Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 12:21

Ερώτηση 226. Εφόσον ο Απόστολος λέει: «Όταν μας λοιδορούν ευλογούμε, όταν μας βλασφημούν παρακαλούμε»· πώς οφείλει να ευλογεί αυτός που λοιδορείται, ή τι να παρακαλεί αυτός που βλασφημείται; Απόκριση. Γενικά νομίζω ότι ο Απόστολος εδώ μας διδάσκει, μέσα από το δικό του παράδειγμα, να δείχνουμε ανεξικακία προς όλους και να ανταποδίδουμε με αγαθά σε όσους μας συμπεριφέρονται με κακία· ώστε αυτό να μη γίνεται μόνο απέναντι σε αυτόν που λοιδορεί, αλλά και απέναντι σε καθέναν που πράττει πονηρά, εκπληρώνοντας το ρητό: «Μη νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό». Όσο για το ρήμα «παρακαλώ», η Γραφή συνηθίζει να το χρησιμοποιεί, όχι σύμφωνα με την καθημερινή του έννοια, αλλά με σκοπό να καθοδηγήσει και να στηρίξει την καρδιά στην πλήρη βεβαιότητα της αλήθειας, όπως στο χωρίο: «Παρακαλείτε [παρηγορείτε] τον λαό μου, λέει ο Θεός». Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Διότι επιποθώ να σας δω, για να σας μεταδώσω κάποιο πνευματικό χάρισμα ώστε να στηριχθείτε· και αυτό είναι, το να παρηγορηθούμε μαζί ανάμεσά σας μέσω της αμοιβαίας πίστης, τόσο της δικής σας όσο και της δικής μου»· και αλλού: «Αλλά ο Θεός, ο οποίος παρηγορεί τους ταπεινούς, μας παρηγόρησε με την παρουσία του Τίτου».

Υπάρχουν ορισμένοι άγραφοι νόμοι της φύσεως, που θέλουν να είναι βραδείς ως προς την τιμωρία όσοι ανέρχονται στις ύψιστες εξουσίες. Αλλά και όσες μέλισσες δεν ακολουθήσουν το παράδειγμα του βασιλιά τους, γρήγορα μετανιώνουν για την απερισκεψία τους, διότι πεθαίνουν μαζί με το χτύπημα του κεντριού τους. Ας ακούσουν οι Χριστιανοί, για τους οποίους αποτελεί πρόσταγμα να μην ανταποδίδουν σε κανέναν κακό αντί κακού, αλλά να νικούν το κακό με το αγαθό. Μιμήσου το ιδιαίτερο γνώρισμα της μέλισσας, ότι δηλαδή κατασκευάζει τις κηρήθρες της χωρίς να βλάπτει κανέναν, ούτε να καταστρέφει τον ξένο καρπό.

Αν είναι δυνατόν, όσο εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους· μην εκδικείστε για τους εαυτούς σας, αγαπητοί, αλλά δώστε τόπο στην οργή· διότι είναι γραμμένο: Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέγει ο Κύριος. Αλλά εάν πεινά ο εχθρός σου, τρέφε τον· εάν διψά, πότιζέ τον. Μη νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Β΄.

Ορθά θα πεις· διότι ο ανθρώπινος νους είναι ευόλισθος στο σφάλμα. Όμως αυτό λέω: Ο Κύριος δεν σε άφησε στερημένο από τη δική Του φροντίδα και αγάπη· Τον έχεις μέσα σου, δηλαδή εντός σου, διά του Αγίου Πνεύματος· διότι είμαστε οίκος Του, και κατοικεί στις ψυχές εκείνων που Τον αγαπούν. Αυτός σε ενδυναμώνει στο να υπομένεις γενναία όσα συμβαίνουν, και να αντιστέκεσαι με νεανικό θάρρος στις επιθέσεις των πειρασμών: «Μην νικιέσαι λοιπόν από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό». <Σε αυτόν που σε χτυπά στη σιαγόνα, πρόσφερε και την άλλη.> (A f. 103, B f. 65 b) Ο σοφότατος Παύλος είπε ότι ο Χριστός είναι το τέλος του νόμου και των προφητών· διότι ο νόμος παιδαγωγεί προς το δικό Του μυστήριο. Αλλά, όπως είπε πάλι ο ίδιος ο μακάριος Παύλος, όταν ήρθε η πίστη, δεν είμαστε πλέον υπό καθοδηγητή· διότι δεν είμαστε πλέον νήπια στο φρόνημα, αλλά μάλλον αυξηθήκαμε σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Είχαμε λοιπόν ανάγκη όχι από γάλα, αλλά μάλλον από στερεότερη τροφή· αυτό μας το χαρίζει ο Χριστός, φανερώνοντας την οδό της δικαιοσύνης που υπερβαίνει τον νόμο· διότι ο ίδιος είπε στους αγίους αποστόλους: «Αλήθεια σας λέω, εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Έπειτα, είναι αναγκαίο να εξηγήσουμε τι είναι αυτό το περισσότερο στη δικαιοσύνη σύμφωνα με Αυτόν, εννοώ το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα.

Επομένως, κάθε αρετή θα μπορούσε να νοηθεί ως μητέρα, και σαν μια αρχή των αγαθών που ενυπάρχουν σε αυτήν και προέρχονται από αυτήν. Φωλιές δε των αρετών είναι, τρόπον τινά, οι ψυχές που τις γεννούν με ωδίνες και τις εγκολπώνονται μέσα τους. Πρέπει λοιπόν, λέει ο νόμος, εκείνοι που συναναστρέφονται με ανθρώπους στους οποίους υπάρχουν αρετές σαν να έχουν συγκεντρωθεί σε φωλιά, να αποκομίζουν μεν κέρδη από αυτές, αλλά να μην συνηθίζουν να βλάπτουν πλέον την αρετή, τη μητέρα των άριστων κατορθωμάτων. Και αδικείται η αρετή, όταν κλονίζεται από κάποιον, σύμφωνα βέβαια με τους τρόπους που ήδη προαναφέρθηκαν. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πόσο βαθύ είναι το αίνιγμα! ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ναι, σωστά μιλάς. Αλλά, για να πούμε κάτι που συμφωνεί με τα λόγια του μακαρίου Παύλου, «Μήπως ενδιαφέρεται ο Θεός για τα σπουργίτια; Ή τα λέει εξάπαντος για εμάς;» Διότι ο λόγος της εντολής που δόθηκε μέσω του Μωυσή μας εξηγεί τους τύπους των πραγμάτων, και όχι σαφώς τα ίδια τα πράγματα. Και θα μπορούσες να δεις πώς μας ανυψώνει σιγά σιγά προς τους τρόπους της ύψιστης φιλαλληλίας. Διότι προσπαθεί να μας πείσει να αγαπάμε ακόμη και αυτούς που μας έχουν φταίξει, και να φαινόμαστε ανώτεροι από τη μνησικακία απέναντι στους εχθρούς, ώστε να μη νικιόμαστε από το κακό, αλλά μάλλον να νικάμε το κακό με το αγαθό. Διότι είπε πάλι στο βιβλίο της Εξόδου: «Εάν συναντήσεις το βόδι του εχθρού σου, ή το υποζύγιό του, να πλανιούνται στον δρόμο, να του το επιστρέψεις και να του το παραδώσεις. Και εάν δεις το υποζύγιο του εχθρού σου να έχει πέσει κάτω από το φορτίο του, δεν θα το προσπεράσεις, αλλά θα το σηκώσεις μαζί του.»

Σε καιρό όμως ταραχής, όταν ένας αδελφός σου εναντιώνεται, φύλαξε τη γλώσσα σου για να μην πεις απολύτως τίποτα με οργή, και μην αφήσεις την καρδιά σου να υψωθεί εναντίον του, αλλά να θυμάσαι ότι είναι αδελφός και μέλος εν Χριστώ και εικόνα του Θεού, η οποία επηρεάζεται από τον κοινό μας εχθρό, και να την σπλαχνιστείς, μήπως, αφού την αιχμαλωτίσει ο διάβολος από την πληγή του θυμού, τη θανατώσει οδηγώντας την στη μνησικακία και χαθεί από δική μας απροσεξία μια ψυχή για την οποία πέθανε ο Χριστός. Να θυμάσαι δε ότι και εσύ υπόκεισαι στο ίδιο κρίμα της οργής, και, με βάση τη δική σου αδυναμία, να συμπονέσεις τον αδελφό σου, και να ευχαριστείς που βρήκες αφορμή να συγχωρήσεις, ώστε να συγχωρηθούν και σε σένα μεγαλύτερα και περισσότερα από τον Θεό. Διότι λέει: «Συγχωρείτε και θα συγχωρηθείτε». Μήπως νομίζεις ότι βλάπτεται ο αδελφός σου από τη δική σου μακροθυμία; Όμως ο Απόστολος παραγγέλλει να νικάμε το κακό με το αγαθό, και όχι το κακό με το κακό.

Κεφάλαιο 28. Κάτι τέτοιο συμβαίνει μεταξύ των αδελφών: εάν ένας αδελφός προοδεύει μέσω της ευλάβειας, ο Εχθρός εξοπλίζει έναν άλλον αδελφό από τους πιο αμελείς για να τον ταράξει. Παρασκευάζει μάλιστα και αυτόν που ησυχάζει να του απαντήσει σύμφωνα με την αφροσύνη εκείνου. Και ενώ γίνονται αυτά έτσι, ο άλλος φωνάζει και λέει: «Να ο ευλαβής». Και αφού σταματήσει ο παροξυσμός, ο ευλαβής αρχίζει να κατατοξεύεται από τους αντίθετους λογισμούς, οι οποίοι του λένε: «Έχασες την ευλάβεια. Να, ασχημόνησες μπροστά στους αδελφούς, και τώρα πώς σκοπεύεις να διαχειριστείς την αδιαφορία; Πρόσεξε μήπως σε καταπονήσουν ως αδύναμο και ταπεινό. Διότι είναι γραμμένο: «και με τον διεστραμμένο θα διαστραφείς»· και το: «μην υποτάσσεις τον εαυτό σου σε άφρονα άνθρωπο, για να μη συμπαρασυρθείς στην ανομία». Διότι δεν προστάζει μόνο να μην υποτάσσεται κανείς, αλλά και να στρέφει το μάγουλο σε αυτόν που τον χτυπά. Γι' αυτό και ο Απόστολος παραγγέλλει, λέγοντας: «Μη νικάσαι από το κακό, αλλά νίκα το κακό με το αγαθό». Και ο Κύριος έδωσε εντολή, λέγοντας: «Αν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο».

Ας τα θυμηθούμε αυτά, και ας μην αθετήσουμε τη χάρη του Θεού και τις ευεργεσίες Του, επειδή μας αξίωσε του χρηστού Του ζυγού. Μήπως όμως και ζητήσαμε κάτι, και δεν μας το έδωσε; Και ποιος δεν γνωρίζει, ότι αυτό δεν έγινε για το συμφέρον μας; Ας πούμε και τούτο: δεν έχει άραγε κανείς μας επίγνωση ότι παράκουσε τον Κύριο, και ο Κύριος, βλέποντάς το, μακροθύμησε; Όσο για τους ηγουμένους, ας τα αφήσουμε στον Κύριο. Διότι όλοι θα παρασταθούμε ενώπιον του βήματος του Χριστού. Επειδή ο Θεός δεν κάνει διακρίσεις προσώπων. Σήκω, λοιπόν, και ζώσου, και μην καταπίπτεις μαζί με τους λογισμούς. Άκου αυτόν που λέει: να μη νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. Αλίμονο σε εμένα τον αμαρτωλό, αγαπητέ. Τόσα πολλά υπέμεινε ο Κύριος της δόξης για εμάς. Τι αντάξιο μπορούμε να του προσφέρουμε έναντι των παθημάτων που υπέμεινε για εμάς;

10. Δεν θα επιθυμήσεις τίποτα από όσα ανήκουν στον πλησίον σου: ούτε κτήμα, ούτε χρήμα, ούτε δόξα, τίποτα από όσα είναι του πλησίον σου. Διότι η επιθυμία, αφού συλληφθεί στην ψυχή, γεννά την αμαρτία, και η αμαρτία, όταν ολοκληρωθεί, γεννά τον θάνατο. Εσύ, λοιπόν, μην επιθυμώντας τα ξένα, θα απέχεις, αν μπορείς, και από την αρπαγή που γίνεται από πλεονεξία. Αντίθετα, μάλιστα, θα δώσεις από τα δικά σου σε εκείνον που ζητά και θα ελεήσεις, όσο είναι εφικτό, αυτόν που έχει ανάγκη ελέους· και δεν θα γυρίσεις την πλάτη σου σε εκείνον που θέλει να δανειστεί. Και αν βρεις κάτι από τα χαμένα, θα το επιστρέψεις σώο στον ιδιοκτήτη του, ακόμη κι αν αυτός είναι από εκείνους που διάκεινται εχθρικά απέναντί σου. Διότι έτσι θα συμφιλιώσεις κι εκείνον και θα νικήσεις το κακό με το αγαθό, όπως ακριβώς σε προστάζει ο Χριστός.

Τώρα, λοιπόν, εμείς έχουμε ήδη φθάσει, και βρισκόμαστε μαζί σας εν Χριστώ, και πρεσβεύουμε υπέρ του Χριστού, σαν να σας παρακαλεί ο ίδιος μέσω ημών. Συμφιλιωθείτε με τον Θεό. Αναγνωρίστε τη μεταξύ σας συγγένεια, η οποία δεν υφίσταται μόνο κατά ψυχήν, αλλά και κατά σώμα και προέρχεται από τους προγόνους σας. Αναμνησθείτε εκείνες τις προηγούμενες ημέρες της ειρήνης, πόσα αγαθά απολαμβάνατε μέσω αυτής, τα οποία όλα έχετε στερηθεί τώρα. Μη διαλογίζεστε το κακό, ούτε να θελήσετε να ανταποδώσετε κακό αντί κακού, αλλά να νικήσετε το κακό με το αγαθό. Ενστερνιστείτε την αγάπη μεταξύ σας, για να αποκτήσετε και την αγάπη του Θεού και να επιδείξετε την αγάπη σας προς αυτόν· διότι δεν είναι δυνατόν να έχουν αγάπη προς τον Θεό ή να καρπώνονται τη δική του χάρη και προστασία αυτοί που δεν αγαπούν τους δικούς τους αδελφούς.

Αλλά τα όσα λέγονται και πράττονται από εμάς, έτσι τα περιόρισε και τα περιφρούρησε στην αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την αγνεία και την απουσία οργής, περικλείοντας έτσι τη ζωή μας. Και απέναντι σε αυτούς που οργίζονται εναντίον μας και μας αντιμάχονται και μας επιτίθενται με λόγια και έργα, πώς μας νουθετεί να συμπεριφερόμαστε; Νίκα, λέει, το κακό με το αγαθό και δίνε τόπο στην οργή, και μην αντιστέκεσαι στον πονηρό, και μην ανταποδίδεις κακό αντί κακού ή λοιδορία αντί λοιδορίας, αλλά να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Ποιο είναι όμως το τέλος αυτού του σκληρού βίου και το έπαθλο των αγώνων; «Για να γίνετε», λέει, «υιοί του Πατέρα σας του εν τοις ουρανοίς», και κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού, και να αποκτήσετε ζωή αθάνατη και να παραλάβετε βασιλεία ανέκφραστη, ασάλευτη, αδιάδοχη, συμβιώνοντας και συμβασιλεύοντας με τον Θεό στους απέραντους αιώνες.

Ως προς το άλλο είδος της, το οποίο είναι η ανεξικακία και η συμπάθεια προς εκείνους που έχουν σφάλει απέναντί μας, τι λέει; Μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού· αλλά να νικάτε το κακό με το αγαθό. Μην καταδικάζετε, και δεν θα καταδικαστείτε. Και, «εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος· εάν όμως δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, ούτε ο Πατέρας που είναι στους ουρανούς θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα». Και όπως σε εκείνο το μέρος της ελεημοσύνης χρησιμοποίησε και συμβουλευτικούς λόγους και προέτρεψε μέσα από τα ίδια τα πράγματα, θέτοντας τον εαυτό του ως ποιμένα και βασιλιά, έτσι και σχετικά με την ανεξικακία και τη συμπάθεια προς εκείνους που σφάλλουν, όχι μόνο είπε αυτά που υποδείξαμε προηγουμένως, αλλά πρόσθεσε και παρέθεσε και μια παραβολή, αυτή που διαβάζεται σήμερα σε εσάς στο Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Ομοιώθηκε η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο βασιλιά, ο οποίος θέλησε να λογαριαστεί με τους δούλους του· και όταν άρχισε να κάνει τον λογαριασμό, του παρουσίασαν έναν οφειλέτη δέκα χιλιάδων ταλάντων».

Να μην νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. Διότι, τι εννοώ, λέγει, με το ότι πρέπει να ειρηνεύουμε; Επειδή διατάζω ακόμη και να ευεργετούμε: «δίνε του να φάει», λέγει, «και δίνε του να πιει». Έπειτα, επειδή διέταξε κάτι πάρα πολύ κοπιαστικό και μεγάλο, πρόσθεσε: «Διότι κάνοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του». Και τα έλεγε αυτά, αφενός για να καταστείλει εκείνον με τον φόβο, και αφετέρου για να κάνει τούτον πιο πρόθυμο με την ελπίδα της ανταπόδοσης. Διότι ο αδικημένος, όταν βρεθεί σε αδυναμία, δεν απορροφάται τόσο από τα δικά του αγαθά, όσο από την τιμωρία εκείνου που τον λύπησε. Διότι τίποτε δεν είναι τόσο ηδονικό, όσο το να βλέπει κανείς τον εχθρό του να τιμωρείται. Αυτό λοιπόν που επιθυμεί, του το προσφέρει πρώτα· και όταν αποβάλει το δηλητήριο της οργής, τότε πλέον τον προτρέπει στα υψηλότερα, λέγοντας: «Να μην νικιέσαι από το κακό». Διότι γνώριζε ότι, ακόμη και αν ο εχθρός είναι θηρίο, δεν παραμένει εχθρός όταν τρέφεται· και αν ο αδικημένος είναι χίλιες φορές μικρόψυχος, τρέφοντάς τον και ποτίζοντάς τον, ούτε και ο ίδιος στο εξής θα επιθυμεί την τιμωρία εκείνου. Γι' αυτό, έχοντας εμπιστοσύνη στην τελική έκβαση του πράγματος, δεν τον απείλησε απλώς, αλλά δίνει μεγάλη έμφαση στην τιμωρία. Διότι δεν είπε: «Θα τιμωρηθεί», αλλά «Θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του». Έπειτα και τον ανακήρυξε νικητή λέγοντας: «Να μην νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό»· και με ήπιο τρόπο υπονόησε ότι δεν πρέπει να ενεργεί με τέτοια προαίρεση· διότι το να μνησικακεί ακόμη, σημαίνει ότι νικιέται από το κακό.

Αλλά στην αρχή βέβαια δεν το είπε αυτό· διότι δεν υπήρχε η κατάλληλη ευκαιρία· όταν όμως εξάντλησε τον θυμό του, τότε πρόσθεσε λέγοντας: «Νίκα το κακό με το αγαθό». Επειδή και αυτό αποτελεί νίκη. Διότι και ο πυγμάχος τότε κυρίως νικά, όχι όταν εκθέτει τον εαυτό του για να δεχθεί τα χτυπήματα, αλλά όταν, απομακρύνοντας τον εαυτό του, κάνει τον αντίπαλο να σπαταλά τη δύναμή του στον αέρα. Διότι έτσι ούτε ο ίδιος θα χτυπηθεί, και του άλλου θα εξουδετερώσει όλη τη δύναμη· πράγμα το οποίο ακριβώς συμβαίνει και με τις ύβρεις. Διότι, όταν μεν ανταποδώσεις την ύβρη, ηττήθηκες όχι από άνθρωπο, αλλά, το οποίο είναι και αισχρότερο, καθοδηγούμενος από το ανελεύθερο πάθος του θυμού· αν όμως σιωπήσεις, και νίκησες, και έστησες το τρόπαιο χωρίς κόπο, και θα έχεις χιλιάδες αυτούς που θα σε στεφανώνουν και θα καταδικάζουν το ψεύδος της λοιδορίας. Διότι εκείνος που ανταπαντά, δίνει την εντύπωση ότι ανταπαντά επειδή πληγώνεται· και εκείνος που πληγώνεται, δημιουργεί την υπόνοια ότι αναγνωρίζει μέσα του τα όσα λέγονται· αν όμως το αντιμετωπίσεις με περιγέλασμα, με το γέλιο αυτό ακύρωσες την εναντίον σου κατηγορία. Και αν θέλεις να λάβεις σαφή απόδειξη αυτών των λόγων, ρώτησε τον ίδιο τον εχθρό σου πότε πονάει περισσότερο: όταν εξάπτεσαι και του ανταποδίδεις τις ύβρεις, ή όταν τον περιγελάς ενώ σε υβρίζει· και θα ακούσεις μάλλον το δεύτερο. Διότι δεν ευχαριστιέται τόσο με το να μην υβρίζεται, όσο πικραίνεται με το να μην μπορεί να σε θίξει.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν σταμάτησε την προτροπή του ούτε σε αυτό το σημείο, αλλά, όταν εκτόνωσε την οργή και των δύο, τότε διορθώνει και το φρόνημά τους λέγοντας: «Μην νικιέσαι από το κακό». Διότι, λέει, εάν παραμένεις μνησίκακος και ανταποδίδεις, νομίζεις μεν ότι νικάς τον εχθρό, νικιέσαι όμως από το κακό, δηλαδή από την οργή. Επομένως, εάν θέλεις να νικήσεις, συμφιλιώσου και μην επιδιώξεις την αντεκδίκηση.

Διότι αυτή είναι η λαμπρή νίκη, όταν με το αγαθό, δηλαδή με την ανεξικακία, νικήσεις το κακό, αποβάλλοντας την οργή και τη μνησικακία. Αλλά αυτά τα λόγια δεν θα τα ανεχόταν εξαρχής ο αδικημένος και εξοργισμένος. Για τον λόγο αυτό, όταν ικανοποίησε τον θυμό του, τότε τον οδήγησε στην άριστη αιτία της καταλλαγής και δεν τον άφησε να παραμείνει στην πονηρή ελπίδα της τιμωρίας. Είδες τη σοφία του νομοθέτη;

Σε παρακαλώ, λοιπόν, τέκνο μου και αδελφέ, επειδή ο λόγος μου απευθύνεται και πάλι σε σένα, εάν αμαρτήσει ο αδελφός σου εις βάρος σου ή εις βάρος του πλησίον σου ή εάν υποπέσει σε οποιοδήποτε άλλο σφάλμα και θέλεις να τον διορθώσεις, πρώτα ασφάλισε τον εσωτερικό σου άνθρωπο, δηλαδή την καρδιά σου, και φύλαξέ την ατάραχη με τη μνήμη του Κυρίου Ιησού Χριστού, για να μη διαφθείρεις με την οργή τη δική σου ψυχή, ενώ θέλεις να διορθώσεις τον άλλον —διότι η κακία δεν αποβάλλει την κακία, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό— και εφάρμοσε τη διόρθωση ανάλογα με το σφάλμα, όχι με ύβρεις ή χτυπήματα, αλλά με νηστεία, εάν χρειαστεί, όπως θα κρίνεις μαζί με τον Κύριο, γνωρίζοντας τούτο: ότι χωρίς Αυτόν δεν μπορείς να κάνεις τίποτα. Να Τον παρακαλείς, λοιπόν, σε κάθε καιρό, ώστε να γίνει Αυτός οφθαλμός για σένα και να σου χαρίσει τη σύνεση του καλού και του κακού.

Νίκα τον κακό με το αγαθό, παρακίνησέ τον προς το αγαθό, διάλυσε τον θυμό του με την πραότητα, δείξε του ότι άδικα καταδιώκει τον Χριστό που βρίσκεται μέσα σου, αποδεικνύοντας ότι ο ίδιος δεν είσαι άξιος καταδιώξεως. Αλλά είναι αδιόρθωτος, και δεν αλλάζει με τη δική σου πραότητα. Ενώ δηλαδή και τα θηρία ακόμη μεταβάλλονται και αποκτούν ανθρώπινη ημερότητα, εκείνος έχει γίνει αγριότερος από τα θηρία. Μη φιλονικείς με έναν τέτοιον άνθρωπο, ούτε να αντιπαραθέτεις θυμό στον θυμό· αλλά απόφευγέ τον, όπως ο σοφός κυβερνήτης του πλοίου αποφεύγει τους επικίνδυνους βράχους. Προφυλάξου από αυτόν όπως από την κωφή οχιά που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν πρόκειται να εισακούσει τη φωνή αυτού που την γητεύει. Εξαγόρασε τον καιρό, διότι οι ημέρες είναι πονηρές. Να πορεύεσαι με σοφία, γνωρίζοντας ότι είσαι ξένος και πάροικος και παρεπίδημος πάνω στη γη, όπως ακριβώς όλοι οι πατέρες σου. Ως πρόβατο ανάμεσα σε λύκους απεστάλης και εσύ, όπως ακριβώς και οι απόστολοι· μη γίνεσαι λύκος αντί για πρόβατο. Όταν έρχεσαι σε αντιπαράθεση με λύκους, να προφυλάσσεσαι με όση δύναμη διαθέτεις, για να μην χάσεις τον θησαυρό της δικαιοσύνης. Να φυλάγεσαι από εκείνους που διαρπάζουν· όντας φρόνιμος σαν το φίδι, να προφυλάσσεσαι από τις επιβουλές. Εάν όμως σε βλάψει ο λύκος, και αν ακόμη πρόκειται να σε κατασπαράξει, προετοιμάσου να το υπομείνεις, έχοντας στον νου σου τον λόγο: «Γίναμε σαν πρόβατα προορισμένα για σφαγή»· αποβλέποντας στον ίδιο τον Κύριο, ο Οποίος οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, και όπως ο αμνός στέκεται άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει.

Διότι δεν καταργεί μόνο την αισχρότητα και τη μωρολογία, αλλά και την ευτραπελία· δεν αποκόπτει από το στόμα των πιστών μόνο τον θυμό και την οργή και την πικρία, αλλά και την κραυγή. Διότι λέγει: «Κάθε θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία». Άραγε σου φαίνονται μικρά αυτά; Περίμενε λοιπόν, και θα ακούσεις πολύ μεγαλύτερα από αυτά, τα οποία διατάσσει προς όλους σχετικά με την ανεξικακία. «Ο ήλιος», λέγει, «ας μη δύει ενώ είστε ακόμη οργισμένοι». Προσέχετε να μην ανταποδώσει κανείς σε κάποιον κακό αντί κακού, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό, και αναμεταξύ σας και προς όλους. Και πάλι: Μη νικάσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. Είδες πώς η επίταση της πνευματικής φιλοσοφίας και της μακροθυμίας ανεβαίνει προς αυτήν την ίδια την κορυφή;

ώστε να το απολαμβάνει ο ίδιος, το προσφέρει αυτό ακριβώς με μεγάλη αφθονία· διότι, εάν ο ίδιος δεν εκδικηθεί, λέει, ο Θεός θα είναι ο τιμωρός. Επίτρεψε λοιπόν σε Αυτόν, λέει, να επέμβει. Και αυτό είναι το «δώστε τόπο στην οργή». Έπειτα, παρηγορώντας ακόμη περισσότερο, πρόσθεσε και τη μαρτυρία της Γραφής: «Αλλά, εάν πεινάει ο εχθρός σου, δίνε του φαγητό· εάν διψάει, δίνε του να πιει. Διότι, κάνοντας έτσι, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του». Το προεκτείνει στο σπουδαιότερο. Είναι σαν να έλεγε: Γιατί λέω, δηλαδή, ότι πρέπει να ειρηνεύετε; Μάλιστα προστάζω να τον ευεργετείτε. Διότι γνωρίζω ότι, ακόμη κι αν ο εχθρός είναι θηρίο, ακόμη κι αν ο αδικημένος είναι μυριάδες φορές μικρόψυχος, όταν του δίνει φαγητό και νερό, ούτε ο ίδιος πλέον δεν θυμάται την τιμωρία εκείνου. Γι' αυτό, έχοντας εμπιστοσύνη στο αποτέλεσμα του πράγματος, δεν απείλησε απλώς, αλλά επαυξάνει την τιμωρία· διότι δεν είπε «θα τον τιμωρήσεις», αλλά «θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα πάνω στο κεφάλι του». «Μη νικάσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό». Με διακριτικό τρόπο υπονόησε πως δεν πρέπει να ενεργεί κανείς με τέτοια προαίρεση.

«Μην νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό.» «Αν δαγκώνετε και κατασπαράζετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον.» «Να βαστάζετε τα βάρη ο ένας του άλλου, και έτσι να εκπληρώσετε τον νόμο του Χριστού. Όσο έχουμε καιρό, ας πράττουμε το αγαθό προς όλους, και προπάντων προς τους οικείους της πίστεως.» «Αποβάλλοντας το ψεύδος, να λέτε την αλήθεια ο καθένας στον πλησίον του, διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου.»

Διότι ο βασιλιάς (της κυψέλης) έχει μεν κεντρί, αλλά δεν το χρησιμοποιεί για άμυνα. Ας το ακούσουν αυτό οι Χριστιανοί, στους οποίους έχει δοθεί η προσταγή να μην ανταποδίδουν σε κανέναν κακό αντί κακού, αλλά να νικούν το κακό με το αγαθό. Μιμηθείτε τον ιδιαίτερο τρόπο ζωής της μέλισσας· διότι, χωρίς τον βασιλιά δεν προξενεί καμία βλάβη, ούτε καταστρέφει τον ξένο καρπό, όταν κατασκευάζει τις κηρήθρες. Αυτές εξάλλου δεν πλησιάζουν όλα τα άνθη με τον ίδιο τρόπο, αλλά από όσα λάβουν αυτό που είναι κατάλληλο για την εργασία τους, τα αφήνουν έπειτα ανέπαφα. Το μεν κερί το συγκεντρώνει φανερά από τα άνθη, το δε μέλι, αφού αναρροφήσει με το στόμα της τη δροσοειδή υγρασία που είναι διασκορπισμένη στα άνθη, την εναποθέτει στις κοιλότητες των κηρηθρών.

Ρωμ 12,19 Αν και, ενώ εσύ ευεργετείς τον εχθρό, ο Θεός, εκδικούμενος για σένα, οργίζεται εναντίον του και στρέφει στο κεφάλι του το πυρ των πειρασμών και των κακουχιών που εκείνος μηχανευόταν εναντίον του πλησίον, εσύ όμως μην επιθυμήσεις να τον ευεργετήσεις γι' αυτόν τον λόγο, για να τον δεις δηλαδή σε τέτοια κακά, επειδή έτσι νικήθηκες από το κακό, και εκείνος μεν παθαίνει ούτως ή άλλως αυτά που έπρεπε να πάθει, εσύ όμως έχασες τον μισθό σου επειδή νικήθηκες από το κακό. Μάλλον δε, αν ο Θεός δει τέτοια πρόθεση σε σένα, ούτε καν θα σε δικαιώσει· διότι εκδικείται υπέρ του αγαθού, του πράου και του αδικημένου, αλλά όχι υπέρ εκείνου που εκδικήθηκε μόνος του μέσω του θυμού και της προαίρεσής του, και που μέσω της αγαθής πράξης της ευεργεσίας φέρθηκε πονηρά για να δει την καταστροφή εκείνου που τον λύπησε. Ευεργέτει, λοιπόν, εσύ, για να νικήσεις το κακό, και για να γίνεις υιός, όπως λέει ο Κύριος, του εν ουρανοίς Πατρός. Ρωμ 12,20-21 Επομένως, δεν πρέπει, λέει, να το κάνουμε για να μη σωρεύσουμε άνθρακες, αλλά αλλιώς θέλεις να σωρεύσεις άνθρακες στο δικό σου κεφάλι. Διότι αυτό προκαλεί η μνησικακία· διότι δεν το κάνεις εσύ αυτό, αλλά εκείνος ο απάνθρωπος. Επειδή, αν ενώ τον ευεργετείς αυτός παραμένει διατηρώντας την έχθρα του, άναψε ο ίδιος το πυρ στον εαυτό του, ο ίδιος έκαψε το κεφάλι του, ενώ εσύ είσαι αναίτιος. Μη γίνεσαι πιο φιλάνθρωπος από τον Θεό, επειδή θα υποστείς μύρια δεινά, και ας μην προσπαθούμε να διαστρέψουμε τα προστάγματα του Θεού.

Ο προεστώς όμως, γνωρίζοντας ότι αυτός ήταν ανάξιος για ένα τέτοιο χάρισμα, τον ανέβαλλε με διάφορους τρόπους. Επειδή όμως δεν μπορούσε πλέον να υποφέρει την ενόχληση του αδελφού, πηγαίνει στον άγιο Παχώμιο και του διηγείται πώς έχουν τα πράγματα, όντας πεπεισμένος ότι μόνο αυτός θα μπορούσε να δώσει λύση στη φιλονικία του αδελφού. Εκείνος, μόλις έμαθε τα της υποθέσεως, λέει στον πρεσβύτερο: «Δεν ήρθες να με ρωτήσεις για το θέλημα του Θεού; Άκουσέ με λοιπόν και δώσε του αυτό που ζητά, για να μην απελπιστεί. Ίσως μέσω αυτού αποσπάσουμε την ψυχή του από τον εχθρό· διότι συμβαίνει και ένας κακός άνθρωπος, όταν ευεργετείται, να φτάσει στην επίγνωση του αγαθού· επειδή η επιθυμία για τα ανώτερα πράγματα συνηθίζει να παρέχει ασφάλεια στις ψυχές που δεν είναι εντελώς ξεπεσμένες και ράθυμες ως προς την κατεργασία της αρετής. Και σε εμάς, αδελφέ, πρέπει να πράττουμε αυτό· διότι η κατά Θεόν αγάπη έγκειται στο να συμπάσχουμε ο ένας με τον άλλον». Λαμβάνοντας αυτή την απάντηση ο προεστώς, έπραξε αυτό που διατάχθηκε. Και ο αδελφός, αφού έλαβε αυτό που ζήτησε, επέστρεψε πάλι με μεγάλη νήψη και κατάνυξη προς τον άγιο. Και πέφτοντας με το πρόσωπο στη γη, εξομολογείτο λέγοντας: «Άνθρωπε του Θεού, εξυψώθηκες πάρα πολύ από τον Κύριο, νικώντας με το αγαθό το κακό· διότι, αν δεν είχες δείξει μακροθυμία απέναντί μου, αλλά είχες πει κάτι εναντίον μου, τότε θα είχα εγκαταλείψει το μοναχικό σχήμα και θα είχα γίνει ξένος προς τον Θεό. Τώρα όμως, είσαι ευλογημένος από τον Κύριο, διότι μέσω εσού σώθηκε η ψυχή μου».