνους που κλαίνε. Όταν δεις τον αδελφό να οδύρεται μετανοώντας για τα αμαρτήματά του, κλάψε μαζί του και συμπόνεσέ τον. Διότι έτσι θα μπορέσεις, μέσα από τα πάθη των άλλων, να επανορθώσεις το δικό σου σφάλμα. Διότι εκείνος που έχυσε θερμό δάκρυ για την αμαρτία του πλησίον, θεράπευσε τον ίδιο του τον εαυτό μέσω του θρήνου του για τον αδελφό. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αθυμία με κατέλαβε εξαιτίας των αμαρτωλών που εγκαταλείπουν τον νόμο σου». Να κλαις για την αμαρτία.

Διότι θα καταστραφεί και η Δηβών, όπου βρίσκεται ο βωμός σας· εκεί θα ανεβείτε για να κλάψετε. Λυπηθείτε για τον εαυτό σας. Μακάριος βέβαια είναι εκείνος ο οποίος, έχοντας καθαρή την ψυχή του, δεν έχει δική του αιτία λύπης· αλλά επειδή η αγάπη δεν ζητεί τα δικά της, όταν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχει και ο ίδιος και συλλυπείται και κλαίει μαζί με όσους κλαίνε, κατά τον Απόστολο, ο οποίος πενθεί για πολλούς από εκείνους που είχαν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν. Ο ίδιος πάλι λέγει: «Έχω μεγάλη λύπη και αδιάλειπτη οδύνη στην καρδιά μου υπέρ των αδελφών μου, των συγγενών μου κατά σάρκα». Εάν όμως κάποιος δεν είναι τέτοιος, αλλά κυλίεται στις δικές του αμαρτίες, αυτός ας λυπάται για τον εαυτό του, ο οποίος νικάται από τον εχθρό, εναντίον του οποίου διεξάγεται η πάλη. Η λύπη του ανθρώπου αυτού ευφραίνει εκείνον που με διδακτικούς λόγους τον οδηγεί σε συναίσθηση.

Διότι πείνασα, και μου δώσατε να φάω· δίψασα, και μου δώσατε να πιω· ξένος ήμουν, και με φιλοξενήσατε· γυμνός, και με ντύσατε· αρρώστησα, και με επισκεφθήκατε· ήμουν στη φυλακή, και ήρθατε σε μένα. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Είτε εκείνος που διακονεί, ας αφοσιωθεί στη διακονία, είτε εκείνος που διδάσκει, στη διδασκαλία· εκείνος που προτρέπει, στην προτροπή· εκείνος που μεταδίδει, με απλότητα· εκείνος που προΐσταται, με ζήλο· εκείνος που ελεεί, με ιλαρότητα. Η αγάπη ας είναι ανυπόκριτη· να αποστρέφεστε το κακό και να προσκολλάστε στο αγαθό. Ως προς τη φιλαδελφία, να είστε φιλόστοργοι μεταξύ σας· ως προς την τιμή, να δίνετε το προβάδισμα ο ένας στον άλλον· ως προς την προθυμία, να μην είστε οκνηροί· στο πνεύμα να είστε φλογεροί· στον Κύριο να δουλεύετε· στην ελπίδα να χαίρεστε· στη θλίψη να δείχνετε υπομονή· στην προσευχή να επιμένετε· στις ανάγκες των αγίων να συμμετέχετε· τη φιλοξενία να επιδιώκετε. Να ευλογείτε εκείνους που σας διώκουν· να ευλογείτε και να μην καταριέστε. Να χαίρεστε με εκείνους που χαίρονται, και να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε. Να έχετε το ίδιο φρόνημα μεταξύ σας· να μην υψηλοφρονείτε, αλλά να συγκαταβαίνετε στους ταπεινούς. Μη θεωρείτε τους εαυτούς σας συνετούς. Σε κανέναν να μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού· να προνοείτε για το καλό ενώπιον όλων των ανθρώπων.

Πρέπει λοιπόν αυτός που στέκεται σταθερά να φοβάται μήπως πέσει, και να αποβάλλει όσο το δυνατόν πιο μακριά τη διάθεση να χλευάζει όσους υποφέρουν, «να κλαίει μάλλον με αυτούς που κλαίνε», και να μην υπερηφανεύεται με τις συμφορές των άλλων, αλλά μάλλον να τρέμει μήπως περιπέσει στα ίδια. <Ποια ξεκίνησε να ζει με αγαθά, ενώ κατοικούσε μέσα σε οδύνες; Διότι κατέβηκαν συμφορές από τον Κύριο στις πύλες της Ιερουσαλήμ, θόρυβος αρμάτων και ιππέων.> Ω Γεθθαίοι, λέει, ω κάτοικοι της Ενακείμ, ω κάτοικοι της Σενναάρ ή Σενάν, δεν νιώσατε συμπόνια για τις συμφορές των γειτόνων σας, αλλά σας έγινε αφορμή για γέλιο το ότι έπεφτε και καταστρεφόταν ο Ισραήλ, ο οποίος παλαιότερα σας ήταν φοβερός και ανυπόφορος. Και νομίσατε ότι ασθένησε και ο Θεός που τους έσωζε, και ότι είναι ισχυρά τα δικά σας χειροποίητα είδωλα και φτάνουν σε τέτοιο σημείο ισχύος, ώστε να μπορούν ακούραστα να διασώσουν τις δικές σας πόλεις. Επομένως, μέσα από τα ίδια τα γεγονότα, ελάτε λοιπόν να εξετάσουμε προσεκτικά ποιος είναι κατά φύση και αληθινά Θεός· ποιος είναι ο παντοδύναμος και αυτός που παρέχει ακαταμάχητη βοήθεια σε όσους επιλέξει. Διότι κυριεύτηκαν, λέει, και καταστράφηκαν τόσο οι πόλεις του Ισραήλ, όσο και οι δικές σας πόλεις, και υπομείνατε τρόπον τινά κοινή συμφορά. Ποια πόλη, λοιπόν, ενώ βρισκόταν μέσα σε οδύνες και στους φόβους του τελικού ολέθρου —διότι αυτό σημαίνει το «κατοικούσα μέσα σε οδύνες»— πέρασε απροσδόκητα στα αγαθά, δηλαδή στη χαρά και την ευημερία; Μήπως κάποια από τις δικές σας; Σε καμία περίπτωση, λέει, αλλά και πάλι η δική μου Ιερουσαλήμ.

Και το ότι δεν επιβάλλει αμέσως τις τιμωρίες σε όσους σφάλλουν, το απέδειξε ολοφάνερα, λέγοντας ότι φτάνει σε τέτοιο σημείο σιωπής και μακροθυμίας, ώστε να χρειάζεται πλέον και κατακραυγή, καθώς ορισμένοι καθιστούν πλέον δυσβάσταχτη την πλεονεξία εις βάρος των άλλων και εξαπολύουν σαν αχαλίνωτη την ύβρη εναντίον των ασθενεστέρων. Διότι, μέσα από την κατακραυγή του προς τον ανεξίκακο Θεό, με αυτά τα ίδια του τα λόγια δίνει μαρτυρία για την υπέρμετρη φιλανθρωπία του Θεού. Γι' αυτό λέει: «Έως πότε, Κύριε, θα κράζω και δεν θα εισακούσεις; Θα φωνάξω προς εσένα αδικούμενος και δεν θα με σώσεις;» Παρόλο που απειλεί με πάρα πολλές και σκληρές τιμωρίες όσους θέλουν να παρανομούν. «Γιατί μου έδειξες κόπους και πόνους να βλέπω, ταλαιπωρία και ασέβεια;» Την αποστροφή των αγίων προς την πονηρία μπορείς να την κατανοήσεις και από αυτό: διότι θεωρούν δικούς τους τους πόνους των άλλων. Για τον λόγο αυτό και ο σοφότατος Παύλος λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν πυρώνομαι εγώ;» Έχει προστάξει μάλιστα και σε εμάς «να κλαίμε με όσους κλαίνε», αποδεικνύοντας ότι η συμπάθεια και η φιλαλληλία είναι κατεξοχήν χαρακτηριστικό των αγίων. Λέει δε ότι ο Θεός του έδειξε κόπους και πόνους, προφανώς αυτών που υφίστανται τις παρανομίες, και ασέβεια, αυτών που συνηθίζουν να αδικούν, όχι με την έννοια ότι ο Ίδιος του προκάλεσε αυτόν τον πόνο, αλλά επειδή μακροθύμησε απέναντι σε εκείνους που τα διέπραξαν και μάλιστα για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ θα μπορούσε, δηλαδή, να τον έχει απαλλάξει από τη ζωή, ώστε να μη γίνει θεατής τόσο εξωφρενικών καταστάσεων.

Διότι, λέγει, εάν συμβεί να πεθάνει ο ταύρος κάποιου και να σκοτωθεί από άλλον ταύρο, θα μοιραστούν τον ζωντανό ταύρο και ο νεκρός θα ανήκει και πάλι και στους δύο, δηλαδή, εάν υπάρξει συμπεριφορά πλεονεξίας και αδικίας χωρίς πρόθεση από κάποιον προς άλλον, ο αδικημένος ας απολαύσει, λέγει, τα αγαθά αυτού που τον λύπησε και ας έχουν κοινές τις χαρές. Διότι αυτό νομίζω σημαίνει το να μοιραστούν τον ζωντανό ταύρο. Ας κάνει δε κοινές, λέγει, και αυτός που προκάλεσε άθελά του ζημιά τις συμφορές αυτού που έπαθε τη βλάβη· διότι αυτό νομίζω πως υποδηλώνει το να μοιραστούν τον νεκρό. Βλέπεις λοιπόν πώς ο νόμος με τρόπο αινιγματικό και καλυμμένο εισάγει τη φιλάλληλη συμπεριφορά; Ή μήπως δεν είναι αυτό το «να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται και να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε»; ΠΑΛΛ. Έτσι φαίνεται. ΚΥΡ. Εάν όμως, λέγει, εκείνος που πλεονεκτεί γνωρίζει σαφώς ότι ο πλησίον θα πάθει κάτι δεινό, και δεν εγκαταλείψει τους τρόπους της πλεονεξίας, θα υποστεί ο ίδιος ίση ζημία, και θα αντλήσει τη συμφορά αυτού που έπαθε πάνω στη δική του μόνο ψυχή. Διότι αυτό αινιγματωδώς σημαίνει το «Θα αποζημιώσει με ταύρο αντί για ταύρο, και ο νεκρός θα είναι δικός του». Διότι στους αδίκους ο λόγος δεν περιορίζεται μέχρι το να στερηθούν τα δικά τους αγαθά, αλλά θα έχουν δική τους συμφορά και θα γίνει δικό τους πάθος αυτό που συνέβη στον πλησίον. ΠΑΛΛ. Πόσο σωστός είναι ο λόγος μας. ΚΥΡ.

Ο ταπεινός δεν επιβάλλει το δικό του θέλημα αντιλέγοντας στην αλήθεια, αλλά υπακούει στην αλήθεια. Ο ταπεινός δεν φθονεί για την προκοπή του πλησίον, ούτε χαίρεται για την πτώση του άλλου, αλλά μάλλον χαίρεται με εκείνους που χαίρονται και κλαίει με εκείνους που κλαίνε. Ο ταπεινός δεν δείχνει ταπείνωση μόνο όταν στερείται και βρίσκεται σε ανάγκη, ούτε εμφανίζεται υπερόπτης μέσα στην ευημερία και τη δόξα, αλλά παραμένει διαρκώς σταθερός στην ίδια αρετή. Ο ταπεινός δεν διαβάλλει αδελφό σε αδελφό, πράγμα που είναι σατανικό, αλλά είναι ειρηνοποιός, μη ανταποδίδοντας κακό αντί κακού. Ο ταπεινός δεν τιμά μόνο τους ανώτερούς του, αλλά και τους κατώτερους.

Αλλά, και επειδή γνώριζε πάρα πολύ καλά ότι το «να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε», το «μακάριοι όσοι κλαίνε, γιατί θα γελάσουν» και το «αν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη» περιέχονται στα διδάγματα της ευαγγελικής διδασκαλίας, επεδείκνυε φιλανθρωπία προς εκείνους που ταλαιπωρούνταν στη ζωή, λέγοντας: «Εγώ έκλαψα για κάθε αδύναμο· και στέναξα όταν είδα άνθρωπο σε ανάγκη». Έπειτα πάλι, επειδή η ευαγγελική διδασκαλία απαγορεύει τα άσεμνα γέλια, ο μακάριος, προλαμβάνοντας, λέει: «Αν πορεύτηκα με χλευαστές, και αν το πόδι μου έσπευσε σε δόλο, ας ζυγιστώ σε δίκαιη ζυγαριά, και ο Κύριος γνωρίζει την ακακία μου». Και επειδή ο λόγος του Μωυσή νομοθετεί λέγοντας: «δεν θα μοιχεύσεις», και επιβάλλει την ποινή του θανάτου στους μοιχούς, ενώ εκείνος της ευαγγελικής διδασκαλίας, αυστηροποιώντας τον νόμο, λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να επιθυμείτε», σκεφθείτε καλά αυτόν για τον οποίο γίνεται τώρα ο λόγος, ο οποίος, ζώντας σύμφωνα με το ευαγγέλιο του Χριστού, φυλαγόταν ακόμη και από το να κοιτάξει αχαλίνωτα με επιθυμία, για το οποίο και σεμνυνόταν λέγοντας: «Αν η καρδιά μου ακολούθησε το μάτι μου σε γυναίκα άλλου άνδρα». Και παραθέτει τον συλλογισμό του προσθέτοντας στη συνέχεια: «Διότι προκαλεί ακατάσχετη οργή το να μολύνει κανείς γυναίκα άνδρα. Επειδή είναι πυρ που καίει σε όλα τα μέρη, και όπου εισέλθει, καταστρέφει από τις ρίζες».

ΣΤ΄. Πρέπει, λοιπόν, να ανοίγουμε τα σπλάχνα της ευσπλαχνίας μας σε όλους ανεξαιρέτως τους φτωχούς και σε όσους κακοπαθούν για οποιαδήποτε αιτία, σύμφωνα με την εντολή που παραγγέλλει να χαιρόμαστε με αυτούς που χαίρονται και να κλαίμε με αυτούς που κλαίνε. Και, όντας άνθρωποι, πρέπει να προσφέρουμε πρόθυμα στους συνανθρώπους μας τον έρανο της αγαθοεργίας, είτε τον έχουν ανάγκη λόγω χηρείας, είτε λόγω ορφάνιας, είτε λόγω εξορίας από την πατρίδα, είτε λόγω σκληρότητας των κυρίων, είτε λόγω θράσους των αρχόντων, είτε λόγω απανθρωπιάς των φοροεισπρακτόρων, είτε λόγω της αιμοσταγούς βίας των ληστών, είτε λόγω απληστίας των κλεπτών, είτε λόγω δήμευσης της περιουσίας, είτε λόγω ναυαγίου. Διότι όλοι είναι εξίσου αξιολύπητοι, και προσηλώνουν έτσι το βλέμμα τους στα δικά μας χέρια, όπως ακριβώς εμείς στα χέρια του Θεού για όσα έχουμε ανάγκη. Και μεταξύ αυτών, όσοι κακοπαθούν άδικα είναι πιο αξιοθρήνητοι από εκείνους που είναι συνηθισμένοι στη δυστυχία. Εξαιρετικά δε πρέπει να σπλαχνιζόμαστε όσους έχουν φθαρεί από την ιερή νόσο και έχουν καταφαγωθεί μέχρι τις σάρκες, τα οστά και τους μυελούς, όπως αναφέρει η απειλή εναντίον ορισμένων, και οι οποίοι έχουν προδοθεί από τούτο το μοχθηρό, ταπεινό και άπιστο σώμα. Με το οποίο πώς συζεύχθηκα, δεν γνωρίζω· και πώς, ενώ είμαι εικόνα του Θεού, αναμειγνύομαι με τον πηλό. Το οποίο σώμα, όταν ευεξεί, με πολεμά, και όταν καταπονείται, με θλίβει. Το οποίο αγαπώ ως σύνδουλο, και το αποστρέφομαι ως εχθρό. Το οποίο αποφεύγω ως δεσμά, και το σέβομαι ως συγκληρονόμο. Αγωνίζομαι να το εξασθενήσω, και όμως δεν έχω άλλον συνεργό για να πράξω τα άριστα, καθώς γνωρίζω για ποιον σκοπό έχω δημιουργηθεί, και ότι πρέπει να ανέλθω προς τον Θεό διαμέσου των πράξεών μου.

Διότι, εφόσον κάθε φιλοσοφία διαιρείται σε αυτά τα δύο, εννοώ τη θεωρία και την πράξη· και ενώ η μεν πρώτη είναι υψηλότερη αλλά δυσπρόσιτη, η δε δεύτερη πιο ταπεινή αλλά πιο χρήσιμη· για εμάς και τα δύο καταξιώνονται το ένα μέσω του άλλου. Διότι καθιστούμε τη θεωρία συνοδοιπόρο προς τα επέκεινα, και την πράξη σκαλοπάτι ανόδου προς τη θεωρία. Επειδή δεν είναι δυνατόν να μετέχει κανείς στη σοφία, εάν δεν έχει πολιτευθεί με σοφία. Για εκείνους, όμως, δεν γνωρίζω ποιο από τα δύο θα φανεί πιο γελοίο και πιο αδύναμο, αφού δεν αντλούν από τη θεία έμπνευση τη δύναμη του συστήματός τους, όντας σαν τις ρίζες που επιπλέουν στο νερό χωρίς να έχουν σταθερότητα. Ας ασχοληθούμε, λοιπόν, με τη δική τους «μακαριότητα», ώστε να παίξουμε κι εμείς λίγο μαζί τους, καθώς οι ίδιοι παίζουν και μυθολογούν, όπως συμβαίνει σε πολλά δράματα. Και ας προστεθεί στο «να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται και να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε» και η ανοχή του να μωρολογούμε μαζί με εκείνους που μωρολογούν· άλλωστε, και οι ποιητές γνωρίζουν το γέλιο μέσα στα δάκρυα.

Πώς ναυαγήσαμε μέσα στο λιμάνι της ελπίδας μας; Πώς το μυριοφόρο πλοίο καταποντίστηκε μαζί με όλο του το πλήρωμα και άφησε εμάς, που κάποτε πλουτούσαμε, γυμνούς; Πού είναι εκείνο το λαμπρό ιστίο, το οποίο πάντοτε κατευθυνόταν από το Άγιο Πνεύμα; Πού είναι το ασφαλές πηδάλιο των ψυχών μας, μέσω του οποίου παραπλέαμε τις αιρετικές τρικυμίες αλώβητοι; Πού είναι η αμετάθετη άγκυρα της πεποίθησης, στην οποία έχοντας απόλυτη εμπιστοσύνη αναπαυόμασταν με κάθε ασφάλεια; Πού είναι ο καλός κυβερνήτης, που κατηύθυνε το σκάφος προς τον άνω σκοπό; Άραγε είναι μικρά αυτά που συνέβησαν και μάταια οδύρομαι; Ή μάλλον αδυνατώ να αποδώσω το μέγεθος της συμφοράς, ακόμη κι αν υψώσω πολύ τη φωνή μου; Δανείστε μας, αδελφοί, δανείστε μας το δάκρυ της συμπόνιας. Διότι, όταν εσείς ευφραινόσασταν, εμείς συμμετείχαμε στην ευφροσύνη σας. Αποδώστε μας, λοιπόν, αυτό το θλιβερό αντάλλαγμα. Να χαιρόμαστε με αυτούς που χαίρονται, αυτό εμείς το πράξαμε· να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε, αυτό εσείς ανταποδώστε το. Δάκρυσε κάποτε ένας ξένος λαός για τον πατριάρχη Ιακώβ και έκανε δική του την ξένη συμφορά, όταν οι απόγονοί του, μεταφέροντας τον πατέρα τους από την Αίγυπτο, θρήνησαν πάνδημα για αυτόν σε ξένη γη, παρατείνοντας τον θρήνο τους για τριάντα ημέρες και ισάριθμες νύχτες. Μιμηθείτε τους αλλοφύλους, εσείς οι αδελφοί και ομόφυλοι. Κοινό ήταν τότε το δάκρυ των ξένων και των εγχωρίων· κοινό ας είναι και τώρα, επειδή και η συμφορά είναι κοινή.

Προς τον ηγεμόνα Ιέριο Υπάρχει ένας δικός μας νόμος που ορίζει να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε και να χαιρόμαστε με εκείνους που χαίρονται· όμως από αυτά, όπως φαίνεται, μόνο το ένα μέρος της νομοθεσίας είναι ενεργό στην περίπτωσή μας. Διότι υπάρχει μεγάλη σπάνη εκείνων που ευημερούν, ώστε να μην μπορούμε εύκολα να βρούμε ανθρώπους για να συμμετάσχουμε στη χαρά τους, ενώ υπάρχει μεγάλη αφθονία εκείνων που βρίσκονται στην αντίθετη κατάσταση. Αυτά τα αναφέρω ως προοίμιο εξαιτίας της δυστυχούς τραγωδίας, την οποία κάποιος πονηρός δαίμονας σκηνοθέτησε ανάμεσα σε ανθρώπους που παλαιότερα συνδέονταν με γνήσιους δεσμούς. Ένας νέος από αριστοκρατική οικογένεια, ονόματι Συνέσιος, ο οποίος δεν είναι ξένος προς το δικό μου γένος, στην ακμή της ηλικίας του, προτού σχεδόν αρχίσει να ζει, βρίσκεται σε μεγάλους κινδύνους. Αυτόν, μόνο ο Θεός έχει τη δύναμη να τον διασώσει, και μετά τον Θεό εσύ, που σου έχει εμπιστευθεί η απόφαση περί ζωής και θανάτου. Συνέβη ένα ακούσιο δυστύχημα· άλλωστε, ποιος θα περιέπιπτε σε δυστυχία με τη θέλησή του; Και τώρα, εκείνοι που κίνησαν εναντίον του αυτήν τη θανατική δίκη, έχουν μετατρέψει τη δυστυχία του σε έγκλημα. Εκείνους βέβαια θα προσπαθήσω να τους κατευνάσω από την οργή τους μέσω ιδιαίτερων επιστολών, παρακαλώ όμως η δική σου ευμένεια να συνταχθεί με το δίκαιο και με εμάς, ώστε η φιλανθρωπία σου να υπερνικήσει την αθλιότητα του νέου, επινοώντας κάθε μέσο με το οποίο ο νέος θα βρεθεί εκτός κινδύνου, έχοντας νικήσει τον πονηρό δαίμονα που στράφηκε εναντίον του, χάρη στη δική σου συμμαχία.

Αλλά δάκρυσε ο Ιησούς, για να υποδείξει σε εμάς τη συμπάθεια και τη φιλανθρωπία προς τους συνανθρώπους μας· δάκρυσε ο Ιησούς, για να διδάξει το «να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε» με το έργο μάλλον παρά με τον λόγο· «δάκρυσε ο Ιησούς»· δάκρυσε, δεν πένθησε, αποφεύγοντας αφενός την παντελή έλλειψη δακρύων ως σκληρή και απάνθρωπη, και απορρίπτοντας αφετέρου την τάση για πένθος ως αγενή και άνανδρη· αλλά θέτοντας μέτρο στη συμπάθεια, δάκρυσε. Έρχεται στο σπήλαιο, και βλέπει έναν λίθο να έχει τοποθετηθεί στο μνήμα. Προστάζει τους παριστάμενους Ιουδαίους να αποκυλίσουν τον λίθο από το στόμιο του σπηλαίου. Εσύ που λες: «Αν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε σε αυτό το βουνό: σήκω και πέσε στη θάλασσα, και θα γίνει για εσάς»· πώς τώρα εσύ ο ίδιος αδυνατείς να αποκυλίσεις τον λίθο; Αλλά δεν το κάνω αυτό επειδή αδυνατώ, λέει, αλλά για να μη θεωρήσουν ότι αυτό που συμβαίνει είναι φαντασία, προστάζω τους ίδιους τους Ιουδαίους να αποκυλίσουν τον λίθο με τα ίδια τους τα χέρια, κρατώντας το μέγιστο σημείο για τον εαυτό μου· ώστε οι ίδιοι να γίνουν μάρτυρες των σημείων που επιτελούνται από εμένα. Έπειτα, αφού αποκύλισαν τον λίθο, ο Ιησούς ύψωσε το βλέμμα του προς τον ουρανό και είπε: «Σε ευχαριστώ, Πατέρα, διότι με άκουσες».

Αλλά δεν υπολογίζει το αξίωμα κατά τον καιρό της συμφοράς· έτσι να πράξεις και εσύ. Γι' αυτό και ο Παύλος προτρέπει: «Να χαίρεστε με εκείνους που χαίρονται και να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε». Γι' αυτό και προς τους Κορινθίους λέει: «Και δεν πενθήσατε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας εκείνος που διέπραξε το έργο αυτό;» Δεν είπε: «Και δεν επιδείξατε μάλλον προθυμία», αλλά τι; «Δεν πενθήσατε μάλλον», ωσάν να είχε καταλάβει την πόλη μία κοινή ασθένεια και λοιμός· λέγοντας σχεδόν: «Απαιτείται προσευχή και εξομολόγηση και ικεσία, για να εκδιωχθεί το νόσημα από ολόκληρη την πόλη». Βλέπεις πόσον φόβο άφησε να επικρέμαται πάνω τους;

Για τον λόγο αυτό και ο Παύλος λέει: Να χαίρεστε με εκείνους που χαίρονται, και να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε.

ε΄. Αλλά επειδή μετά τη χάρη αυτή, δια της οποίας δικαιωθήκαμε, υπάρχει ανάγκη και για ενάρετη πολιτεία, ας επιδείξουμε προθυμία αντάξια της δωρεάς. Και θα την επιδείξουμε, εάν διαφυλάξουμε με πολλή επιμέλεια τη μητέρα των αγαθών, την αγάπη. Αγάπη δε είναι όχι τα κενά λόγια ούτε απλώς οι προσφωνήσεις, αλλά η προστασία και η έμπρακτη απόδειξη· όπως, το να ανακουφίζουμε τη φτώχεια, το να συντρέχουμε τους ασθενείς, το να απαλλάσσουμε από τους κινδύνους, το να συμπαραστεκόμαστε σε όσους βρίσκονται σε δύσκολες περιστάσεις, το να κλαίμε με αυτούς που κλαίνε, και το να χαιρόμαστε με αυτούς που χαίρονται. Διότι και αυτό είναι γνώρισμα της αγάπης. Και μολονότι φαίνεται μικρό αυτό, το να χαίρεται κανείς με όσους χαίρονται, ωστόσο είναι πάρα πολύ μεγάλο και απαιτεί ανώτερο φρόνημα. Και θα μπορούσαμε να βρούμε πολλούς, οι οποίοι φέρνουν εις πέρας μεν το πιο πικρό, απέναντι όμως σε αυτό ατονούν. Διότι πολλοί κλαίνε με αυτούς που κλαίνε, δεν χαίρονται όμως πλέον με αυτούς που χαίρονται, αλλά δακρύζουν όταν οι άλλοι χαίρονται· πράγμα το οποίο αποτελεί βασκανία και φθόνο. Δεν είναι λοιπόν μικρό κατόρθωμα το να χαίρεται κανείς όταν χαίρεται ο αδελφός του, αλλά είναι μεγαλύτερο από το άλλο. Και ίσως μάλιστα είναι μεγαλύτερο όχι μόνο από το να κλαίει κανείς με όσους κλαίνε, αλλά και από το να τους συμπαρασταθεί στους κινδύνους. Πολλοί, για παράδειγμα, συγκινδύνευσαν με αυτούς που κινδύνευαν, όταν όμως εκείνοι πρόκοψαν, πληγώθηκαν από τον φθόνο· τόσο μεγάλη είναι η τυραννία της βασκανίας.

Διότι έχουμε μεν ανάγκη από όλα τα έργα της αρετής, αλλά προπάντων από τη φιλανθρωπία και την πραότητα, επειδή και εμείς οι ίδιοι έχουμε ανάγκη από πολλή φιλανθρωπία. Και τούτο επειδή σφάλλουμε πολύ κάθε μέρα· γι' αυτό και έχουμε ανάγκη από πολύ έλεος. Το δε πολύ και το λίγο δεν κρίνεται από το μέτρο αυτών που δίνονται, αλλά από τη δυνατότητα της περιουσίας εκείνων που τα προσφέρουν. Ας μην υπερηφανεύεται, λοιπόν, ο πλούσιος, ούτε ας αποθαρρύνεται ο φτωχός επειδή προσφέρει λίγα· διότι πολλές φορές ο δεύτερος έχει δώσει περισσότερα από τον πρώτο. Επομένως, δεν πρέπει να θεωρούμε τους εαυτούς μας δυστυχείς εξαιτίας της φτώχειας· διότι αυτή μας καθιστά την ελεημοσύνη ευκολότερη. Διότι εκείνος που έχει αποκτήσει πολλά, κατέχεται και από την αλαζονεία και από την ισχυρότερη επιθυμία για τα υπάρχοντά του· ενώ εκείνος που έχει λίγα, είναι απαλλαγμένος και από τις δύο αυτές τυραννίες· γι' αυτό και βρίσκει περισσότερες ευκαιρίες για να αγαθοεργεί. Επειδή αυτός και στη φυλακή θα πάει εύκολα, και τους αρρώστους θα επισκεφθεί, και ένα ποτήρι κρύο νερό θα προσφέρει· εκείνος όμως δεν θα καταδεχθεί τίποτα από αυτά, καθώς είναι κυριευμένος από την έπαρση του πλούτου. Μην απογοητεύεσαι, λοιπόν, εξαιτίας της φτώχειας· διότι η φτώχεια σου κάνει ευκολότερο το πνευματικό εμπόριο των ουρανών. Και αν ακόμη δεν έχεις τίποτα, αλλά διαθέτεις ψυχή που συμπάσχει, και για αυτό σου επιφυλάσσεται μισθός. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος έδωσε την εντολή να κλαίμε μαζί με όσους κλαίνε, και παρακίνησε να συμπαραστεκόμαστε στους φυλακισμένους σαν να είμαστε και εμείς δεμένοι μαζί τους.

Και τώρα μεν έδωσε την εντολή να τους ευλογούμε· προχωρώντας όμως, προτρέπει να ευεργετούμε και με έργα. Να χαιρόμαστε με εκείνους που χαίρονται και να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε. Διότι, επειδή είναι δυνατόν να ευλογεί κανείς και να μην καταριέται, χωρίς όμως να το πράττει αυτό από αγάπη, επιθυμεί να διαθερμαινόμαστε και εμείς από τη φιλία.

Γι' αυτό και πρόσθεσε τούτο, ώστε όχι μόνο να ευλογούμε, αλλά και να πονάμε μαζί και να συμπάσχουμε, εάν ποτέ τους δούμε να έχουν περιπέσει σε συμφορά. Ναι, λέγει· το να συμπάσχουμε με όσους θρηνούν, δικαιολογημένα το πρόσταξε· το άλλο όμως, γιατί άραγε το παρήγγειλε, ενώ δεν είναι τίποτα σπουδαίο; Κι όμως, εκείνο απαιτεί πιο φιλοσοφημένη ψυχή, το να χαίρεται δηλαδή κανείς με εκείνους που χαίρονται, μάλλον παρά το να κλαίει με εκείνους που κλαίνε. Διότι τούτο το κατορθώνει και η ίδια η φύση, και κανείς δεν είναι τόσο λίθινος, ώστε να μην κλαίει για εκείνον που βρίσκεται σε συμφορές· εκείνο όμως απαιτεί εξαιρετικά γενναία ψυχή, ώστε όχι μόνο να μη φθονεί εκείνον που ευδοκιμεί, αλλά και να συμμερίζεται τη χαρά του. Γι' αυτόν τον λόγο και το τοποθέτησε πρώτο.

δʹ. Άκουσε όσα διδάσκει με σοφία η θεία Γραφή για τον Ιώβ· άκουσε και τι λέγει ο Παύλος: «Να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε»· και πάλι, «Να συναναστρέφεσθε με τους ταπεινούς». Διότι η συμπαράσταση προς αυτούς που λυπούνται συνηθίζει να αφαιρεί το υπερβολικά βαρύ φορτίο της λύπης. Όπως ακριβώς συμβαίνει με ένα φορτίο, εάν κάποιος μοιραστεί το βάρος, ανακουφίζει εκείνον που σηκώνει μόνος του το άχθος, έτσι συμβαίνει και σε όλα τα άλλα. Τώρα όμως, όταν πεθάνει κάποιος από τους δικούς μας ανθρώπους, είναι πολλοί αυτοί που συμπαραστέκονται, πολλοί αυτοί που παρηγορούν· και ένα υποζύγιο που έπεσε κάτω πολλές φορές το σηκώνουμε, τις ψυχές όμως των αδελφών μας που πέφτουν, τις παραβλέπουμε περισσότερο και από υποζύγιο και τις προσπερνούμε. Και εάν τον δούμε να μπαίνει με άσεμνο τρόπο σε καπηλειό, δεν τον αποτρέπουμε· και αν μεθά, δεν τον εμποδίζουμε, και αν κάνει οτιδήποτε άλλο από τα άτοπα, μάλλον συμπράττουμε κιόλας. Γι' αυτό έλεγε ο Παύλος: «Όχι μόνο τα κάνουν οι ίδιοι, αλλά και τα επιδοκιμάζουν σε αυτούς που τα πράττουν»· και οι περισσότεροι συγκροτούν συντροφιές για πιοτό και μέθη. Συγκρότησε, άνθρωπε, συντροφιές, ώστε να αποβάλουν τη μανία της μέθης· αυτοί οι φιλικοί δεσμοί είναι καλοί για εκείνους που είναι φυλακισμένοι, για εκείνους που βρίσκονται σε θλίψη. Κάτι τέτοιο πρόσταξε ο Παύλος και στους Κορινθίους λέγοντας: «Για να μη γίνονται έρανοι τότε, όταν θα έλθω». Τώρα όμως, κάνουμε τα πάντα για χάρη της μέθης, της καλοπέρασης και της σπατάλης, και μοιραζόμαστε κοινή κλίνη, κοινό τραπέζι, κοινό κρασί και κάνουμε κοινά τα έξοδα· κανείς όμως δεν έκανε κοινή την ελεημοσύνη.

Έτσι, το πάθος αυτό είναι βαρύτερο από εκείνο, και δεν υποχωρεί εύκολα στη θεραπεία, εάν δεν προσέξουμε. Ας το ξεριζώσουμε, λοιπόν, ολότελα από παντού, αναλογιζόμενοι το εξής: ότι, όπως ακριβώς δυσαρεστούμε τον Θεό, όταν λιώνουμε από φθόνο για τα καλά των άλλων, έτσι ακριβώς Του γινόμαστε ευάρεστοι όταν χαιρόμαστε μαζί τους, και καθιστούμε τους εαυτούς μας κοινωνούς των αγαθών που επιφυλάσσονται για εκείνον που κατορθώνει το καλό. Γι' αυτό και ο Παύλος προτρέπει: «Να χαίρεστε με εκείνους που χαίρονται, και να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε», ώστε και από τα δύο να αποκομίσουμε μεγάλο κέρδος. Έχοντας, λοιπόν, κατά νου ότι, ακόμη κι αν δεν κοπιάζουμε εμείς, συμμετέχοντας στη χαρά εκείνου που κοπιάζει γινόμαστε συμμέτοχοι στα δικά του στεφάνια, ας αποβάλουμε κάθε φθόνο, και ας φυτέψουμε την αγάπη στις ψυχές μας, ώστε, στηρίζοντας και επιδοκιμάζοντας τους αδελφούς μας που προοδεύουν, να επιτύχουμε και τα παρόντα και τα μέλλοντα αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μέσω του Οποίου και μαζί με τον Οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Όπως λοιπόν εκείνοι συμπάσχουν για τα αμαρτήματά μας, έτσι κι εμείς χαιρόμαστε μαζί τους για τα κατορθώματά τους. Αυτό ακριβώς παρήγγειλε να κάνουμε και ο Παύλος, λέγοντας: «Να χαίρεστε με όσους χαίρονται και να κλαίτε με όσους κλαίνε». Αλλά το μεν να κλαίει κανείς με όσους κλαίνε είναι εύκολο, το δε να χαίρεται με όσους χαίρονται δεν είναι και τόσο εύκολο· διότι ευκολότερα συμπάσχουμε με αυτούς που βρίσκονται σε συμφορές, παρά συμμεριζόμαστε τη χαρά εκείνων που ευδοκιμούν. Διότι στην πρώτη περίπτωση, η ίδια η φύση της συμφοράς είναι ικανή να κάμψει σε συμπάθεια ακόμη και την πέτρα· ενώ στη δεύτερη περίπτωση, στην ευημερία του άλλου, ο φθόνος και η βασκανία δεν επιτρέπουν σε εκείνον που δεν διαθέτει υψηλό πνευματικό φρόνημα να γίνει κοινωνός της χαράς.

Αλλά αυτός και στις δύο διαφορετικές περιστάσεις παραμένει διατηρώντας την ίδια ευλάβεια· διότι ούτε η θλίψη τον έκανε να αποθαρρυνθεί, αλλά μάλλον τον συγκέντρωσε στη δέηση και την προσευχή· ούτε η άνεση τον έκανε ράθυμο, αλλά και τότε προετοιμάζεται για να αναπέμψει ευχαριστία. «Εμένα θα περιμένουν οι δίκαιοι, έως ότου μου ανταποδώσεις». Ένας άλλος λέει: «Θα στεφανωθούν οι δίκαιοι, όταν με ευεργετήσεις». Τι σημαίνει αυτό; Και τους δικαίους, λέγει, θα ωφελήσει αυτό. Διότι και εκείνοι θα ευφρανθούν, θα χαρούν, θα σκιρτήσουν, όταν δουν την απαλλαγή μου από τα δεινά. Διότι τέτοιες είναι οι ψυχές των αγίων· και συμμερίζονται τον πόνο εκείνων που δεινοπαθούν, και δεν φθονούν αυτούς που ευημερούν, αλλά και χαίρονται, και συνευφραίνονται, και συμμετέχουν στη χαρά εκείνων που ευεργετούνται. Πράγμα που και ο Παύλος προσέταξε λέγοντας: «Να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται, και να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε».

Διότι το «να χαίρεται κανείς με εκείνους που χαίρονται» δεν είναι μικρό κατόρθωμα, αλλά είναι κατά πολύ μεγαλύτερο και από το «να κλαίει με εκείνους που κλαίνε» και από το να προστατεύει αυτούς που βρίσκονται σε κίνδυνο. Επειδή πολλοί μεν συγκινδύνευσαν με όσους κινδύνευαν, δεν συμμερίστηκαν όμως τη χαρά εκείνων που προόδευαν, αλλά πληγώθηκαν από φθόνο, και, ενώ υπέμειναν το δυσκολότερο, λύγισαν μπροστά στο ευκολότερο. Διότι τίποτα δεν κάνει τους ανθρώπους τόσο παράνομους και ανόητους, όσο το να αποζητούν με απληστία τη δόξα των πολλών· και τίποτα δεν τους κάνει τόσο δοκιμασμένους και αδαμάντινους, όσο το να την περιφρονούν. Γι' αυτό και χρειάζεται εξαιρετικά ρωμαλέα ψυχή σε εκείνον που πρόκειται να αντέξει σε τόσο μεγάλη ορμή και βιαιότητα πνεύματος. Διότι, όταν μεν ευημερεί, θεωρεί τον εαυτόν του ανώτερο από όλους τους άλλους· όταν όμως υπομένει τα αντίθετα, επιθυμεί να θαφτεί στη γη, καθώς καταποντίζεται από το πάθος. Αλλά οι τρεις παίδες ρίχτηκαν στο καμίνι, και ούτε τότε δεν ξέχασαν την ευσέβειά τους. Γι' αυτό το πυρ έγινε γι' αυτούς τείχος, και η φλόγα στολή, και το καμίνι πηγή δροσιάς, και, ενώ τους δέχθηκε δεμένους, τους παρέδωσε λυμένους· δέχθηκε σώματα θνητά, και απείχε από αυτά σαν να ήταν αθάνατα· αγνόησε τη φυσική τους υπόσταση, αλλά σεβάστηκε την ευσέβειά τους· έδεσε τα πόδια τους ο τύραννος, και τα πόδια τους έδεσαν την ενέργεια του πυρός. Ω, τι παράδοξο θαύμα! Η φλόγα έλυσε τους δεμένους, και η ίδια πλέον δενόταν από αυτούς που προηγουμένως ήταν δεμένοι.

Διότι είναι βεβαίως φοβερό να αμαρτάνει κανείς, αλλά είναι πολύ χειρότερο το να υπερηφανεύεται για τα αμαρτήματά του. Επειδή, εάν το να υπερηφανεύεται κανείς για τη δικαιοσύνη του αποτελεί απώλεια της δικαιοσύνης, πολύ περισσότερο όταν αυτό συμβαίνει για τα αμαρτήματα θα μας επιφέρει την έσχατη βλάβη, και η ενοχή είναι μεγαλύτερη από τα ίδια τα αμαρτήματα. Γι' αυτό λέει: «Όταν κάνετε τα πάντα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Αν όμως εκείνοι που τα κάνουν όλα οφείλουν να έχουν συστολή, πολύ περισσότερο σε αυτόν που έχει αμαρτήσει αρμόζει και να θρηνεί και να συγκαταλέγει τον εαυτό του στους τελευταίους. Αυτό ακριβώς δήλωνε και τότε όταν έλεγε: «Και δεν πενθήσατε μάλλον;». Τι λες; Άλλος αμάρτησε, και εγώ θα πενθήσω; Ναι, λέει. Διότι είμαστε συνδεδεμένοι μεταξύ μας όπως το σώμα με τα μέλη. Και στο σώμα, ακόμη κι αν το πόδι δεχθεί τραύμα, βλέπουμε το κεφάλι να σκύβει πάνω του. Αν και, τι είναι πιο αξιοσέβαστο από αυτό; Αλλά δεν κοιτάζει το αξίωμά του την ώρα της συμφοράς. Έτσι να κάνεις και εσύ. Γι' αυτό και ο Παύλος προτρέπει να χαίρεστε με εκείνους που χαίρονται και να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε.

Διότι ίσως να προκύψει κάποιο μεγαλύτερο όφελος στο να υπομείνεις τις παρούσες θλίψεις με γενναιότητα· εάν όμως δεν καταφέρουμε τίποτε τέτοιο, τουλάχιστον το γεγονός ότι δεν παραλείψαμε τίποτε από όσα οφείλαμε να πράξουμε, θα μας κάνει στο εξής να αισθανόμαστε πιο ήσυχοι. Διότι εκείνος που έπραξε στο ακέραιο όλα όσα νομίζει ότι συντελούν στην απαλλαγή από τις θλίψεις που τον κατέχουν, έστω και αν δεν καταφέρει τίποτε, απαλλάσσεται τουλάχιστον από τις ενοχές της συνειδήσεώς του και, αποβάλλοντας το βάρος των κατηγοριών, αναγκάζεται να φέρει μόνο το βάρος της αθυμίας. Εάν, λοιπόν, συγκαταλεγόμουν σε εκείνους που είναι ευάρεστοι στον Θεό και διαθέτουν μεγάλη δύναμη, δεν θα έπαυα να δέομαι και να ικετεύω υπέρ του πολυτίμου σε εμένα προσώπου σου. Επειδή όμως το πλήθος των αμαρτιών μου μού έχει στερήσει εκείνη την παρρησία και τη δύναμη, θα προσπαθήσω να σου προσφέρω την παρηγοριά μέσω των λόγων. Διότι, όπως ακριβώς σε εκείνους που ασθενούν σωματικά είναι έργο των ιατρών να εξαφανίσουν τους πόνους και να σταματήσουν τη νόσο, η προσφορά όμως παρηγοριάς δεν αφαιρείται ούτε από τους υπηρέτες που συμμετέχουν στη φροντίδα —απεναντίας, αυτοί είναι κυρίως που αναλώνουν πολλά λόγια γι’ αυτόν τον σκοπό, όταν είναι αφοσιωμένοι στους κυρίους τους. Διότι, εάν λεχθεί από εμάς κάτι που να μπορεί να σβήσει αυτήν την άμετρη οδύνη, τότε θα έχει γίνει αυτό ακριβώς που ευχόμαστε· εάν, όμως, δεν βρούμε να πούμε τίποτε τέτοιο, πάντως θα μας αποδεχθεί για την προθυμία μας Εκείνος που παρήγγειλε μέσω του μακαρίου Παύλου να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε και να συναναστρεφόμαστε τους ταπεινούς.

Όταν αναφέρεται στους έξω, λέει: Αν είναι δυνατόν, σε ό,τι εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους. Όταν όμως αναφέρεται στους οικείους: Να είστε φιλόστοργοι μεταξύ σας με αδελφική αγάπη. Αδελφοί είστε, λέει, επομένως για τον λόγο αυτόν είναι δίκαιο να αγαπάτε ο ένας τον άλλον. «Να δουλεύετε στον Κύριο». Μέσα από όλα αυτά υπηρετεί κανείς τον Θεό. «Να χαίρετε με την ελπίδα». Διότι τίποτα δεν παρακινεί τόσο προς την ανδρεία, όσο η αγαθή ελπίδα. «Στη θλίψη να δείχνετε υπομονή, στην προσευχή να επιμένετε, στις ανάγκες των αγίων να γίνεστε κοινωνοί, τη φιλοξενία να επιδιώκετε. Να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν· να ευλογείτε και να μην καταριέστε. Να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται και να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε, έχοντας το ίδιο φρόνημα μεταξύ σας· να μην έχετε υψηλό φρόνημα, αλλά να συναναστρέφεστε με τους ταπεινούς». Διότι, πριν ακόμη από τα μέλλοντα αγαθά, από τώρα, στο παρόν, θα αποκομίσεις μεγάλο καλό από τη θλίψη: το να γίνεις καρτερικός και δόκιμος.

«Καιρός πολέμου, και καιρός ειρήνης.» «Γιατί αποσιωπήσατε την ασέβεια και τρυγήσατε τις αδικίες της;» «Ο Κύριος μου δίνει γλώσσα παιδείας, για να γνωρίζω πότε πρέπει να αρθρώσω λόγο.» «Να τηρείς τον κατάλληλο καιρό, και να φυλάγεσαι από το κακό.» —«Μην κάνεις τον σοφό σε ακατάλληλη στιγμή.» —«Μην εμποδίσεις τον λόγο σε καιρό σωτηρίας.» «Ο σοφός άνθρωπος θα σιωπήσει μέχρι την κατάλληλη στιγμή. Από το στόμα του ανόητου θα αποδοκιμαστεί η παραβολή· διότι δεν πρόκειται να την πει στον κατάλληλο καιρό της.» «Να χαίρεστε με όσους χαίρονται, και να κλαίτε με όσους κλαίνε. Προσέχετε πώς πορεύεστε, όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί· εξαγοραζόμενοι τον καιρό, διότι οι ημέρες είναι πονηρές. Γι' αυτό μην γίνεστε άφρονες, αλλά να κατανοείτε ποιο είναι το θέλημα του Θεού.» «Να πορεύεστε με σοφία προς τους έξω, εξαγοραζόμενοι τον καιρό. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα.» Είναι σφοδρός ο πόθος; Άδραξε αυτό που ποθείς. Όσο ο σίδηρος είναι θερμός, ας σκληρυνθεί στο ψυχρό, μήπως και παρεμβληθεί κάτι ενδιάμεσα και ανακόψει τον πόθο.

Διότι ο θείος λόγος δεν παραγγέλλει μόνο να χαιρόμαστε με εκείνους που χαίρονται, αλλά και να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε· και όχι απλώς να αγαπάμε, αλλά να αγαπάμε τον πλησίον όπως τον εαυτό μας· για να μην αναφέρω την καινή εντολή, η οποία, όταν είναι καιρός για αγώνα, προστάζει να θυσιάζουμε χάριν της αγάπης ακόμη και τις ίδιες μας τις ψυχές ο ένας για τον άλλον. Αυτήν την εντολή την εκπλήρωσε έμπρακτα ο Κύριος που την έδωσε, αφού δεν απέφυγε να θυσιάσει τη δική του ψυχή για εμάς· παρέχοντάς μας έτσι το πρότυπο της τέλειας ευαρέστησης, μέσω της οποίας κατασβήνεται σταδιακά ο νόμος της φιλαυτίας. Αυτός είναι ο νόμος που εξαρχής, μέσω της ηδονής, μας απομάκρυνε απατηλά από τον Θεό και αναμεταξύ μας· και, αφού μας δίδαξε να πιστεύουμε ότι αντί για έναν Θεό υπάρχουν πολλοί ή απολύτως κανένας, κατακρήμνισε εντελώς τη δύναμη του λογικού που υπάρχει μέσα μας προς τη σάρκα, και αφού τεμάχισε τη μία φύση σε πολλά μέρη, εξαγρίωσε τη δύναμη του θυμού που έχουμε μέσα μας, στρέφοντάς την του ενός εναντίον του άλλου για χάρη της ηδονής. Γίνε λοιπόν, όπως είπα, τα πάντα για εκείνον που χρειάζεται τη βοήθειά σου, ώστε να βρεις τον Θεό να γίνεται το ίδιο για εσένα, Εκείνον που καταδέχεται από φιλανθρωπία να γίνεται τα πάντα για τους πάντες.

Επειδή, λοιπόν, παλαιός και νέος νόμος του Θεού είναι να αγαπούμε ο ένας τον άλλον τόσο πολύ, όσο και εμείς αγαπηθήκαμε· και σε τέτοιο βαθμό να οικειοποιούμαστε τις συμφορές των άλλων, ώστε με αμοιβαία ανταπόδοση και εξαιτίας του δεσμού της αγάπης να μοιραζόμαστε τις διαθέσεις μας, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει να χαιρόμαστε με αυτούς που χαίρονται και να κλαίμε με αυτούς που κλαίνε· παρακαλώ τον θεοφύλακτο και ευλογημένο μου δεσπότη, που έχει ως έναν και μοναδικό σκοπό να ακολουθήσει, μέσω της όμοιας φιλανθρωπίας, τον Ιησού, ο οποίος διήλθε τους ουρανούς, χωρίς να έχει δεθεί απολύτως με κανέναν δεσμό συγγένειας προς αυτόν τον πλάνο κόσμο και τον κοσμοκράτορά του. Διότι, πράγματι, ο παρών κόσμος είναι απατηλός, αφού με την απάτη δελεάζει πάντοτε προς την επιθυμία των φθαρτών πραγμάτων και περισφίγγει στη δουλεία των υλικών αγαθών όσους είναι εκ φύσεως ελεύθεροι και κληρονόμοι των επουράνιων αγαθών, εμπαίζοντας μέσω της ηδονής και παραπλανώντας κρυφά όσους ανέχονται να κυριεύονται από αυτά.

Είναι λοιπόν αναγκαίο να φροντίζεις για την ωφέλεια των πολλών και να μην παραμελείς ούτε εκείνον κατά το δυνατόν, ούτε να παρασύρεσαι από την πονηρία του πάθους, στρεφόμενος όχι εναντίον του πάθους, αλλά εναντίον του πάσχοντος· αντίθετα, με ταπεινοφροσύνη να τον θεωρείς ανώτερο από τον εαυτό σου και σε κάθε καιρό, τόπο και περίσταση να του δίνεις προτεραιότητα. Τον δικό σου φθόνο μπορείς να τον σταματήσεις, εάν χαίρεσαι και εσύ μαζί του για όσα χαίρεται αυτός που φθονείς, και αν λυπάσαι και εσύ μαζί του για όσα λυπάται, εκπληρώνοντας τον λόγο του Αποστόλου: «Να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται και να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε».

Και όταν τον ρώτησα πώς και με ποιον τρόπο βυθίστηκε έτσι στη λύπη και παραμένει απαρηγόρητος, μου διηγήθηκε εν μέρει την παλαιά και στενή αγάπη προς τους θεοσεβέστατους μακαρίτες γονείς σου, την πατρική φιλοστοργία προς εσένα τον ίδιο, την οποία διατηρούσε ιδιαιτέρως περισσότερο από τους άλλους μαθητές, τις υποσχέσεις που πολλές φορές είχες κάνει με τη δική σου θέληση προς τον ζώντα Θεό, να ενδυθείς το μοναχικό σχήμα και να ζήσεις την εν Χριστώ κεκρυμμένη ζωή κατά τον απόστολο Παύλο, και, τέλος, την αλλαγή που ήδη υπέστης αφού αναχώρησες για την Ευρώπη. Και αφού είπε αυτά, μου παρέδωσε το αντίγραφο της επιστολής που εσύ απέστειλες προς τη Σμύρνη, το οποίο εγώ, αφού ανέγνωσα με προσοχή, έφριξα αληθινά και, κατά την παροιμία, «οι τρίχες μου έγιναν πιο αιχμηρές από αγκάθια». Και στη συνέχεια δεν μπόρεσα παρά να γίνω και εγώ κυριολεκτικά ένας άλλος Αθανάσιος, κλαίγοντας μαζί με αυτόν που κλαίει, κατά την αποστολική εντολή, και πονώντας βαθιά μαζί με αυτόν που πονά βαθιά. Και, για να πω τα λόγια του θείου Ιερεμία, πονώντας τα σπλάχνα μου και ταρασσόμενος στο πνεύμα, διότι η ψυχή μου άκουσε φωνή σάλπιγγας και φωνή πολέμου. Διότι, αληθινά, πιο ηχηρά από σάλπιγγα και πιο άγρια από πόλεμο φαίνονται όσα τόλμησες να πεις και να γράψεις εναντίον του αγγελικού και θείου σχήματος.

Ω της αναλγησίας, ω της ανοίας! Ενώ θα έπρεπε να συμπάσχουν και να θρηνούν μαζί με όσους γενικά υποφέρουν, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε, αυτοί μετατρέπουν τη συμφορά των φίλων, των αδελφών, των λοιπών οικείων προσώπων, εκείνων που έχουν ενωθεί σε ένα σώμα και πνεύμα μέσω της μίας πίστεως, σε δική τους χαιρεκακία. Τι πρέπει να πει κανείς για την υπόλοιπη παράταξη, την αιτία τόσων πολλών και τόσο μεγάλων κακών, οι οποίοι, στήνοντας αυτό το φοβερό και άθλιο θέαμα, εκθέτουν δημόσια τη δική τους αλαζονεία πριν από εκείνη των υποτιθέμενων εχθρών τους; Αυτοί, οι οποίοι δεν έμαθαν να αγαπούν τους εχθρούς τους, ούτε να λένε σε αυτούς που τους μισούν: «αδελφοί μας είστε»;

Ακόμη κι αν κάποιος ήταν τόσο μακάριος, πράγμα αδύνατον, ώστε να μην έχει καμία προσωπική θλίψη, ωστόσο, εφόσον πολιτεύεται σύμφωνα με τους νόμους του Χριστού, θα κάνει δικά του τα πένθη των άλλων, έχοντας λάβει την εντολή να κλαίει μαζί με εκείνους που κλαίνε.