Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 12:20

Αν είναι δυνατόν, όσο εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους· μην εκδικείστε για τους εαυτούς σας, αγαπητοί, αλλά δώστε τόπο στην οργή· διότι είναι γραμμένο: Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέγει ο Κύριος. Αλλά εάν πεινά ο εχθρός σου, τρέφε τον· εάν διψά, πότιζέ τον. Μη νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Β΄.

Ως προς το άλλο είδος της, το οποίο είναι η ανεξικακία και η συμπάθεια προς εκείνους που έχουν σφάλει απέναντί μας, τι λέει; Μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού· αλλά να νικάτε το κακό με το αγαθό. Μην καταδικάζετε, και δεν θα καταδικαστείτε. Και, «εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος· εάν όμως δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, ούτε ο Πατέρας που είναι στους ουρανούς θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα». Και όπως σε εκείνο το μέρος της ελεημοσύνης χρησιμοποίησε και συμβουλευτικούς λόγους και προέτρεψε μέσα από τα ίδια τα πράγματα, θέτοντας τον εαυτό του ως ποιμένα και βασιλιά, έτσι και σχετικά με την ανεξικακία και τη συμπάθεια προς εκείνους που σφάλλουν, όχι μόνο είπε αυτά που υποδείξαμε προηγουμένως, αλλά πρόσθεσε και παρέθεσε και μια παραβολή, αυτή που διαβάζεται σήμερα σε εσάς στο Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Ομοιώθηκε η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο βασιλιά, ο οποίος θέλησε να λογαριαστεί με τους δούλους του· και όταν άρχισε να κάνει τον λογαριασμό, του παρουσίασαν έναν οφειλέτη δέκα χιλιάδων ταλάντων».

Στον Αδαμάντιο. Αγνοείς, ως φαίνεται, ότι η νέα φιλοσοφία είναι κατά πολύ υψηλότερη από την παλαιά προτροπή που διατυπώθηκε σαν να απευθυνόταν σε νήπια. Διότι αυτό που εσύ θαύμασες, το «εάν πεινά ο εχθρός σου, τρέφε τον, εάν διψά, πότιζέ τον», δεν είναι κάτι το πολύ μεγάλο και γενναίο, αλλά μάλλον αποτελεί εκπλήρωση ευχής. Διότι το να περιπέσει εκείνος σε τέτοια ανάγκη, ώστε να στερείται τα απολύτως απαραίτητα και να ελεηθεί από τον εχθρό του, εγώ τουλάχιστον θεωρώ ότι είναι βαρύτερο από κάθε συμφορά και επαχθέστερο από κάθε τιμωρία.

Έτσι λοιπόν οι περισσότεροι θεώρησαν αυτό ως τον πιο βαρύ όρκο, λέγοντας: «Είθε να μην αναγκαστώ να λάβω ελεημοσύνη από τους εχθρούς μου». Αν λοιπόν για εκείνους που ευεργετούν γίνεται σύμφωνα με την επιθυμία τους, ενώ για εκείνους που ευεργετούνται γίνεται ως τιμωρία, γιατί απορείς; Και μάλιστα όταν η ευεργεσία δεν είναι απλή, αλλά προξενεί μεγαλύτερη τιμωρία· διότι «κάνοντας αυτό», λέει, «θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του». Αν λοιπόν αυτό καθαυτό το πράγμα λαμβάνει τον χαρακτήρα τιμωρίας, τότε και η αιτία για την οποία γίνεται, αποσκοπεί σε άλλη τιμωρία. Διότι σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι με αυτόν τον τρόπο θα θερμάνεις το ηγεμονικό του μέρος (τον νου) και θα τον κάνεις να συνέλθει, δεν πρέπει να δίνουμε καθόλου προσοχή.

Διότι, για όσους μεν έχουν δυνάμεις φροντίζουν λιγότερο, επειδή δεν νοσούν βαριά, για όσους όμως είναι κατάκοιτοι δεν συμβαίνει πλέον το ίδιο. Ή μήπως δεν νομίζεις ότι η αλαζονεία και ο θυμός είναι χειρότερα από την αρρώστια; Δεν μοιάζει άραγε ο μεν θυμός με κάποιον δυνατό πυρετό, η δε αλαζονεία με σώμα που φλεγμαίνει και είναι πρησμένο; Αναλογίσου πόσο βαρύ είναι να έχει κανείς πυρετό και οίδημα· πήγαινε, σβήσε τη φωτιά· διότι το μπορείς με τη χάρη του Θεού· σαν με νερό, κατεύνασε τη φλεγμονή. «Τι θα γίνει λοιπόν», λέει, «εάν εξαιτίας αυτού ακριβώς του γεγονότος εκείνος υπερηφανευτεί περισσότερο;» Αυτό δεν σε βαραίνει καθόλου· διότι εσύ έπραξες το καθήκον σου, κι εκείνος ας αναλάβει την ευθύνη για τον εαυτό του· ας μη μας κατακρίνει η συνείδησή μας ότι αυτό συμβαίνει επειδή εμείς παραλείψαμε κάτι από τα πρέποντα. «Να τρέφεις», λέγει, «τον εχθρό σου· διότι κάνοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του». Και όμως, παρόλο που ισχύει αυτό, μας δίνει την εντολή να πάμε να συμφιλιωθούμε και να ευεργετήσουμε, όχι για να σωρεύσουμε αναμμένα κάρβουνα, αλλά για να κατευνάζεται εκείνος έχοντας επίγνωση αυτού του πράγματος, ώστε να τρέμει και να φοβάται τις ευεργεσίες περισσότερο από τους εχθρούς, και τις φιλικές εκδηλώσεις περισσότερο από τις επιβουλές. Διότι ο μνησίκακος εχθρός δεν βλάπτει τόσο αυτόν που τον μισεί, όσο αυτός που τον ωφελεί και τον ευεργετεί.

Σε καμία περίπτωση· διότι δεν το κάνεις εσύ αυτό, αλλά εκείνος ο θηριώδης. Διότι, εάν ενώ εσύ τον ευεργετείς, τον τιμάς και επιδιώκεις τη συνδιαλλαγή, εκείνος παραμένει διατηρώντας την έχθρα, ο ίδιος άναψε τη φωτιά στον εαυτό του, ο ίδιος έκαψε το κεφάλι του· εσύ όμως είσαι αναίτιος. Μη γίνεσαι πιο φιλάνθρωπος από τον Θεό, επειδή θα υποστείς μύρια δεινά· ή μάλλον, ούτε κι αν το θελήσεις θα μπορέσεις, ούτε στο ελάχιστο. Πώς άλλωστε; Όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, λέει, τόσο απέχουν οι βουλές μου από τις δικές σας βουλές· και πάλι: Αν εσείς, λέει, που είστε πονηροί γνωρίζετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας σας ο ουράνιος θα δώσει σε εσάς; Αλλά αυτά είναι δικαιολογίες και προφάσεις. Ας μην προσπαθούμε λοιπόν να διαστρέφουμε με σοφίσματα τα προστάγματα του Θεού. Και πώς τα διαστρέφουμε με σοφίσματα, λέει; Είπε η Γραφή: Κάνοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του· εσύ όμως λες: Φοβάμαι τον εχθρό, επειδή με αδίκησε πολύ. Δεν λες αυτά; Αλλά πώς εξάλλου έφτασες να αποκτήσεις εχθρό; Αυτόν που σε αδίκησε φοβάσαι, και δεν φοβάσαι τον εαυτό σου; Μακάρι να φρόντιζες τον εαυτό σου. Μην το πράττεις με τέτοιο σκοπό· ή μάλλον, πράξε το έστω και με τέτοιο σκοπό. Αλλά δεν το πράττεις. Δεν σου λέω μόνο ότι θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα, αλλά σου λέω και κάτι επιπλέον· αρκεί μόνο να το πράξεις. Διότι όλα αυτά, λέει ο Παύλος, ελέχθησαν για να σε προτρέψει, ώστε με την ελπίδα της τιμωρίας να διαλύσεις την έχθρα.

Καλά, δεν τον τρέφεις, για να μη σωρεύσεις άνθρακες πυρός; Επομένως τον λυπάσαι; Επομένως τον αγαπάς, και ενεργείς με τέτοιο σκοπό; Ο Θεός γνωρίζει εάν μιλάς με τέτοιο σκοπό· όμως απέναντί μας σοφίζεσαι και προβάλλεις προφάσεις με τα λόγια σου. Προνοείς για τον εχθρό και φοβάσαι μήπως τιμωρηθεί; Άρα έχεις σβήσει την οργή σου· διότι αυτός που αγαπά τόσο πολύ, ώστε να παραβλέπει τη δική του ωφέλεια για τα συμφέροντα εκείνου, δεν έχει εχθρό. Θα μπορούσες να το πεις αυτό; Μέχρι πότε θα παίζουμε με πράγματα που δεν σηκώνουν παιχνίδι, ούτε έχουν συγγνώμη; Γι' αυτό παρακαλώ την αδελφότητά μας, εσάς που είστε αγαπημένοι από τον Κύριο και Θεό και Σωτήρα σας Ιησού Χριστό, και σας ικετεύω και σας εκλιπαρώ, αφού αποκόψουμε αυτές τις προφάσεις, να μην καταφρονούμε τους νόμους του Θεού, ούτε να παραβλέπουμε τις εντολές Του, ώστε να μπορέσουμε να διαγάγουμε την παρούσα ζωή ευάρεστα στον Κύριο, και να αξιωθούμε να επιτύχουμε τα υποσχεθέντα αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα και ταυτόχρονα στο Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι, εάν αδιαφορήσεις για την τιμωρία των εχθρών, τότε θα την επιτύχεις· άκου τι λέει: Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει· εάν διψά, δώσε του να πιει· και πρόσθεσε: Διότι, κάνοντας αυτό, θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός στο κεφάλι του.

Διότι πράττοντας τούτο, λέγει, θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός επί της κεφαλής του. Διότι προς το παρόν αυτό επιθυμεί, το να κατορθωθεί η αρετή. Όπως λοιπόν έλεγα, υπάρχει μέσα μας κάποιο αίσθημα συστολής· διότι διαθέτουμε πολλά φυσικά αγαθά που μας κατευθύνουν προς την αρετή· για παράδειγμα, όλοι οι άνθρωποι κινούμαστε εκ φύσεως προς το να ελεούμε, και κανένα άλλο δεν είναι τόσο αγαθό στη φύση μας, όσο αυτό. Γι' αυτό εύλογα θα μπορούσε κανείς να διερευνήσει γιατί κυρίως αυτό έχει σπαρθεί στη φύση μας, το να λυγίζουμε δηλαδή με τα δάκρυα, το να καμπτόμαστε, το να είμαστε έτοιμοι προς έλεον. Κανείς δεν είναι εκ φύσεως αδρανής, κανείς δεν είναι εκ φύσεως ακενοδόξος, κανείς δεν είναι εκ φύσεως ανώτερος από τον φθόνο· το έλεος, όμως, είναι εκ φύσεως εμφυτευμένο σε όλους, έστω και αν κάποιος είναι ωμός, έστω και αν είναι απηνής. Και τι το θαυμαστό υπάρχει, εάν το επιδεικνύουμε αυτό απέναντι στους ανθρώπους; Εμείς δείχνουμε έλεος ακόμη και στα θηρία· τόσο εκ περισσού είναι ριζωμένο μέσα μας το έλεος. Ακόμη και αν δούμε το μικρό ενός λέοντος, κάτι πάσχει η ψυχή μας· πόσο μάλλον όταν πρόκειται για ομόφυλό μας. Δες πόσοι ανάπηροι υπάρχουν, λέμε πολλές φορές, γνωρίζοντας ότι και τούτο μόνο είναι αρκετό για να μας οδηγήσει στο έλεος.

Διότι «Μην κρίνετε», λέγει, «για να μην κριθείτε»· επειδή και εκείνος που κατηγορούσε τον τελώνη καταδικάστηκε, παρόλο που αυτά για τα οποία τον κατηγορούσε ήταν αληθινά. Τι λοιπόν; Αν κάποιος είναι θρασύς και διεφθαρμένος, θα πει κανείς, δεν πρέπει να τον διορθώσουμε, ούτε να τον ελέγξουμε; Και πρέπει να τον ελέγξουμε και να τον διορθώσουμε, αλλά με τον τρόπο που είπα προηγουμένως· εάν όμως το πράττεις αυτό ονειδίζοντας, πρόσεξε μήπως, μιμούμενος εκείνον τον Φαρισαίο, πάθεις ό,τι κι εκείνος. Διότι κανένα κέρδος δεν προκύπτει από αυτό, ούτε σε εσένα που ομιλείς, ούτε σε εκείνον που ακούει να κατηγορείται κατ' αυτόν τον τρόπο· απεναντίας, εκείνος μεν γίνεται πιο αναίσχυντος (διότι όσο καιρό περνά απαρατήρητος, γνωρίζει και να ντρέπεται· όταν όμως αποκαλυφθεί και γίνει φανερός, τότε αποβάλλει και αυτόν τον χαλινό της ντροπής)· και αυτός που ακούει, πάλι, θα βλαφθεί ακόμη περισσότερο. Διότι, εάν μεν αναγνωρίζει στον εαυτό του αγαθά έργα, κυριεύεται από αλαζονεία, φουσκώνοντας από υπερηφάνεια εξαιτίας των κατηγοριών εναντίον του άλλου· εάν πάλι αναγνωρίζει αμαρτήματα, γίνεται πιο πρόθυμος για την πονηρία. Και ο ίδιος ο ομιλητής, πάλι, θα αποκτήσει κακή φήμη στα μάτια εκείνου που τον ακούει, και θα παροξύνει τον Θεό ακόμη περισσότερο εναντίον του. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας αποβάλουμε κάθε δυσώδη λόγο· εάν υπάρχει κάτι αγαθό προς πνευματική οικοδομή, αυτό ας λέμε. Αλλά επιθυμείς να τον εκδικηθείς; Γιατί λοιπόν, αντί για εκείνον, εκδικείσαι τον εαυτό σου; Εκείνος που επιθυμεί διακαώς να εκδικηθεί αυτούς που τον ελύπησαν, ας τους εκδικηθεί έτσι όπως παρήγγειλε ο Παύλος: «Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει· εάν διψά, δώσε του να πιει». Εάν όμως δεν το πράττεις αυτό, αλλά απλώς απεργάζεσαι το κακό του, τότε ωθείς το ξίφος εναντίον του ίδιου σου του εαυτού.

γʹ. Έπειτα, προσφέροντας επιπλέον παρηγοριά, παρέθεσε και τη μαρτυρία, και αφού με αυτήν τον ανόρθωσε σε μεγαλύτερο βαθμό, απαιτεί από αυτόν ανώτερη φιλοσοφία, λέγοντας: Εάν, λοιπόν, πεινάει ο εχθρός σου, δώσε του τροφή· εάν διψάει, δώσε του να πιει· διότι, πράττοντας τούτο, θα συσσωρεύσεις άνθρακες πυρός επάνω στο κεφάλι του.

Να μην νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. Διότι, τι εννοώ, λέγει, με το ότι πρέπει να ειρηνεύουμε; Επειδή διατάζω ακόμη και να ευεργετούμε: «δίνε του να φάει», λέγει, «και δίνε του να πιει». Έπειτα, επειδή διέταξε κάτι πάρα πολύ κοπιαστικό και μεγάλο, πρόσθεσε: «Διότι κάνοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του». Και τα έλεγε αυτά, αφενός για να καταστείλει εκείνον με τον φόβο, και αφετέρου για να κάνει τούτον πιο πρόθυμο με την ελπίδα της ανταπόδοσης. Διότι ο αδικημένος, όταν βρεθεί σε αδυναμία, δεν απορροφάται τόσο από τα δικά του αγαθά, όσο από την τιμωρία εκείνου που τον λύπησε. Διότι τίποτε δεν είναι τόσο ηδονικό, όσο το να βλέπει κανείς τον εχθρό του να τιμωρείται. Αυτό λοιπόν που επιθυμεί, του το προσφέρει πρώτα· και όταν αποβάλει το δηλητήριο της οργής, τότε πλέον τον προτρέπει στα υψηλότερα, λέγοντας: «Να μην νικιέσαι από το κακό». Διότι γνώριζε ότι, ακόμη και αν ο εχθρός είναι θηρίο, δεν παραμένει εχθρός όταν τρέφεται· και αν ο αδικημένος είναι χίλιες φορές μικρόψυχος, τρέφοντάς τον και ποτίζοντάς τον, ούτε και ο ίδιος στο εξής θα επιθυμεί την τιμωρία εκείνου. Γι' αυτό, έχοντας εμπιστοσύνη στην τελική έκβαση του πράγματος, δεν τον απείλησε απλώς, αλλά δίνει μεγάλη έμφαση στην τιμωρία. Διότι δεν είπε: «Θα τιμωρηθεί», αλλά «Θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του». Έπειτα και τον ανακήρυξε νικητή λέγοντας: «Να μην νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό»· και με ήπιο τρόπο υπονόησε ότι δεν πρέπει να ενεργεί με τέτοια προαίρεση· διότι το να μνησικακεί ακόμη, σημαίνει ότι νικιέται από το κακό.

Προς εκείνους που δεν προσήλθαν στη σύναξη, και στο αποστολικό ρητό που λέει, «Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει», και περί της μνησικακίας. αʹ. Σε τίποτα, όπως φαίνεται, δεν ωφελήσαμε, απευθύνοντας προηγουμένως σε εσάς μακρύ λόγο υπέρ της προθυμίας για τις συνάξεις· διότι πάλι η εκκλησία είναι για εμάς έρημη από τα τέκνα της. Γι' αυτό και πάλι αναγκάζομαι να φανώ δυσάρεστος και βαρύς, επιπλήττοντας τους παρόντες, εγκαλώντας εκείνους που απουσιάζουν· εκείνους μεν, επειδή δεν απέβαλαν τη ραθυμία, εσάς δε, επειδή δεν φροντίσατε για τη σωτηρία των αδελφών σας. Αναγκάζομαι να φανώ βαρύς και δυσάρεστος, όχι για τον εαυτό μου και τα δικά μου υπάρχοντα, αλλά για εσάς και τη δική σας σωτηρία, από την οποία τίποτα δεν είναι για εμένα πολυτιμότερο. Όποιος θέλει ας δυσανασχετεί, και ας με αποκαλεί φορτικό και αναίσχυντο· εγώ όμως δεν θα πάψω να ενοχλώ συνεχώς για τα ίδια πράγματα· διότι από αυτή την αναισχυντία τίποτα δεν είναι καλύτερο για εμένα. Επειδή ίσως, ίσως, έστω κι αν δεν επιτευχθεί τίποτε άλλο, ντρεπόμενοι τουλάχιστον γι' αυτό, για να μην ενοχλείστε δηλαδή συνεχώς για τα ίδια, θα αναλάβετε κάποτε τη φροντίδα των αδελφών σας. Διότι, ποιο είναι το όφελος για εμένα από τους επαίνους, όταν δεν σας βλέπω να προκόβετε στην αρετή; Και ποια η βλάβη για εμένα από τη σιωπή των ακροατών, όταν βλέπω να αυξάνεται η ευλάβειά σας;

Ε'. Να θυμάσαι, λοιπόν, τα όσα λέγονται εδώ, ώστε, όταν βγεις έξω και σου επιτεθεί ο διάβολος, είτε μέσω της οργής, είτε μέσω της κενοδοξίας, είτε μέσω κάποιου άλλου πάθους, φέρνοντας στο μυαλό σου την εδώ διδασκαλία, να μπορέσεις εύκολα να ξεφύγεις από τις λαβές του πονηρού. Δεν βλέπετε στις παλαίστρες τους γυμναστές, οι οποίοι, έπειτα από αμέτρητους άθλους, έχοντας πλέον λάβει απαλλαγή από τους αγώνες πάλης λόγω ηλικίας, κάθονται έξω από τους στίβους δίπλα στην ίδια τη σκόνη, και δίνουν οδηγίες σε αυτούς που βρίσκονται μέσα και παλεύουν, να πιάσουν το χέρι, να τραβήξουν το πόδι, να αρπάξουν από την πλάτη, και λέγοντας πολλά άλλα παρόμοια, ότι δηλαδή αν κάνεις τούτο ή εκείνο θα ρίξεις κάτω εύκολα τον αντίπαλο, βοηθούν τα μέγιστα τους μαθητές τους; Έτσι και εσύ, κοίτα τον δικό σου γυμναστή, τον μακάριο Παύλο, ο οποίος, μετά από αμέτρητα στεφάνια νίκης, καθόμενος τώρα έξω από τον στίβο –της παρούσας ζωής εννοώ–, δίνει οδηγίες σε εμάς που παλεύουμε, και βροντοφωνάζει μέσα από τις Επιστολές του, όταν μας βλέπει να έχουμε πιαστεί από την οργή και τη μνησικακία, και να πνιγόμαστε από το πάθος: «Εάν πεινά ο εχθρός σου, δίνε του να φάει». Και όπως ακριβώς ο γυμναστής λέει ότι, αν κάνεις τούτο ή εκείνο, θα υπερισχύσεις του αντιπάλου, έτσι και αυτός προσθέτει: «Διότι κάνοντας αυτό, θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός πάνω στο κεφάλι του».

Τι είναι, λοιπόν, αυτό που εμφωλεύει στις διάνοιες εκείνων οι οποίοι δεν επιθυμούν να εξετάζουν τα πάντα με ακρίβεια; Λένε, δηλαδή, ότι ο Παύλος, προσπαθώντας να τους απομακρύνει από την οργή και να τους πείσει να είναι επιεικείς και ήπιοι προς τους πλησίον τους, μάλλον τους εξαγρίωσε περισσότερο και τους ξεσήκωσε σε θυμό. Διότι το να πει: «Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει, εάν διψά, δώσε του να πιει», είναι ένα καλό παράγγελμα, γεμάτο σοφία, χρήσιμο και για εκείνον που το πράττει και για εκείνον που το δέχεται· αυτό όμως που ακολουθεί προκαλεί μεγάλη απορία, και φαίνεται να μην συμφωνεί με τη σκέψη εκείνου που είπε τα προηγούμενα. Ποιο είναι αυτό; Το να λέει ότι «πράττοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του». Διότι με αυτά τα λόγια αδίκησε και εκείνον που ενεργεί και εκείνον που δέχεται την ενέργεια· ανάβοντας το κεφάλι του δεύτερου και τοποθετώντας επάνω του αναμμένα κάρβουνα. Διότι, ποιο τόσο μεγάλο καλό θα μπορούσε να προκύψει από την παροχή φαγητού και ποτού, σε σύγκριση με το μεγάλο κακό από τη σώρευση των κάρβουνων;

Εκείνος όμως δεν έδωσε εντολή μόνο να συμφιλιωθούμε, αλλά και να τον θρέψουμε, πράγμα που ήταν πολύ βαρύτερο από το προηγούμενο. Διότι, εάν μερικοί εξαγριώνονται μόνο και μόνο βλέποντας αυτούς που τους έχουν λυπήσει, πώς θα καταδέχονταν να τους θρέψουν όταν πεινούν; Και τι λέω, βλέποντας; Αν κάποιος τους θυμηθεί και αναφέρει απλώς το όνομά τους, ανανεώνει την πληγή της διανοίας μας και κάνει μεγαλύτερη τη φλεγμονή. Όλα αυτά, λοιπόν, αφού τα αντιλήφθηκε ο Παύλος, και θέλοντας αυτό το δυσκατόρθωτο και δύσκολο να το κάνει εύκολο και απλό, και να πείσει αυτόν που δεν ανέχεται ούτε να δει τον εχθρό του να προβεί στην ευεργεσία του, χρησιμοποίησε τους άνθρακες του πυρός, ώστε, παρακινούμενος από την ελπίδα της τιμωρίας, να σπεύσει να ευεργετήσει εκείνον που τον έχει λυπήσει.

Και όπως ακριβώς ο ψαράς, καλύπτοντας από παντού το αγκίστρι με το δόλωμα, το ρίχνει στα ψάρια, ώστε το ψάρι, τρέχοντας προς τη συνηθισμένη του τροφή, να πιαστεί και να αγκιστρωθεί εύκολα μέσω αυτής· έτσι λοιπόν και ο Παύλος, θέλοντας να παρακινήσει τον αδικημένο να ευεργετήσει αυτόν που τον αδίκησε, δεν του προσφέρει γυμνό το αγκίστρι της κατά Χριστόν φιλοσοφίας, αλλά, σαν με κάποιο δόλωμα, αφού το κάλυψε με τους αναμμένους άνθρακες, καλεί εκείνον που υπέστη τη βλάβη, μέσω της ελπίδας της τιμωρίας του εχθρού του, στο να ευεργετήσει εκείνον που τον λύπησε. Όταν δε αυτός προσέλθει, τον κρατάει πλέον σφιχτά και δεν τον αφήνει να ξεφύγει, καθώς η ίδια η φύση του πράγματος τον προσηλώνει με τον εχθρό· και σχεδόν του λέει: «Δεν θέλεις από ευσέβεια να τρέφεις αυτόν που σε αδίκησε; Τρέφε τον τουλάχιστον με την ελπίδα της τιμωρίας του». Διότι γνωρίζει ότι, εάν ξεκινήσει την ευεργεσία προς αυτόν, η πράξη αυτή γίνεται πλέον για τον ίδιο αρχή και δρόμος προς τη συμφιλίωση. Επειδή κανένας, απολύτως κανένας, δεν θα μπορούσε να αντέξει να έχει ως εχθρό εκείνον τον οποίο διαρκώς τρέφει και ποτίζει, έστω και αν στην αρχή το κάνει αυτό με την ελπίδα της τιμωρίας του. Καθώς, περνώντας ο χρόνος, χαλαρώνει και η ένταση της οργής. Όπως, λοιπόν, ο ψαράς, αν έριχνε γυμνή την παγίδα, δεν θα προσέλκυε το ψάρι, ενώ τώρα, καλύπτοντάς την, βάζει κρυφά στο στόμα του ζώου που πλησιάζει το αγκίστρι· έτσι και ο Παύλος, εάν δεν πρόβαλλε την προσδοκία της τιμωρίας, δεν θα έπειθε τους αδικημένους να προχωρήσουν στην ευεργεσία εκείνων που τους προξένησαν λύπη.

ΣΤ΄. Και τον μεν αδικημένο με αυτόν τον τρόπο τον παρηγόρησε· δες όμως και αυτόν που αδίκησε, πώς τον συνδέει πάλι με εκείνον που έχει οργιστεί. Πρώτον μεν με τον τρόπο της ευεργεσίας· διότι κανείς δεν είναι τόσο άθλιος και αναίσθητος, ώστε, ενώ του προσφέρουν να πιει και να φάει, να μη θελήσει να γίνει δούλος και φίλος σε εκείνον που του προσφέρει αυτά. Δεύτερον δε, με τον φόβο της τιμωρίας. Διότι φαίνεται μεν ότι απευθύνεται προς αυτόν που προσφέρει την τροφή, λέγοντας: «Επειδή, κάνοντας αυτό, σωρεύεις άνθρακες πυρός πάνω στο κεφάλι του»· κυρίως όμως πλήττει εκείνον που προκάλεσε τη λύπη, ώστε με τον φόβο αυτής της τιμωρίας να μην παραμένει διαπαντός εχθρός, αλλά γνωρίζοντας ότι το να τρέφεται και να ποτίζεται θα μπορούσε να τον βλάψει τα μέγιστα εάν παρέμενε συνεχώς στην έχθρα, να καταπραΰνει την οργή του. Διότι έτσι θα μπορέσει να σβήσει τους άνθρακες του πυρός. Ώστε, και η κόλαση και η τιμωρία που επικρέμαται, αφενός παρακινεί τον αδικημένο στην ευεργεσία εκείνου που τον λύπησε, αφετέρου φοβίζει και αφυπνίζει εκείνον που τον παρόξυνε, και τον ωθεί προς συμφιλίωση με αυτόν που τον τρέφει και τον ποτίζει. Με διπλό δεσμό, λοιπόν, τους συνέδεσε και τους δύο μεταξύ τους, και με τον δεσμό της ευεργεσίας και με της τιμωρίας. Διότι το δύσκολο είναι να γίνει η αρχή και να βρεθεί η οδός προς τη συμφιλίωση· εάν όμως αυτή ανοίξει με οποιονδήποτε τρόπο, όλα όσα ακολουθούν θα είναι άνετα και εύκολα.

Και για να μάθεις ότι, εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που δεν δέχονταν διαφορετικά να συνδεθούν μεταξύ τους, εισήγαγε αυτόν τον νόμο, άκουσε πώς ο Χριστός, νομοθετώντας ακριβώς το ίδιο πράγμα, δεν έθεσε το ίδιο έπαθλο. Αλλά, αφού είπε «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να κάνετε καλό σε όσους σας μισούν», το οποίο σημαίνει να τους τρέφετε και να τους ποτίζετε, δεν πρόσθεσε, «Διότι, κάνοντας αυτό, θα σωρεύσετε αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι τους», αλλά τι; «Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς». Και δικαίως· διότι απευθυνόταν στον Πέτρο, τον Ιάκωβο, τον Ιωάννη και στην υπόλοιπη χορεία των αποστόλων· γι' αυτό ακριβώς έθεσε αυτό το έπαθλο. Εάν όμως ισχυριστείς ότι ακόμη και έτσι η προσταγή είναι δυσβάσταχτη, από τη μία πλευρά υπερασπίζεσαι και πάλι σθεναρότερα τον Παύλο απέναντί μας, από την άλλη όμως στερείς από τον εαυτό σου κάθε δικαιολογία. Γιατί άραγε; Διότι αυτό που σου φαίνεται να είναι δυσβάσταχτο, σου αποδεικνύω ότι κατορθωνόταν ήδη στην Παλαιά Διαθήκη, όταν ακόμη δεν υπήρχε επίδειξη τόσο υψηλής πνευματικής φιλοσοφίας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος δεν εισήγαγε τον νόμο με δικά του λόγια, αλλά χρησιμοποίησε τις ίδιες τις φράσεις που διατύπωσε εκείνος ο οποίος τον εισήγαγε εξαρχής, ώστε να μην αφήσει καμία δικαιολογία σε όσους δεν τον τηρούν. Διότι το «Εάν πεινά ο εχθρός σου δώσε του να φάει, εάν διψά δώσε του να πιει», δεν είναι πρωτίστως λόγος του Παύλου, αλλά του Σολομώντα.

Διότι, εάν ο Παύλος το πράττει αυτό στην εποχή της τόσο μεγάλης φιλοσοφίας, απευθυνόμενος με τέτοια επιχειρήματα σε όσους ακόμη βαδίζουν στη γη, πολύ περισσότερο το πράττει ο Προφήτης. Και πού το πράττει αυτό ο Παύλος; Σε πολλά σημεία. Διότι, όταν πραγματεύεται περί παρθενίας, δεν τους αναφέρει τίποτε για τα μέλλοντα, αλλά προβάλλει μόνο την απαλλαγή από τις θλίψεις που προκύπτουν από τον γάμο· και όταν αναφέρεται στην τιμή προς τους γονείς, χρησιμοποιεί τον ίδιο τρόπο, λέγοντας τα εξής: «Η οποία είναι η πρώτη εντολή που συνοδεύεται από υπόσχεση». Και ποια είναι η εντολή; «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, και θα ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη». Αλλά και όταν γράφει περί της φιλοσοφίας προς τους εχθρούς, θέτει και πάλι ως έπαθλο κάτι το αισθητό, λέγοντας: «Διότι πράττοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του».

Περιφρόνησε τον πλούτο, και θα γίνεις πλούσιος· περιφρόνησε τη δόξα, και θα γίνεις ένδοξος· περιφρόνησε την τιμωρία των εχθρών σου, και τότε θα την επιτύχεις· περιφρόνησε την άνεση, και τότε θα την αποκτήσεις· ώστε, όταν τη λάβεις, να μην τη λάβεις ως δεσμώτης, ούτε ως δούλος, αλλά ως ελεύθερος. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα μικρά παιδιά, όταν το παιδί επιθυμεί τα παιδικά παιχνίδια, με πολλή προσοχή του τα κρύβουμε, όπως για παράδειγμα την μπάλα και τα παρόμοια, για να μην εμποδίζεται από τα αναγκαία· όταν όμως τα περιφρονήσει και δεν τα επιθυμεί πλέον, του τα δίνουμε άφοβα, γνωρίζοντας ότι καμία βλάβη πλέον δεν θα του προκληθεί από αυτά, αφού η επιθυμία εκείνη δεν έχει πια τη δύναμη να το απομακρύνει από τα αναγκαία· έτσι και ο Θεός, όταν δει ότι δεν επιθυμούμε πλέον τα εγκόσμια, μας επιτρέπει να τα χρησιμοποιούμε· διότι τα κατέχουμε πλέον ως ελεύθεροι και ώριμοι άνδρες, και όχι ως παιδιά. Για να βεβαιωθείς ότι, εάν περιφρονήσεις την τιμωρία των εχθρών σου, τότε θα την επιτύχεις, άκου τι λέει η Γραφή: Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει, και εάν διψά, δώσε του να πιει· και πρόσθεσε: Διότι, πράττοντας αυτό, άνθρακες πυρός θα συσσωρεύσεις επί της κεφαλής του.

Αλλά γι' αυτά ούτε την παραμικρή μνεία δεν έκανε· αντίθετα, διαρκώς μνημονεύει την απαλλαγή από τις δυσκολίες της ζωής. «Νομίζω», λέει, «ότι αυτό είναι καλό». Και παραλείποντας να πει «για τα μελλοντικά αγαθά», λέει: «Εξαιτίας της παρούσας ανάγκης». Έπειτα, λέγοντας πάλι: «Αν όμως παντρευτεί η παρθένος, δεν αμάρτησε», και αποσιωπώντας τις επουράνιες δωρεές από τις οποίες στέρησε τον εαυτό της, λέει: «Αυτοί θα έχουν θλίψη στη σάρκα». Και δεν το κάνει αυτό μόνο μέχρι εδώ, αλλά ενεργεί με τον ίδιο τρόπο μέχρι το τέλος. Δεν εισάγει το ζήτημα με βάση τα μελλοντικά αγαθά, αλλά καταφεύγει πάλι στην ίδια αιτία, λέγοντας: «Ο καιρός είναι περιορισμένος». Και αντί να πει: «Θέλω να αστράψετε στους ουρανούς και να αναδειχθείτε πολύ πιο λαμπροί από τους έγγαμους», προσκολλάται πάλι στα επίγεια λέγοντας: «Θέλω να είστε αμέριμνοι». Δεν το κάνει όμως αυτό μόνο εδώ, αλλά και όταν ομιλεί περί ανεξικακίας ακολούθησε τον ίδιο δρόμο συμβουλής. Διότι, αφού είπε «Αν πεινάει ο εχθρός σου, τρέφε τον, αν διψάει, δίνε του να πιει», και αφού επέβαλε ένα τόσο σπουδαίο έργο, προστάζοντας να παραβιάσουμε την ανάγκη της φύσης και να παραταχθούμε απέναντι σε μια τόσο ανυπόφορη φωτιά, όταν κάνει λόγο για τις ανταμοιβές, αποσιωπώντας τον ουρανό και τα επουράνια αγαθά, τοποθετεί την ανταπόδοση στη βλάβη εκείνου που προκάλεσε τη λύπη. «Διότι, κάνοντας αυτό», λέει, «θα συσσωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του».

ώστε να το απολαμβάνει ο ίδιος, το προσφέρει αυτό ακριβώς με μεγάλη αφθονία· διότι, εάν ο ίδιος δεν εκδικηθεί, λέει, ο Θεός θα είναι ο τιμωρός. Επίτρεψε λοιπόν σε Αυτόν, λέει, να επέμβει. Και αυτό είναι το «δώστε τόπο στην οργή». Έπειτα, παρηγορώντας ακόμη περισσότερο, πρόσθεσε και τη μαρτυρία της Γραφής: «Αλλά, εάν πεινάει ο εχθρός σου, δίνε του φαγητό· εάν διψάει, δίνε του να πιει. Διότι, κάνοντας έτσι, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του». Το προεκτείνει στο σπουδαιότερο. Είναι σαν να έλεγε: Γιατί λέω, δηλαδή, ότι πρέπει να ειρηνεύετε; Μάλιστα προστάζω να τον ευεργετείτε. Διότι γνωρίζω ότι, ακόμη κι αν ο εχθρός είναι θηρίο, ακόμη κι αν ο αδικημένος είναι μυριάδες φορές μικρόψυχος, όταν του δίνει φαγητό και νερό, ούτε ο ίδιος πλέον δεν θυμάται την τιμωρία εκείνου. Γι' αυτό, έχοντας εμπιστοσύνη στο αποτέλεσμα του πράγματος, δεν απείλησε απλώς, αλλά επαυξάνει την τιμωρία· διότι δεν είπε «θα τον τιμωρήσεις», αλλά «θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του». «Μη νικάσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό». Με διακριτικό τρόπο υπονόησε πως δεν πρέπει να ενεργεί κανείς με τέτοια προαίρεση.

Ρωμ 12,19 Αν και, ενώ εσύ ευεργετείς τον εχθρό, ο Θεός, εκδικούμενος για σένα, οργίζεται εναντίον του και στρέφει στο κεφάλι του το πυρ των πειρασμών και των κακουχιών που εκείνος μηχανευόταν εναντίον του πλησίον, εσύ όμως μην επιθυμήσεις να τον ευεργετήσεις γι' αυτόν τον λόγο, για να τον δεις δηλαδή σε τέτοια κακά, επειδή έτσι νικήθηκες από το κακό, και εκείνος μεν παθαίνει ούτως ή άλλως αυτά που έπρεπε να πάθει, εσύ όμως έχασες τον μισθό σου επειδή νικήθηκες από το κακό. Μάλλον δε, αν ο Θεός δει τέτοια πρόθεση σε σένα, ούτε καν θα σε δικαιώσει· διότι εκδικείται υπέρ του αγαθού, του πράου και του αδικημένου, αλλά όχι υπέρ εκείνου που εκδικήθηκε μόνος του μέσω του θυμού και της προαίρεσής του, και που μέσω της αγαθής πράξης της ευεργεσίας φέρθηκε πονηρά για να δει την καταστροφή εκείνου που τον λύπησε. Ευεργέτει, λοιπόν, εσύ, για να νικήσεις το κακό, και για να γίνεις υιός, όπως λέει ο Κύριος, του εν ουρανοίς Πατρός. Ρωμ 12,20-21 Επομένως, δεν πρέπει, λέει, να το κάνουμε για να μη σωρεύσουμε άνθρακες, αλλά αλλιώς θέλεις να σωρεύσεις άνθρακες στο δικό σου κεφάλι. Διότι αυτό προκαλεί η μνησικακία· διότι δεν το κάνεις εσύ αυτό, αλλά εκείνος ο απάνθρωπος. Επειδή, αν ενώ τον ευεργετείς αυτός παραμένει διατηρώντας την έχθρα του, άναψε ο ίδιος το πυρ στον εαυτό του, ο ίδιος έκαψε το κεφάλι του, ενώ εσύ είσαι αναίτιος. Μη γίνεσαι πιο φιλάνθρωπος από τον Θεό, επειδή θα υποστείς μύρια δεινά, και ας μην προσπαθούμε να διαστρέψουμε τα προστάγματα του Θεού.

Είπε: «Κάνοντας αυτό θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα». Εσύ όμως λες: «Λυπάμαι τον εχθρό». Μακάρι να φρόντιζες τον εαυτό σου. Μην το κάνεις με τέτοιο σκοπό, ή μάλλον κάνε το έστω και με τέτοιο σκοπό, αλλά δεν το κάνεις. Δεν σου λέω ότι «θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα», αλλά σου λέω και κάτι άλλο περισσότερο: απλώς κάνε το. Διότι όλα αυτά τα λέει ο Παύλος για να σε παρακινήσει, με την προσδοκία της τιμωρίας, να διαλύσεις την έχθρα. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτός που ευεργετεί και αυτός που ευεργετείται να παραμείνουν εχθροί.

Εφόσον ο θεσπέσιος Παύλος προτρέπει, «εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του να φάει, εάν διψά, δώσε του να πιει, διότι κάνοντας αυτό θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός στο κεφάλι του», πώς θα κατανοήσουμε το «θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός στο κεφάλι του»; «Άνθρακες» μεν ο αναγωγικός λόγος ονομάζει τους αποστόλους του Κυρίου και τους μάρτυρες, οι οποίοι άναψαν προφανώς από το θείο και καθαρτήριο πυρ που καίει και καταναλώνει κάθε κακία. Διότι ο Θεός μας είναι πυρ, και πυρ που καταναλώνει την πονηρία. Ψάλλει δε και ο μελωδός, «άνθρακες άναψαν από αυτόν», όταν έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε και περιβλήθηκε την δική μας σάρκα σαν κάποιον γνόφο που περιστέλλει τις αστραπές της θεότητας. «Άνθρακες» όμως πάλι ονομάζει και τις τιμωρητικές και πικρές βασάνους που φλογίζουν και κατακαίνε, σύμφωνα με το λεγόμενο «τα βέλη του δυνατού είναι ακονισμένα μαζί με τους ερημικούς άνθρακες», δηλαδή με τις αφανιστικές και ερημοποιούς τιμωρίες, οι οποίες έχουν την ακατανίκητη δύναμη να καταναλώνουν τον ένοχο. Και σε πολλά άλλα μέρη μπορεί κανείς να βρει τις τιμωρητικές δυνάμεις να ονομάζονται άνθρακες. Σύμφωνα λοιπόν με τη δεύτερη σημασία, ονομάζει άνθρακες τις τιμωρητικές πληγές και αποδόσεις δικαιοσύνης, μεταφέροντας και μεταβιβάζοντας την ονομασία από τους άνθρακες που αποτελούν την καύσιμη ύλη της αισθητής φλόγας που καταναλώνει την επίγεια ύλη.

Διότι, όταν ο εχθρός φιλεύεται με τροφή και ποτό και γενικά ευεργετείται, αν και όχι γι' αυτό καθαυτό το καλό, αλλά για τη δική του ευπάθεια και απόλαυση των αγαθών, παύει μεν την έχθρα και απέχει από την επιβουλή. Σιγά-σιγά ανανήφοντας από το πάθος και αποβάλλοντας την πύρωση και τη φλεγμονή που προκαλείται στους λογισμούς εξαιτίας της έχθρας, θα φτάσει στο σημείο να αγαπά, να στέργει και να αναγνωρίζει τον ευεργέτη του. Από εκεί και πέρα, συνηθίζοντας λίγο-λίγο να αποφεύγει τη διαβολική γλώσσα και τα έργα με τα οποία βλάπτεται ο πλησίον, καθίσταται εραστής της αρετής. Και ποιος θα μπορούσε να αναζητήσει μεγαλύτερη ανταμοιβή από αυτήν για το ότι τρέφει και ποτίζει τον εχθρό; Τι είναι πιο επικερδές ή πιο μακάριο από αυτό; Εάν όμως, μετά από τόση ευεργεσία, ο ευεργετούμενος δεν θέλει να απομακρυνθεί από τη μοχθηρία και τη φαυλότητά του, ένας τέτοιος άνθρωπος θα ήταν θηρίο αντί να μετέχει στην ανθρώπινη φύση. Εσύ, ωστόσο, δεν συσσώρευσες καθόλου λιγότερο στο κεφάλι του αναμμένα κάρβουνα με τη διάθεση και την προθυμία σου, και έλαβες την ανταμοιβή στο ακέραιο. Ούτε παραχάραξες καθόλου τον χαρακτήρα που σε συνέδεε με τη θεία ομοίωση, ενώ εκείνος έριξε ολόκληρο τον εαυτό του στο κολαστήριο και άσβεστο πυρ.

Το δε «διότι πράττοντας αυτό θα συσσωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του» είναι αντί του «θα συγκεντρώσεις τα κάρβουνα που κατατρώγουν και καταστρέφουν το κεφάλι του»· διότι αυτά πολύ γρήγορα θα το κατέστρεφαν, εάν εσύ δεν τα απομακρύνεις γρήγορα από αυτό και δεν το απαλλάξεις από το πάθος που έρπει και το κατατρώγει. Και πώς δεν θα αναδεικνυόσουν άριστος ιατρός του πλησίον ενεργώντας με αυτόν τον τρόπο; Διότι ο εχθρός, όταν φιλοξενείται από εσένα με τραπέζι και φιλική διάθεση, έστω και αν όχι επειδή αγαπά το καλό και είναι εραστής της αρετής, αλλά τουλάχιστον εξαιτίας της ευφροσύνης την οποία απολαμβάνει από εσένα, πώς δεν θα σχημάτιζε τη σκέψη να αποστεί από την έχθρα και δεν θα κινητοποιούνταν για να εγκαταλείψει την επιβουλή, και αφού ανανήψει στους λογισμούς του και μεταβάλει την πύρωση και τη φλεγμονή που υπάρχει σε αυτούς, την οποία άναβε η έχθρα, ώστε αυτή να μαραθεί και να καταπραϋνθεί, πώς δεν θα καθοδηγούνταν σιγά-σιγά στο να γνωρίσει και να αγαπήσει τον ευεργέτη του μέσω του ευεργετικού και φιλόφρονος χεριού, έχοντας γλυκάνει όλη την πικρία του μίσους και μετατρέποντας τη δυσμένεια εναντίον του ευεργέτη, η οποία κατέτρωγε και την ψυχή και το σώμα και το κεφάλι του, σε σεβασμό και στοργή;

Εάν πάλι κάποιος θελήσει να κατανοήσει το χωρίο «θα σωρεύσεις άνθρακες πυρός στο κεφάλι του» σύμφωνα με την προφανή ερμηνεία, η οποία προτρέπει τους πολλούς να μην καθιστούν την έχθρα χειρότερη με νέα έχθρα και εκδίκηση, ούτε και αυτή η προσέγγιση θα αστοχούσε ως προς τον σκοπό για τον οποίο διατυπώθηκε. Και η προτροπή που συμβουλεύει τους πολλούς να μην εκδικούνται, έχει μεγαλύτερη δύναμη να τους ελκύσει σε συμφωνία. Δεν σταματά να εκτοξεύει βέλη αυτός που στράφηκε αναίτια με έχθρα εναντίον σου; Θα ήταν βέβαια προτιμότερο, αναλογιζόμενος τον κοινό Πλάστη, το δεξί χέρι που σας δημιούργησε και την ίδια κοινή φύση σας, να νικήσεις με την καλοσύνη της ψυχής αυτόν που σε μισεί, διότι αυτός αντιμετωπίζει εχθρικά τον ομοειδή του. Ειδάλλως, εάν επιθυμείς να τον εκδικηθείς, να του προκαλέσεις λύπη και να μην αποτύχεις καθόλου σε αυτόν τον σκοπό, δώσε του να φάει και δώσε του να πιει. Πώς και γιατί; Διότι με αυτά καθιστάς τον κοινό Δεσπότη δικό σου εκδικητή, και αφού μέσω των ευεργεσιών σου Τον κινήσεις προς εκδίκηση, πολύ σύντομα θα δεις τον εχθρό να φλέγεται και να κατακαίγεται, σαν από φωτιά, από τη δικαιοσύνη και την κρίση Εκείνου, και να αφανίζεται μαζί με την ίδια την έχθρα και την επιβουλή του.